Tình trạng chính trị hóa ở CDC đã khiến cho hàng loạt dữ liệu nghiên cứu và thông tin vắc-xin bị bóp méo. Tương lai của sức khỏe cộng đồng phụ thuộc vào việc liệu Quốc Hội và các tổ chức chuyên môn có hành động kịp thời hay không. (Ảnh: Chụp lại từ YouTube)
Dưới đây là bài phỏng dịch theo bài viết của Bác sĩ Debra Houry, từng là Giám Đốc Y Tế ở CDC nhưng đã từ chức.
***
Vào những ngày cuối tháng Tám của năm 2025, tôi cùng hai đồng nghiệp đã quyết định từ bỏ chức vụ tại Cơ Quan Kiểm Soát và Phòng Bệnh (CDC). Chúng tôi ra đi vì không thể tiếp tục im lặng khi chứng kiến tính liêm chính khoa học ngày một xói mòn, còn cơ sở hạ tầng y tế công cộng của quốc gia cứ dần rệu rã dưới sự lãnh đạo của Robert F. Kennedy Jr., Bộ trưởng Bộ Y tế và Nhân sinh (HHS). Khi đó, chúng tôi đã khẩn thiết kêu gọi Quốc Hội, các tổ chức chuyên ngành và các bên liên quan trong lĩnh vực y tế công cộng hãy can thiệp trước khi xảy ra những thiệt hại không thể cứu vãn. Tôi rời đi với niềm tin mọi thứ rồi sẽ được chấn chỉnh.
Trong những tuần sau khi tôi từ chức, dư luận đã thực sự chú ý đến câu chuyện này. Báo chí và công chúng cùng nhau mổ xẻ những thông tin sai lạc từ Bộ trưởng, sự lúng túng trong phản ứng với dịch sởi, việc sa thải hàng loạt thành viên trong Ủy ban Cố vấn về Chủng ngừa (ACIP), cũng như những thay đổi bất thường trong cách CDC truyền đạt thông tin đến mọi người.
Đỉnh điểm là phiên điều trần của Ủy ban HELP Thượng Viện vào tháng Chín. Cựu giám đốc CDC Susan Monarez thuật lại việc bà bị yêu cầu phải “mắt nhắm mắt mở” chuẩn thuận khuyến nghị vắc-xin và sa thải các khoa học gia kỳ cựu. Về phần mình, tôi cũng trình bày trước Ủy Ban rằng bản thân chỉ biết những thay đổi trong hướng dẫn của CDC qua các dòng tweet; rằng vị Bộ Trưởng đã quảng bá các loại thuốc chưa được thẩm định trong đợt dịch sởi; và về những yêu cầu dữ liệu đi ngược quy trình chuẩn của HHS. Thế nhưng sau 100 ngày, thay vì cải thiện, tình hình còn tồi tệ hơn. Và Quốc Hội vẫn chưa có hành động.
Mùa hè vừa rồi, Ủy Ban Chuẩn Chi Thượng Viện đã chất vấn việc CDC liên tục tuyển dụng nhân sự mang tính đảng phái vào các vị trí lãnh đạo cấp cao. HHS – một lần nữa – vẫn phớt lờ cảnh báo. Tính từ tháng Chín, CDC đã bổ sung ít nhất hai gương mặt chính trị mới, nâng tổng số lên 14 người, trong khi Văn Phòng Giám Đốc không còn một khoa học gia phi đảng phái nào. Quyền Giám Đốc CDC, Jim O’Neill, không có bằng cấp bác sĩ và cũng chẳng phải nhà nghiên cứu. Hai nhân sự vừa được đưa vào, Mark Blaxill và Bác sĩ Ralph Abraham, đều từng công khai chống vắc-xin.
Bước sang tháng Mười, thêm nhiều nhân viên CDC bị cho nghỉ việc; dù sau đó một số quyết định được xem xét lại, trong danh sách bị sa thải vẫn có những người đang làm việc trực tiếp trong các chương trình ứng phó với Ebola và bệnh sởi. Chưa hết, giữa lúc Bộ Trưởng liên tục hô hào cần “khoa học tiêu chuẩn vàng” và “minh bạch triệt để,” việc Văn Phòng Đạo Đức, Hội Đồng Duyệt Xét và đơn vị phụ trách giám sát các Ủy Ban Cố Vấn Liên Bang bị đưa vào diện cắt giảm lại càng khiến người ta thấy khó hiểu.
Trang web của CDC cũng “lột xác”: từ một kho dữ liệu phong phú đầy ắp thông tin khoa học trở thành nơi tuyên truyền các nghị trình chính trị. Trang “các ưu tiên của CDC” hiện nay lồng ghép những quan điểm tiêu cực về di trú, phá thai, phái tính và các chương trình giảm thiểu tác hại. Lẽ ra CDC phải được định hướng bởi số liệu và khoa học, chứ không phải bởi bất cứ hệ thống tư tưởng chính trị nào. Dù Tổ Chức Y Tế Thế Giới (WHO) đã khuyến nghị từ năm 2022 dùng tên gọi “mpox” để hạn chế sự kỳ thị, hiện toàn bộ các đoạn nhắc đến căn bệnh này trên website CDC lại được thay bằng “monkeypox.”
Một sáng tháng Mười Một, các khoa học gia trong cơ quan thức dậy, bàng hoàng khi nhìn thấy trang tài liệu về tự kỷ và độ an toàn của vắc-xin đã bị chỉnh sửa, bóp méo hết những kết quả nghiên cứu đã dày công tích lũy qua nhiều thập niên. Hậu quả là một số sở y tế đã quyết định gỡ bỏ hẳn các đường dẫn liên kết đến CDC trên trang web của họ.
Cũng trong tháng đó, tại một buổi họp ban lãnh đạo cấp cao, mười sáu sáng kiến chiến lược được trình làng. Tất cả “sáng kiến” này đều do các viên chức bổ nhiệm theo phe phái chính trị soạn thảo và điều hành, không qua bất cứ khâu thẩm định khoa học hay đánh giá chuyên môn nào. Trong bản PowerPoint lan truyền rộng rãi, những nhiệm vụ tăng cường “chuẩn mực khoa học” lại không giao cho các khoa học gia thực thụ, mà đem giao cho một luật sư chuyên về lĩnh vực hàng không và một nhà môi giới địa ốc từng tự xuất bản sách viết về thiên đường.
Buổi họp ACIP trong tháng Chạp bị đánh giá là tệ nhất từ trước tới nay. Ba người trình bày về vắc-xin viêm gan B đều không phải là chuyên gia nghiên cứu về vắc-xin; và hai trong số đó là tác giả của một bài báo viết về tự kỷ đã bị gỡ bỏ (retracted). Ngoài ra, một đồng minh của Bộ trưởng là Aaron Siri — luật sư tranh tụng chống vắc-xin, từng kiến nghị Cơ quan Kiểm soát Thực-Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) thu hồi phê duyệt đối với vắc-xin bại liệt — cũng được mời phát biểu về lịch chích ngừa cho trẻ em. Đây là bước tiếp nối của khuynh hướng manh nha từ tháng Chín, khi ACIP mới tập trung vào các nguy hại “có thể có” của vắc-xin, xem nhẹ những lợi ích đã được khoa học chứng minh, và biểu quyết thu hẹp các khuyến nghị đối với vắc-xin MMRV và COVID. Thế là một số cộng đồng bị giảm bớt cơ hội được chích các loại vắc-xin này.
Hậu quả của đường lối mới tại CDC không còn là vấn đề lý thuyết hay cảnh báo xa xôi. Chúng đang hiện hữu rõ ràng trên những chiếc giường bệnh của trẻ em. Ngày càng nhiều trường hợp trẻ nhỏ tử vong vì các căn bệnh vốn có thể phòng ngừa bằng vắc-xin, bao gồm cả ho gà. Các đợt dịch sởi lẽ ra phải được chặn đứng sớm lại lan rộng và kéo dài, một phần vì thông tin về mức độ an toàn của vắc-xin bị cố tình dìm xuống, và các biện pháp ứng phó cần thiết lại được triển khai quá chậm. Đây không phải lỗi của bác sĩ hay các sở y tế địa phương. Đây là thất bại từ cấp lãnh đạo liên bang. Diễn biến này cũng không khó đoán, khi tiếng nói khoa học bị thay thế bằng hệ thống tư tưởng. Nền tảng y tế công cộng của Hoa Kỳ vì vậy mà đang bất ổn trầm trọng.
Vắc-xin chỉ là chủ đề tranh cãi dễ thấy nhất, nhưng phía sau đó là một khủng hoảng sâu hơn: liệu nước Mỹ còn có một cơ quan y tế công cộng vận hành dựa trên khoa học hay không? Những gì diễn ra tại CDC không phải cải tổ. Đó là “khoét ruột” một cơ quan mà người dân có thể tin tưởng dựa vào trong mọi tình huống khẩn cấp. Những thay đổi lặng lẽ từ cuối mùa hè sẽ khiến Hoa Kỳ lâm vào thế bị động trước các đợt bùng phát bệnh sởi mới, các ổ bệnh liên quan đến thực phẩm, tình trạng sản phụ tử vong sau sinh hoặc một đại dịch mới nào đó. Tất cả đang diễn ra nhanh chóng, âm thầm và gần như không chịu bất kỳ sự giám sát nào.
Khi nộp đơn từ chức, tôi vẫn tin rằng các DB thuộc cả hai đảng trong Quốc Hội sẽ đứng ra can thiệp. Một số người đã bày tỏ lo ngại trong những buổi họp với tôi, nhưng cho đến nay vẫn chưa có một cơ chế giám sát nào thực sự có hiệu quả. Quốc Hội có đủ công cụ trong tay: các phiên điều trần, trát đòi, thêm điều khoản vào luật ngân sách, thiết lập lá chắn bảo vệ người tố giác và dựng lên các hàng rào pháp lý. Nhưng công cụ để đó mà không sử dụng thì rốt cuộc cũng chỉ là lãng phí.
Từ đó đến nay, những gì diễn ra đã đủ cho chúng ta thấy đây không phải là vài vấp váp lẻ tẻ, mà là nỗ lực được tính toán kỹ lưỡng nhằm đổi hướng CDC. Họ muốn đẩy cơ quan này rời khỏi cách làm việc dựa trên bằng chứng khoa học, hướng sang kiểu quản trị bị chi phối bởi những gì được lãnh đạo tin là đúng đắn. Quốc Hội, các thống đốc, hệ thống y tế, các nghiệp đoàn khoa học và cả các tổ chức tư nhân cần phải hành động. Không chỉ bằng lời tuyên bố, mà bằng giám sát thực tế, gây sức ép và che chở cho đội ngũ chuyên môn lâu năm vẫn đang làm việc với tinh thần chính trực. Cũng như bác sĩ chân chính luôn phải đặt lợi ích bệnh nhân lên trên hết, tôi mong các nhà lãnh đạo quốc gia sẽ đặt lợi ích cử tri lên hàng đầu, chứ không chỉ nghĩ đến chuyện tái tranh cử. Và tôi hy vọng rằng các tổ chức, các trường, các viện hàn lâm sẽ tìm cách lên tiếng thay cho sức khỏe người dân, thay vì im lặng vì lo mất nguồn tài trợ.
Tôi không từ chức để tạo ấn tượng với ai. Tôi rời đi vì nếu cứ tiếp tục giữ im lặng, tôi sẽ trở thành kẻ đồng lõa. Tôi buộc phải nói ra, bởi cái giá đối với trẻ em, đối với cộng đồng và đối với đất nước chúng ta là quá lớn. Những bước đi sắp tới sẽ quyết định liệu tổn hại này có trở thành vết sẹo vĩnh viễn hay không.
VB biên dịch
Nguồn: “I Left the CDC 100 Days Ago. My Worst Fears About the Agency Are Coming True” được đăng trên trang Time.com.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình