Có lẽ bất cứ dân tộc nào đang sống trong ách thống trị độc tài chuyên chế cũng có những mong muốn như nhau. Điều họ cần từ thế giới bên ngoài không phải là bom đạn. Họ cần sự hỗ trợ ngoại giao bền vững, việc dỡ bỏ trừng phạt gắn liền với các tiêu chuẩn nhân quyền, các cơ chế trách nhiệm giải trình quốc tế. (Minh họa: Việt Báo)
Không phải là người dân Iran, rộng hơn là thế giới, chưa từng kỳ vọng vào một ngày chế độ thần quyền bị tiêu diệt trên đất nước Iran. Một ngày có thể trả lại cho chiếc khăn Hijab ý nghĩa là một phần văn hóa như Kinh Quran đã từng nhắc đến, chứ không phải là tấm vải chôn vùi cuộc đời người phụ nữ với thế giới bên ngoài. Một ngày mà những thiếu nữ Iran được tự do khoe tài, hòa mình vào các hoạt động xã hội, làm thế giới phương Tây phải trố mắt ngưỡng mộ nét đẹp của họ như những năm 60, và không bị kết tội băng hoại đạo đức nếu không trùm đầu.
Một ước mơ đã từng mơ ước
Vào tháng 1/2020, chính Donald Trump, khi đó là tổng thống, đã ra lệnh cuộc không kích bằng drone tiêu diệt tướng Qasem Soleimani của Iran – người bị Mỹ đưa vào danh sách “khủng bố” – ngay tại phi trường quốc tế Baghdad. Thế giới bàng hoàng và nín thở chờ đợi ngày người dân Iran hát khúc khải hoàn.
Nhưng không có kế hoạch nào sau cuộc tấn công đó để thúc đẩy dân chủ hay quyền bầu cử cho người dân Iran. Thay vào đó, Iran đáp trả bằng hỏa tiễn vào các căn cứ quân sự Mỹ ở Iraq. Căng thẳng leo thang, rồi im lặng. Mỹ rút lui, tăng cường cấm vận.
Câu hỏi “đây có phải là khởi đầu cho một điều gì đó lớn lao hơn không?” đã không có câu trả lời cho đến hơn sáu năm sau.
Vào ngày cuối cùng của tháng 2/2026, liên quân Hoa Kỳ và Israel đã khởi động chiến dịch quân sự, giết chết giáo chủ Ayatollah Ali Khamenei, san bằng các cơ sở quân sự từ Tehran đến bờ biển phía nam. Theo Hội Chữ thập đỏ Iran, hơn 200 người đã thiệt mạng, trong đó có ít nhất 85 trẻ em tại một trường tiểu học dành cho nữ sinh.
Hôm nay, Bộ Tư lệnh US Central Command thông báo ba binh sĩ Mỹ thiệt mạng và năm quân nhân khác bị thương nặng trong chiến dịch tấn công Iran do Donald Trump khởi xướng liên quân với Israel.
Cái chết của “ma đầu” Ayatollah Ali Khamenei khiến rất nhiều người dân Iran trong nước và cả những người đang sống lưu vong khắp nơi trên thế giới reo hò.
Nhưng, cũng chính từ bên trong đất nước Iran lúc này, thông tín viên quốc tế cấp cao của CNN, ký giả Clarissa Ward, tường thuật về: “Tôi đã trao đổi với nhiều nguồn tin trong khu vực. Họ rất lo ngại rằng tình hình đang nhanh chóng trở nên nghiêm trọng đến mức rất khó để cứu vãn tình hình..."
Có một điều gì đó hàm chứa sự tự tin không có cơ sở khi cho rằng, ném bom các cơ sở hạt nhân của một quốc gia sẽ giải phóng người dân của nước đó. Người Iran không phải là một dân tộc thụ động chờ đợi sự can thiệp của Mỹ để trao cho họ tự do. Họ đã tự mình đấu tranh cho tự do, với cái giá vô cùng lớn.
Phong trào Xanh năm 2009 chứng kiến hàng triệu người Iran xuống đường đòi công nhận một cuộc bầu cử bị đánh cắp. Chính phủ đã đàn áp phong trào này. Các cuộc biểu tình năm 2019 và 2022 – cuộc biểu tình sau này bùng phát sau cái chết của Mahsa Amini trong trại giam của cảnh sát – một lần nữa chứng minh rằng xã hội dân sự Iran vẫn sống động, dũng cảm và nhận thức sâu sắc về khát vọng của chính họ về một chính phủ khác. Những phong trào này xuất phát từ nội lực, tự phát và chân thực.
Ảo Tưởng Tự Do Dân Chủ Ngoại Bang
Chính quyền Donald Trump mô tả đây là hành động phòng thủ để ngăn chặn các cuộc tấn công sắp xảy ra nhắm vào người Mỹ. Nhưng nó giống như mọi lần chính quyền Trump phô trương sức mạnh hay tấn công một chính phủ ngoại quốc: Không có kế hoạch.
Không có chiến lược cụ thể nào về một Iran hậu Ayatollah Ali Khamenei sẽ như thế nào? Ai sẽ cai trị đất nước đó? Hay người dân Iran bình thường có thể bỏ phiếu bầu ra nhà lãnh đạo mà họ lựa chọn trong tương lai?
Tất cả, cho đến nay, chỉ là những cuộc không kích và đáp trả nhau bằng vũ lực. Thương vong thì binh lính và người dân gánh chịu. Tương lai là vô định, như tâm tư của những người tỵ nạn xuống tàu vượt biển nửa thế kỷ trước. Họ phó mặc mệnh trời. La bàn hải hành là định mệnh. họ chọn “Regime change” (Thay đổi chế độ) bằng hành động của chính mình.
Nhưng Iran là một quốc gia với hơn 85 triệu người. Và lịch sử thế giới chưa từng có một ngoại bang nào có thể “regime change” cho một quốc gia, đặc biệt là bằng chiến tranh, kể cả Mỹ. Đây không phải là suy đoán. Đây là một khuôn mẫu đã được viết nên trong lịch sử gần đây.
Các học giả như Alexander Downes, giáo sư khoa học chính trị và quan hệ quốc tế của George Washington University, đã phân tích số liệu: “Trong số 38 cuộc thay đổi chế độ do Mỹ dẫn đầu từ năm 1945 đến năm 2011, hầu hết đều thất bại trong việc thiết lập nền dân chủ và thường dẫn đến nội chiến.”
Một nghiên cứu của Belfer Center cho thấy những thay đổi do quốc gia khác áp đặt hiếm khi dân chủ hóa trừ khi bên can thiệp đầu tư mạnh vào các thể chế, điều hiếm khi xảy ra. Ngay cả những "thành công" như Panama năm 1989 (lật đổ Noriega) hay Grenada năm 1983 cũng chỉ ở quy mô nhỏ và không đòi hỏi phải xây dựng lại xã hội từ đầu.
Năm 2019, chính quyền Trump đã công nhận lãnh đạo phe đối lập Juan Guaidó là tổng thống hợp pháp của Venezuela, áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế nặng nề lên chính phủ của Nicolás Maduro, và tự tin phát tín hiệu rằng sự “thay đổi chế độ” sắp xảy ra. Ngoại trưởng lúc đó là Mike Pompeo tuyên bố rằng "tất cả các lựa chọn đều được xem xét.” Cố vấn An ninh Quốc gia John Bolton được chụp ảnh với một cuốn sổ tay có ghi "5.000 quân đến Colombia.”
Nhưng rồi không có gì thay đổi. Maduro vẫn nắm quyền, cho đến khi bị chính quyền bắt cóc năm 2025. Các lệnh trừng phạt mà chính quyền Mỹ viện dẫn đã đè bẹp giai cấp công nhân vốn đã khó khăn của Venezuela, gây ra một thảm họa nhân đạo khiến hàng triệu người phải chạy trốn khắp lục địa.
Cũng là John Bolton, vào ngày liên quân Mỹ và Israel không kích Iran, ông trả lời CNN: "Tôi nghĩ những người bỏ phiếu cho Trump đã mắc sai lầm khi tin rằng Donald Trump có một triết lý, chiến lược và chính sách an ninh quốc gia nhất quán, điều mà ông ấy không có. Điều tôi tiếc nuối duy nhất là tôi đã không đủ sức thuyết phục trong nhiệm kỳ đầu tiên để dẫn đến ngày hôm nay.”
“Câu chuyện thần thoại” Iraq của chính quyền Bush năm 2003 chẳng phải là bài học lớn sao? Cuộc xâm lược Iraq khi đó được quảng bá cho công chúng Mỹ kèm theo một lời hứa: giải phóng người dân Iraq khỏi Saddam Hussein sẽ gieo mầm dân chủ khắp Trung Đông. Thay vào đó, Hoa Kỳ đã trải qua gần hai thập niên, mất hơn 4.400 binh sĩ, và chứng kiến Iraq bị chia rẽ theo đường lối giáo phái, trở thành nơi sản sinh ra ISIS, và ngày càng chịu ảnh hưởng của Iran. Nền dân chủ được hứa hẹn vẫn còn mong manh và chưa hoàn thiện. Theo hầu hết các ước tính mà truyền thông đã đưa ra, chi phí về sinh mạng và tiền bạc đã vượt quá $2 nghìn tỷ.
Giáo sư Jeff Sachs, Giám đốc Trung tâm Phát triển Bền vững của Đại học Columbia University, nói “tôi có thể nói thẳng ra, ngày hôm nay Hoa Kỳ đã bước vào tình trạng tồi tệ.”
Sau bom rơi đạn nổ, là gì?
Cựu cố vấn an ninh quốc gia của Trump, John Bolton nhận định với CNN sau khi Trump kêu gọi người dân Iran nắm quyền kiểm soát chính phủ: “Những phát ngôn như vậy… khiến tôi lo ngại rằng chúng ta chưa phối hợp hiệu quả với phe đối lập bên trong Iran.”
Hôm nay, Trump dự đoán với Daily Mail, “đây luôn là một quá trình kéo dài bốn tuần. Chúng tôi dự đoán sẽ mất khoảng bốn tuần. Dù đất nước này rất rộng lớn, nó sẽ mất bốn tuần, hoặc ít hơn.”
Cũng trong hôm nay, từ Mar-a-lago, tổng thống chia sẻ lòng thông cảm với quốc dân, về những tổn thất nhân mạng mà người Mỹ vừa phải chịu.
“Đầu ngày, Ngũ Giác Đài thông báo có ba lính Mỹ đã thiệt mạng khi thi hành nhiệm vụ. Đáng tiếc, sẽ có nhiều hơn nữa trước khi việc này kết thúc. Đó là cách nó phải xảy ra.”
Có vẻ như tổng thống đang kêu gọi sự đồng cảm từ nước Mỹ về một quyết định mà khi tranh cử năm 2024, ông ta đã mạnh mẽ tuyên bố, “tôi có thể nói với quý vị, quý vị sẽ không bao giờ có chiến tranh với Iran nếu tôi đắc cử.”
Thượng nghị sĩ thân tín của Trump, Lindsey Graham trả lời trên Meet The Press của NBC News: “Mục tiêu của chúng tôi là bảo đảm Iran không thể trở thành quốc gia tài trợ khủng bố lớn nhất một lần nữa.”
Khi được hỏi “tổng thống có kế hoạch nào để đảm bảo điều đó xảy ra không?” thì câu trả lời là: “Không. Đó không phải là nhiệm vụ của ông ấy.”
Chủ tịch quốc hội Iran, Mohammad Bagher Ghalibaf, cho biết chế độ đã “chuẩn bị cho những thời khắc này” và “lên kế hoạch cho mọi kịch bản. Một hội đồng lãnh đạo, một sức mạnh và sự đoàn kết chưa từng có sẽ hình thành.”
Ai sẽ là người thay thế Khamenei, là câu hỏi được quan tâm nhất lúc này.
Alireza Arafi, một giáo sĩ Shia được bổ nhiệm vào hội đồng chuyển tiếp hôm Chủ nhật, đã được Khamenei bổ nhiệm vào một số vị trí cấp cao và được xem là một ứng cử viên sáng giá.
Con trai thứ hai của Khamenei, Mojtaba, một nhân vật quan trọng với mối liên hệ mật thiết với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), lực lượng tinh nhuệ của quân đội Iran, là cái tên được nhắc đến nhiều. Nhưng do chế độ này lên nắm quyền để thay thế chế độ quân chủ Iran, giới giáo sĩ Shia có thể muốn tránh việc cha truyền con nối.
Có lẽ bất cứ dân tộc nào đang sống trong ách thống trị độc tài chuyên chế cũng có những mong muốn như nhau. Điều họ cần từ thế giới bên ngoài không phải là bom đạn. Họ cần sự hỗ trợ ngoại giao bền vững, việc dỡ bỏ trừng phạt gắn liền với các tiêu chuẩn nhân quyền, các cơ chế trách nhiệm giải trình quốc tế.
Người dân Iran cũng thế. Họ muốn có dân chủ thực sự – kiểu dân chủ đã thực sự hiệu quả ở những nơi như Hàn Quốc, Đài Loan, hay Đông Âu hậu chế độ độc tài. Đó là một quá trình chậm chạp và đòi hỏi sự cam kết chân thành trong nhiều thập niên. Nó bao gồm việc hỗ trợ các phương tiện truyền thông độc lập và các tổ chức xã hội dân sự. Nó đòi hỏi sự tham gia ngoại giao bền vững và các động lực kinh tế đáng tin cậy gắn liền với những cải thiện có thể đo lường được về tự do chính trị. Nó có nghĩa là xây dựng các liên minh quốc tế vượt ra ngoài một số ít chính phủ có cùng chí hướng. Nó cần một lãnh đạo tôn trọng pháp luật, tôn trọng đồng minh. Tất cả những điều đó không thể liên tưởng đến Donald Trump.
Rất nhiều người Việt tỵ nạn trong và ngoài nước đã vô tay reo hò, chúc mừng cho dân tộc Iran. Người dân Iran xứng đáng được như thế. Họ xứng đáng được xuống đường nhảy điệu Bandari, hoặc nắm tay nhau múa điệu Kurdish. Chỉ là chưa thấy một ai ca ngợi cuộc không kích do Tổng thống Mỹ khởi xướng, có thể giúp ông ấy một ý kiến, “sau bom rơi đạn nổ, là gì?”, để Iran không có một Ayatollah Khamenei thứ hai, và chiến tranh mau kết thúc.
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình