Những người theo dõi tin tức kinh tế thường hay bị bất ngờ. Khi có tin bất lợi về kinh tế, thí dụ như mức sản xuất bị chậm lại, số công việc làm không tăng, thì thị trường chứng khoán lại vọt lên giá. Ngược lại, khi có tin vui, như sản lượng tăng mạnh và thất nghiệp giảm thì các cổ phiếu lại sụt giá.
Lý do giải thích hiện tượng này là thị trường và giới đầu tư thường suy luận theo thế động, và đoán trước hậu quả của những tin tức vui buồn kể trên, trước tiên là hậu quả trên lãi suất.
Khi tình hình sản xuất tăng trưởng tốt đẹp, người ta suy đoán là vật giá sẽ leo thang khiến ngân hàng trung ương phải tăng lãi suất. Lãi suất mà tăng thì chi phí tài chánh tăng theo làm giảm mức lời của doanh nghiệp, vì vậy trị giá cổ phiếu của doanh nghiệp mới sụt.
Ngày Thứ Ba mùng tám vừa qua, thị trường đã rơi vào hiện tượng phân vân bất định: sau 17 lần tăng lãi suất kể từ tháng Sáu năm 2005, mỗi lần tăng 25 điểm (0,25%), hệ thống Ngân hàng Trung ương Hoa Kỳ quyết định tạm ngưng tăng lãi suất để nghe ngóng tình hình. Họ sở dĩ nghe ngóng vì đà lạm phát đã không tăng mạnh như dự đoán mà ngược lại, sản lượng kinh tế lại có vẻ đình đọng. Trong hoàn cảnh đó, ngân hàng trung ương Mỹ tạm nhấc chân khỏi cái thắng.
Quyết định ấy của hệ thống ngân hàng trung ương lập tức gây tranh luận trong giới kinh tế. Những người chú trọng đến sản lượng thì cho rằng ngân hàng trung ương ngưng tăng lãi suất là phải, và đáng lý phải ngưng từ hai lần trước vì lãi suất tăng đã gây ảnh hưởng bất lợi cho sản xuất. Ngược lại, những người chú trọng đến vật giá thì cho rằng ngân hàng trung ương Mỹ nên tiếp tục tăng lãi suất để ngăn trước nạn lạm phát. Đó là cuộc tranh luận của tuần này, liên quan tới quyết định của Chủ tịch hệ thống Dự trữ Liên bang là ông Ben Bernanke.
Thế còn giới đầu tư địa ốc, họ nghĩ sao"
Đa số cho rằng lãi suất ngân hàng gia tăng, từ 1% vào tháng Sáu năm 2005 tới 5,25% vào tháng Sáu năm 2006, khiến lãi suất địa ốc (mortgage rate) gia tăng và điều ấy đã gây ảnh hưởng bất lợi cho thị trường gia cư địa ốc. Một số dư luận khác lại có vẻ lạc quan hơn nên lý luận rằng việc nâng lãi suất ngân hàng đã khiến trái bóng đầu cơ địa ốc đang xì ra thật chậm, một cách "hạ cánh an toàn" sau năm năm vọt tăng giá một cách bất thường.
Trong thực tế, nếu lãi suất địa ốc có tăng thì mức gia tăng ấy vẫn còn thấp, và đà gia tăng lại rất chậm so sánh với lãi suất ngắn hạn do ngân hàng trung ương quyết định. Lãi suất địa ốc lên hay xuống thực ra tùy thuộc vào cùng một dữ kiện trên màn ảnh của hệ thống ngân hàng trung ương, đó là vật giá.
Khi giới cho vay e ngại lạm phát - một đồng cho vay năm nay, qua năm sau sẽ chẳng còn là một đồng nữa mà ít hơn - họ phải "bù lỗ" bằng cách đòi lãi suất cao hơn. Lãi suất ấy bắt đầu tăng từ năm ngoái khi kinh tế tăng trưởng tốt đẹp và thất nghiệp sụt dưới tỷ lệ 4,8%, nhưng tăng khá chậm, và chắc chắn là chậm hơn đà gia tăng lãi suất ngắn hạn của ngân hàng trung ương, trung bình thì sáu tuần lại lên 25 điểm.
Cách đây một năm, trung bình lãi suất địa ốc loại cố định cho 30 năm còn ở mức 5,82%, qua năm nay, nó lên tới 6,72%. Nhưng tuần qua lại sụt, chỉ còn là 6,63%. Đây là tuần lễ thứ nhì mà lãi suất địa ốc đã giảm vì thị trường địa ốc thấy là vật giá không tăng mạnh như họ e ngại. Và cũng vì vật giá không tăng mạnh, Ủy ban Tiền tệ của Ngân hàng Trung ương Mỹ mới quyết định tạm ngưng tăng lãi suất.
Đây là một tin vui cho giới địa ốc, không phải vì ngân hàng trung ương ngưng nâng lãi suất mà vì vật giá không tăng mạnh. Khi theo dõi tin tức kinh tế, nếu chúng ta hiểu ra chuỗi lý luận ấy thì sẽ không bị ngạc nhiên, hoặc lầm lẫn nguyên nhân với hậu quả. Và nếu theo sát chuỗi ý luận ấy, người ta có thể dự đoán là lãi suất địa ốc sẽ tăng rất chậm và còn ở dưới mức 7% vào cuối năm nay. Trong khi ấy, đà tăng trưởng của kinh tế cũng sẽ bị đình trệ nhẹ, nhưng không phải là một vụ suy trầm hoặc khủng hoảng. Chuyện bán nhà nhanh hay chậm sẽ tùy thuộc vào khả năng cung cầu ở từng nơi hơn là vì lãi suất cao hay thấp.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình