Người đời thường nói Beethoven cô độc trong tình yêu, nhưng cái chết của ông không khép lại trái tim ấy. Giữa đống giấy tờ trong ngăn bàn của thiên tài điếc, người ta tìm thấy một bức thư tình chưa gửi – ngọn lửa còn cháy dở của một cuộc tình bị giấu kín.
Bức thư không đề tên người nhận. Chỉ có mấy chữ run rẩy: “Gửi người yêu bất tử.”
“Anh chỉ có thể sống trọn vẹn bên em, hoặc không sống gì cả... Anh sẽ lang thang mãi cho đến khi được bay về với vòng tay em.”
“Anh chỉ có thể sống trọn vẹn bên em, hoặc không sống gì cả... Anh sẽ lang thang mãi cho đến khi được bay về với vòng tay em.”
Từ hơn hai thế kỷ nay, bức thư ấy vẫn làm say mê bao thế hệ học giả, nhạc sĩ, đạo diễn và người yêu nhạc. Ai là “người yêu bất tử” mà Beethoven viết cho trong tuyệt vọng và lửa cháy cùng lúc như thế?
Từ khúc nhạc đến khúc tình
Khi Beethoven qua đời ngày 26 tháng 3 năm 1827, không có một người vợ, chỉ có đám đông tiễn biệt ông giữa mưa lạnh Vienna. Nhưng trong ngăn bàn của ông, người thư ký Anton Schindler đã tìm thấy bức thư viết tay, lẫn trong giấy tờ nhạc. Từng dòng như một bản sonata của khát vọng: thiết tha, phức điệu, và bị kìm nén đến tận cùng.
Các nhà nghiên cứu đoán thư được viết tháng 7 năm 1812 – đúng lúc Beethoven ở Praha rồi sang Teplitz, một thị trấn suối khoáng ở Tiệp Khắc. Có lẽ ông và người đàn bà kia đã có một đêm nồng cháy ở Praha, rồi phải chia tay. Nàng sang Karlsbad, ông sang Teplitz. Và rồi bức thư ra đời – những lời yêu của kẻ không được phép yêu.
Beethoven hỏi: “Sao em không hoàn toàn là của anh, anh không hoàn toàn là của em?” – câu hỏi chỉ có thể bật ra giữa hai người bị ràng buộc. Phần lớn học giả tin nàng là người đã có chồng.
Hai cái tên giữa cơn mộng
Trong suốt hai thế kỷ, có ít nhất mười ba người phụ nữ từng được nhắc đến. Nhưng cuối cùng, hai cái tên vẫn đứng lại trong vòng nghi ngờ: Antonie Brentano và Josephine Brunsvik.
Antonie – sinh năm 1780, vợ của nhà buôn giàu Franz Brentano – quen Beethoven năm 1810. Gia đình bà là bạn và cũng là người bảo trợ tài chính của ông. Trong thư gửi người thân, Antonie từng viết rằng bà “tôn kính Beethoven như một vị thần giữa loài người.”
Nhiều học giả tin Antonie chính là “người yêu bất tử”: bà có mặt ở Praha trước khi đến Karlsbad đúng thời điểm lá thư được viết, và là phụ nữ đã có chồng – một rào cản hoàn hảo cho một mối tình tội lỗi. Nhà nghiên cứu Maynard Solomon từng nói: “Tình yêu của Beethoven dành cho Antonie là cuộc chiến giữa trái tim và lòng trung tín với bạn.”
Nhưng vẫn còn một người khác – Josephine Brunsvik.
Josephine là học trò piano của Beethoven, quen ông từ năm 1799, và khi trở thành góa phụ trẻ, giữa họ nảy sinh một mối tình lặng lẽ. Từ 1805 đến 1807, họ trao nhau 14 bức thư yêu, trong đó Beethoven đã gọi nàng bằng chính những từ sau này lặp lại trong bức thư bất tử: “Thiên thần của anh”, “Người yêu dấu của anh.”
Nhiều bản nhạc mang dấu ấn của Josephine – như khúc Andante favori, nơi giai điệu mở đầu nghe như lời thì thầm của tên nàng. Nhà nghiên cứu Rita Steblin từng tìm thấy nhật ký và thư từ cho thấy Josephine chính là người được nhắc đến trong lá thư năm 1812: một phụ nữ quý tộc, đã kết hôn, ở Praha đúng thời điểm ấy.
Và còn một chi tiết khiến nhiều người không dám gạt bỏ giả thuyết ấy: tháng 4 năm 1813, chín tháng sau đêm Praha định mệnh, Josephine sinh một bé gái – Minona von Stackelberg. Đứa trẻ được ghi là con của người chồng hợp pháp, nhưng cũng có thể là máu thịt của Beethoven.
Tên “Minona,” theo Steblin, mang ý nghĩa tượng trưng: nàng là “con gái của người nhạc sĩ” trong các thi phẩm của thi sĩ Ossian – người Beethoven yêu thích nhất.
Nếu thử nghiệm di truyền từ tóc của Beethoven – vốn được bảo tồn và phân tích năm 2023 – trùng khớp với hài cốt của Minona, câu chuyện tình lớn nhất trong đời ông sẽ có hồi kết. Nhưng luật pháp Áo và Đức nghiêm ngặt về việc khai quật mộ, nên bí mật ấy có thể sẽ ngủ yên mãi trong lòng đất.
Âm vang của một linh hồn cô độc
Dù người đàn bà ấy là Antonie hay Josephine, điều chắc chắn là: Beethoven đã yêu đến tận cùng, và thất tình cũng đến tận cùng. Bức thư ấy không chỉ là lời tỏ tình, mà còn là bi kịch của một thiên tài: kẻ chỉ biết trút nỗi khao khát vào nhạc, vì đời thật không dung nổi mối tình của ông.
“Người yêu bất tử” – chỉ ba chữ, nhưng qua đó, ta thấy một Beethoven khác: không phải tượng đài lạnh lùng, mà là một người đàn ông biết run rẩy, biết đau, biết yêu say đắm như ai.
Và chính từ nỗi đau đó, những bản nhạc của ông – Sonata Ánh Trăng, Bản Giao hưởng Thứ Chín, Fidelio – vẫn ngân vang như tiếng thở dài không dứt của trái tim ông gửi cho một người đàn bà không bao giờ được gọi tên.
Cung Mi sưu tầm và biên dịch
Nguồn: Theo bài viết của Parissa Djangi – tạp chí National Geographic, số ngày 7 tháng 11, 2025.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình