PHOTO: Trang Instagram của Yang Mun hiện có hơn 2,5 triệu người theo dõi. (Nguồn hình: Tài khoản Instagram @yangmunus)Hiện tượng dùng AI giả nhà sư để kiếm tiền, gạt Phật tử
Tác giả: Hikari Mae Hida
Dịch giả: Nguyên Giác
Lời Người Dịch: Bài này dịch theo bản tin có tựa đề "Millions Found Comfort in a Buddhist Monk. But He Was Never Real. What many failed to notice, is that he isn’t actually real" (Hàng triệu người tìm thấy sự an ủi nơi một vị sư Phật giáo. Nhưng vị sư này chưa bao giờ là người thật. Điều mà nhiều người đã không nhận ra, chính là sự kiện vị sư đó không hề có thật) trên trang báo The Good Men Project, đăng lại từ bài viết của Hikari Mae Hida trên thông tấn Columbia News Service. Bản dịch như sau.
.... o ....
Hàng triệu người tìm thấy sự an ủi nơi một vị sư Phật giáo. Nhưng vị sư này chưa bao giờ là người thật. Điều mà nhiều người đã không nhận ra, chính là sự kiện vị sư đó không hề có thật.
Ngày 10 tháng 4 năm 2026 | Hãng tin Columbia News Service
Tác giả: Hikari Mae Hida
Yang Mun—một vị sư Phật giáo gốc Đông Á với đôi mắt hiền từ—ngồi xếp bằng trên sàn một ngôi chùa và hướng lời nói vào ống kính máy quay trong một đoạn video ngắn (Reel) dài 90 giây, được đăng lên mạng xã hội Instagram vào giữa tháng 1/2026 vừa qua.
"Các bạn đã trải qua những khoảnh khắc lẽ ra có thể khiến tâm hồn trở nên chai sạn; thế nhưng, trái tim các bạn vẫn rộng mở—và đó không phải là sự yếu đuối, mà chính là lòng dũng cảm," ông nói, trong bộ y phục màu vàng nghệ và giữa ánh nến lung linh huyền ảo, nhằm trấn an 2,5 triệu tín đồ đang theo dõi mình. "Các bạn không hề yếu đuối khi mang những cảm xúc này, và cũng không hề 'tan vỡ' chỉ vì đang phải chịu đựng nỗi đau; đó chính là bản chất của thân phận làm người," ông nói thêm.
Trong phần bình luận bên dưới đoạn video, hàng trăm biểu tượng trái tim, biểu tượng chắp tay cầu nguyện cùng những lời thỉnh cầu xin được chỉ dẫn đã ùa tới tấp nập; người dùng thi nhau gửi lời cảm ơn Yang Mun vì đã "giáo huấn" họ và giúp họ "cảm thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều." Những đoạn video ngắn của ông thu hút hàng triệu lượt xem từ các tín đồ trên khắp thế giới—những người đang tìm kiếm sự an ủi về mặt tinh thần mỗi ngày từ một vị sư Phật giáo.
Điều mà nhiều người đã không nhận ra, chính là sự kiện: nhà sư này thực chất không hề có thật trên đời này.
Yang Mun—một vị sư được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo (AI)—đang đóng gói và cung cấp những lời an ủi mang màu sắc "Phật giáo" tới đông đảo công chúng, qua đó làm mờ ranh giới giữa trí tuệ tôn giáo đích thực và một công cụ kiếm tiền đơn thuần. Trong vài năm trở lại đây, số lượng các nhân vật có sức ảnh hưởng (influencer) trong lĩnh vực tôn giáo được tạo ra bởi AI đang có xu hướng gia tăng—trong đó phải kể đến Phra Maha AI, một vị sư Phật giáo ảo được tạo ra tại Thái Lan nhằm mục đích giảng dạy Phật pháp trên các nền tảng mạng xã hội. Các học giả nghiên cứu về truyền thông và tôn giáo cho rằng sự xuất hiện của những nhân vật này đang làm dấy lên nhiều mối lo ngại nghiêm trọng về mặt đạo đức—chẳng hạn như hành vi mạo nhận quyền uy tâm linh, sự thương mại hóa các truyền thống thiêng liêng, hay việc áp đặt những yếu tố thẩm mỹ mang tính "kỳ lạ hóa" (exoticized) nhằm thỏa mãn các định kiến phương Tây về phương Đông (Orientalism). Tuy nhiên, thực tế cho thấy các tín đồ vẫn đang hưởng ứng nhiệt liệt những nội dung này, bởi chúng đáp ứng được một nhu cầu có thật nhưng bấy lâu nay vẫn bị bỏ ngỏ: nhu cầu được nhận những lời chỉ dẫn đầy thấu cảm và không hề mang tính phán xét.
Maria Wickersham—hiện đang sinh sống tại Seattle—chia sẻ rằng đối với cô, những đoạn video ngắn kể trên tựa như những "kho báu" nhỏ chứa đựng đầy ắp trí tuệ tâm linh. Cô lớn lên trong một gia đình theo đạo Công giáo La Mã và đã phải vật lộn với chứng "bám víu lo âu" (anxious attachment) kể từ thuở ấu thơ. Vào ngày đầu tiên nhập học chương trình hậu cử nhân năm 2019, trong lúc đang vội vã, Wickersham đã hấp tấp mở tung nắp cốp xe hơi của mình; cú mở mạnh tay ấy đã khiến chiếc nắp cốp đập thẳng vào vùng trán của cô. Cú va chạm mạnh đến mức tác động trực tiếp vào vỏ não trước trán của cô, gây ra tổn thương não vĩnh viễn. Cô bắt đầu gặp phải những cơn hoảng loạn, và chứng lo âu của cô ngày càng trở nặng.
Một ngày nọ, một người bạn gốc Việt đã giới thiệu cô với một vị sư Phật giáo – người đang hướng dẫn một khóa thiền trị liệu chứng lo âu kéo dài 30 ngày trên ứng dụng Headspace. "Nó đã giúp tôi tái lập lại cấu trúc não bộ của mình," Wickersham, 38 tuổi, chia sẻ. "Khi nhận thấy sự thay đổi rõ rệt trong cách tôi tiếp cận cuộc sống cũng như thái độ đối với việc kiểm soát chứng lo âu, tôi đã khao khát được tìm hiểu sâu hơn về cội rễ của triết lý Phật giáo."
Trong lúc lướt xem bảng tin trên Instagram, cô ngay lập tức nhận ra rằng các video ngắn (Reels) của Yang Mun chính là hiện thân của ngôn ngữ chánh niệm mà cô bấy lâu vẫn nỗ lực thực hành. Cô đã để lại bình luận dưới một video nói về cách phớt lờ những áp lực từ bên ngoài: "Cảm giác cứ như thể bạn đã nói hộ chính những suy nghĩ đang hiện hữu trong đầu tôi vậy."
Yang Mun hiện đã thu hút được 2,5 triệu người theo dõi trên trang Instagram cá nhân – trong đó bao gồm cả những người nổi tiếng và các nhà hoạt động xã hội – cùng với lượng người theo dõi đông đảo trên nhiều nền tảng và tài khoản mạng xã hội khác. Những lời giảng dạy của ông được quảng bá là sự "kết hợp giữa trí tuệ phương Đông cổ xưa và các phương pháp thực hành hiện đại, đơn giản"; ông thường hướng người xem đến một "hành trình chữa lành kéo dài 30 ngày" có người hướng dẫn với mức phí 49,99 USD, cũng như các ấn phẩm sách điện tử và các gói đăng ký dịch vụ.
Việc dán nhãn thông tin trên các nội dung này diễn ra khá thiếu nhất quán: một số video có hiển thị "thẻ thông tin AI" (“AI info tags”), nhưng trang web chính thức của ông lại khẳng định chắc nịch rằng "Yang Mun là một người thật". Trong một video, ông đã kể chi tiết về câu chuyện xuất thân của mình: ông sinh năm 1939 tại một ngôi làng nhỏ ở Trung Quốc, và đã di cư sang Kansas (Hoa Kỳ) cùng gia đình khi mới 8 tuổi, vào thời điểm cuộc Nội chiến Trung Quốc đang diễn ra ác liệt. Theo chính sách về AI của Meta, thẻ thông tin AI chỉ xuất hiện khi người dùng tự chủ động khai báo hoặc khi hệ thống của Meta phát hiện dấu hiệu sử dụng công nghệ này; chính điều đó đã dẫn đến tình trạng dán nhãn thiếu đồng bộ (cần lưu ý rằng Meta là công ty chủ quản của mạng xã hội Instagram).
Các video thường kết thúc bằng lời kêu gọi của Yang Mun, khuyến khích người xem để lại bình luận và tương tác, hoặc lời nhắn nhủ hãy tìm mua sách của ông để tìm hiểu thêm thông tin. Đáng chú ý là tài khoản duy nhất mà Yang Mun theo dõi chính là trang chính thức của chiến dịch "Walk for Peace" (Bước đi vì Hòa bình) – nơi ghi lại hành trình đi bộ kéo dài 4 tháng, băng qua quãng đường dài 2.300 dặm của một nhóm các nhà sư trong đời thực, bắt đầu từ Texas và kết thúc tại thủ đô Washington, D.C. vào tháng 2/2026 vừa qua. Phần bình luận dưới các video của ông cho thấy rất nhiều người theo dõi dường như hoàn toàn không hay biết rằng nhân vật Yang Mun thực chất chỉ là một sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo (AI).
Nhiều chuyên gia đã lên tiếng chỉ trích hiện tượng Yang Mun, đồng thời bày tỏ những mối quan ngại nghiêm trọng về mặt đạo đức liên quan đến vấn đề này. “Mối bận tâm hàng đầu của tôi là việc này hoàn toàn là một sự dối trá,” Ni trưởng Tiến sĩ Juewei—Giám đốc Trung tâm Phật giáo Nhân bản (Humanistic Buddhism Centre) tại Học viện Nan Tien Institute ở Unanderra (Australia)—chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn. “Và sự dối trá này đang lợi dụng nhu cầu tìm kiếm sự giản dị và bình an của con người.”
Các học giả khác cho rằng vấn đề này còn có chiều sâu hơn thế.
Ryan Stagg, đồng sáng lập Sáng kiến Phật giáo & AI (Buddhism & AI Initiative), nhận định rằng Yang Mun đang “lợi dụng những hình dung rập khuôn của phương Tây về sự siêu việt,” thông qua việc khắc họa hình ảnh một người đàn ông châu Á đầu trọc, sống ẩn dật giữa chốn núi non mờ ảo, bao quanh bởi những pho tượng Phật dát vàng.
Việc mạo nhận hình dáng của một tu sĩ là điều "hoàn toàn không phù hợp", Ni trưởng Juewei nhận định thêm. "Mọi người đặt niềm tin vào một tu sĩ Phật giáo."
"Những người như chúng tôi—những tu sĩ thực thụ—không kiếm tiền theo kiểu đó, bởi đó không phải là mục đích của việc tu hành," Ni trưởng Juewei chia sẻ. "Phật pháp không phải để đem ra thương mại hóa; Phật pháp là để thực hành," Sư bà nói thêm, khi đề cập đến những lời dạy của Đức Phật.
Theo ba chuyên gia được phỏng vấn cho bài viết này—những người cũng đã xem qua các video của Yang Mun—nhân vật này chỉ nói những lời sáo rỗng chung chung về chủ đề sức khỏe tinh thần, chứ không hề dựa trên bất kỳ kinh điển Phật giáo nào.
Ẩn sau tấm màn mạng xã hội không phải là một vị sư già người Trung Quốc, mà lại là một chuyên gia tiếp thị người Israel.
Dựa trên trang LinkedIn và các bài đăng công khai của mình, Shalev Hani—người tạo ra nhân vật Yang Mun—tự nhận mình là một "Nhà sáng tạo nội dung số & Người kể chuyện bằng AI", hiện đang sinh sống và làm việc tại Israel. Hani tuyên bố rằng ông đã kiếm được hơn 300.000 đô la kể từ khi ra mắt Yang Mun vào tháng 10 năm ngoái, và gần đây ông đã từ chối một lời đề nghị mua lại dự án trị giá 325.000 đô la. Thay vào đó, ông đưa ra mức phí 799 đô la mỗi giờ cho một gói hướng dẫn người khác cách xây dựng các nhân vật AI của riêng họ—những nhân vật có khả năng "in ra tiền"—trong đó bao gồm cả các nhân vật AI mô phỏng giáo sĩ Do Thái (Rabbi).
Khi bị một người dùng trên mạng xã hội X (trước đây là Twitter) cáo buộc là "lừa dối", Hani đã đáp lại: "Chúng tôi không đưa ra những lời hứa hão, những tuyên bố hoang đường, hay thao túng cảm xúc của mọi người như cách mà nhiều trang AI khác vẫn làm."
Khi được liên hệ để phỏng vấn, Hani cho biết một cuộc gọi kéo dài một giờ với ông sẽ có giá 700 đô la. Hãng tin Columbia News Service đã giải thích rõ rằng yêu cầu này nhằm mục đích phỏng vấn cho một bài báo phóng sự về công ty của ông, chứ không phải là một buổi tư vấn chuyên môn; trước lời giải thích đó, ông chỉ trả lời ngắn gọn: "Tôi không hứng thú, xin lỗi."
Tuy nhiên, việc vị sư AI này thu hút được sự chú ý lớn đến vậy "cho thấy một nhu cầu thực sự đang hiện hữu," theo lời ông Peter Hershock—một nghiên cứu viên cao cấp kiêm nhiệm tại Trung tâm Đông-Tây (East-West Center) ở Honolulu, Hawaii—nhận định. "Giới trẻ đang tìm kiếm cảm giác về một mối quan hệ gắn kết thân mật, cùng những lời khuyên và sự tư vấn mang tính bảo mật và không hề phán xét," và nhu cầu này không nên bị xem nhẹ, ông nói thêm.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là tôn giáo và trí tuệ nhân tạo không thể cùng tồn tại. Thực tế đã xuất hiện ngày càng nhiều sáng kiến sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM: large language models) nhằm hỗ trợ việc gìn giữ hoặc làm phong phú thêm các giá trị tôn giáo, thay vì mạo nhận hay giả danh tôn giáo. Tại tổ chức phi lợi nhuận 84000, một đội ngũ toàn cầu bao gồm các học giả, dịch giả và tu sĩ đang sử dụng AI để hỗ trợ dịch thuật hơn 230.000 trang thuộc Đại tạng kinh Phật giáo Tây Tạng sang các ngôn ngữ hiện đại. Mục tiêu của dự án là bảo tồn các giáo lý Phật giáo và giúp những văn bản cổ xưa trở nên dễ tiếp cận hơn đối với công chúng. Tại Nhật Bản, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Kyoto đã sáng tạo ra “Buddharoid” — một robot-tu sĩ ứng dụng AI, được thiết kế để đưa ra những lời khuyên dựa trên các kinh điển Phật giáo. Quan trọng nhất là trong cả hai trường hợp này, người tiếp cận đều biết rõ ngay từ đầu rằng họ đang tương tác với một cỗ máy, chứ không phải là một nhân sự thay thế cho giới tu sĩ.
Ngược lại, trường hợp của Yang Mun “mang lại cảm giác như một sự phản bội; bởi lẽ khi bạn đang tìm kiếm một chốn nương tựa để trốn tránh thực tại, bạn lại bị đánh lừa khi nhận ra đó không phải là thực tại — cảm giác ấy thật sự rất thiếu an toàn,” theo lời Wickersham — một chuyên gia trị liệu đến từ Seattle — chia sẻ.
“Tôi biết tin tưởng vào ai đây? Tôi biết tìm đến ai để nương tựa? Tôi biết phải đi về đâu? Điều này bắt đầu khiến tôi phải tự đặt câu hỏi liệu mình có thể tin tưởng vào bất cứ điều gì nữa hay không.”
(Bài viết tiếng Anh nguyên thủy đã đăng trên trang columbianewsservice, được trang The Good Men Project đăng lại theo Giấy phép Creative Commons.)
.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình