Bạn,
Từ nhiều năm qua, các bãi đào vàng ở Quảng Nam vốn đã nổi tiếng về mức độ tàn phá núi rừng, hủy hoại môi sinh, nhưng vẫn còn thua khu vực bãi đào thiếc Trà Tân, Trà Mi. Theo ghi nhận của một phóng viên báo Tuổi Trẻ thì cả khu vực này bị đào phá gần cạn kiệt. Dân đào thiếc ở đây từ miền xuôi lên, họ tự tập hợp thành từng tổ và hoạt động theo kiểu “du kích chiến”, và cứ thế ngày ngày họ đào từng mét đất rừng để đãi lọc thiếc. Khi phóng viên báo Tuổi Trẻ lên đến điểm cao nhất của thị trấn Trà My nhìn về khu vực bãi đào thiếc Trà Tân, anh ta không khỏi giật mình: cả khu núi tên là Hòn Bà đã bị xé toạc đi từng mảng lớn, có chỗ bị khoét sâu để lại những vết thương đỏ tươi. Toàn cảnh về bãi đào thiếc này được phóng viên trên ghi lại qua đoạn ký sự dưới đây.
Từ nhiều năm qua, các bãi đào vàng ở Quảng Nam vốn đã nổi tiếng về mức độ tàn phá núi rừng, hủy hoại môi sinh, nhưng vẫn còn thua khu vực bãi đào thiếc Trà Tân, Trà Mi. Theo ghi nhận của một phóng viên báo Tuổi Trẻ thì cả khu vực này bị đào phá gần cạn kiệt. Dân đào thiếc ở đây từ miền xuôi lên, họ tự tập hợp thành từng tổ và hoạt động theo kiểu “du kích chiến”, và cứ thế ngày ngày họ đào từng mét đất rừng để đãi lọc thiếc. Khi phóng viên báo Tuổi Trẻ lên đến điểm cao nhất của thị trấn Trà My nhìn về khu vực bãi đào thiếc Trà Tân, anh ta không khỏi giật mình: cả khu núi tên là Hòn Bà đã bị xé toạc đi từng mảng lớn, có chỗ bị khoét sâu để lại những vết thương đỏ tươi. Toàn cảnh về bãi đào thiếc này được phóng viên trên ghi lại qua đoạn ký sự dưới đây.
Chúng tôi đi vào bãi thiếc vào trưa. Đi khỏi làng Nước Oa chừng 2 km dến nhà máy thủy điện nước Oa, một công nhân nói: Hồi nhà máy mới thành lập, tụi tôi còn bắt con cá ốc ở khe này làm món tươi sống. Nay thì chúng nổ mắt chết hết. Từ nhà máy trở đi khoảng hơn 1 km, chúng tôi thấy lòng khe có nơi bị quật rộng đến vài chục mét. Một bên sườn núi bị đào bạt thành vách dựng, những thân cây bị bật gốc nằm chổng chơ trên con khe. Cạnh đó là bãi đất chứa hàng trăm tảng đá bị quật từ lòng đất lên. Nghe bước chân của chúng tôi, từ một vách hầm gần kề sát dòng khe, hai người đào thiếc đã chạy biến lên núi, bỏ lại một xô vừa quặng vừa cát chưa được đãi lọc. Chúng tôi tiếp tục đi ngược khe tiến sâu vào bãi. Không chỉ khe bị biến thành vực thẳm mà có đến hàng chục vực thẳm do những người đào thiếc làm máng điều dần và dùng sức của dòng chảy để đãi lọc quặng, đất thịt trôi hết chỉ còn lại đá, gốc cây bị bật ngã.
Đứng từ lòng chảo vực thẳm nhìn lên, kinh khiếp nhất là bốn vách núi bị đào bạt bỏ tươi màu đất, sâu từ 5 đến 20 mét. Đi thêm một quãng, chúng tôi gặp hai người đang đào cuốc nơi vách núi. Vừa phát giác ra chúng tôi, cả hai cùng bươn chạy lên vách núi dựng đứng và mất hút trong rừng. Chúng tôi chợt nhận ra ngay tại chỗ kề bên khu vực đào bới của hai người vừa bỏ chạy chính là nấm mồ chôn sáu người đào thiếc hồi cuối tháng 2/1996. Cách bãi chôn 6 người vừa nói chừng 300 mét là một hố đào rộng hàng chục hecta ngổn ngang những đá và thân cây bật gốc. Trên hố vẫn còn dấu tích khung giàn của một chiếc cầu máng đồ sộ, dùng làm kênh dẫn nước do những người đào thiếc dựng nên. Người dẫn đường cho biết: Để lấy nước xả đất, đãi quặng, họ đã bỏ ra 13 triệu làm chiếc cầu máng này. Toán kiểm tra mới truy lùng và phá cây cầu này cách đây hai tuần thôi.
Những người đào thiếc có lẽ đã không quá lời khi gọi cầu máng này là công trình thế kỷ của họ: chỉ với hai đôi tay họ đã dựng nên giàn dáo để bắc một cây cầu dẫn nước ngót 200 mét qua một hố thẳm do họ tạo nên trong quá trình đào đãi sâu đến 5, 7 mét. Một già làng ở Nước Oa than thở: Từ ngày chúng nó đãi thiếc dân mình khổ lắm, không có chỗ cho con trâu, con bò uống nước, cho đứa con nít tắm, con cá con ốc chết liệt. Mình kêu miết, chừ mỏi cái miệng không muốn kêu nữa. Xã Trà Giang cho biết: Qua đợt khám phụ khoa 1999 có đến 95% phụ nữ trong vùng mắc bệnh do thường xuyên tắm giặt, tiếp xúc với nước suối ở bãi đào thiếc.
Bạn,
Nạn đào thiếc với quy mô ào ạt nhất là vào mùa mưa khiến con khe từ chỗ rộng 1 mét biến thành dòng sông có chiều rộng đến 20 mét. Trà Giang đã mất hơn 10 mẫu đất dọc bờ khe, mất hơn 100 mẫu rừng cấm. Về phía dân đào thiếc, dù thường xuyên bị truy lùng, nhưng họ vẫn cố bám lấy bãi đào thiếc, dù công việc đầy hiểm nguy.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình