Death Strikes: The Emperor of Atlantis của Dave Maass và Patrick Lay, do Berger Books ấn hành năm 2024, dày 128 trang. Mua tại Bookshop.org
Có những tác phẩm sinh ra trong bóng tối mà không vì thế trở thành bóng tối. Trái lại, chúng như một đốm lửa nhỏ cháy mãi qua nhiều năm tháng lưu lạc của lịch sử. Der Kaiser von Atlantis của Viktor Ullmann và Peter Kien là một tác phẩm như thế, thai nghén trong trại Theresienstadt, giữa cái đói, cái lạnh, cái chết và một thế giới đã bị bạo lực xô đến tận cùng. Bị cấm. Bị vùi lấp. Nhưng nó không chết. Nhiều thập niên sau, nó lại bước ra ánh sáng, hóa thân sang một hình thức khác, tái sinh qua cuốn truyện tranh Death Strikes: The Emperor of Atlantis của Dave Maass và Patrick Lay.
Tác phẩm ấy, ngay từ đầu, đã mang vẻ khác thường. Nó không chỉ là di vật của quá khứ hay chứng tích để người đời sau cúi đầu mà nhìn. Nó là một sáng tạo đích thực. Một vở opera. Một tiếng nói. Một cuộc phản kháng. Trong thế giới của Ullmann và Kien, một đế quốc điên rồ phát động chiến tranh cho đến lúc chính Tử thần cũng mệt mỏi mà bỏ việc. Và khi Tử thần ngưng tay, loài người bỗng rơi vào một cơn hỗn mang không sao gượng dậy được. Chết không chết hẳn. Sống không ra sống. Cả nhân loại như bị quăng vào một khoảng trống ghê rợn, nơi quyền lực tự ăn thịt mình, nơi bạo lực trở thành trò cười cuối cùng của lịch sử.
Nhưng cái nền sâu xa của tác phẩm không nằm riêng trong cốt truyện. Nó nằm trong Theresienstadt, nơi bạo quyền vừa hành hạ con người vừa muốn dùng họ làm mặt nạ cho chính mình. Đức Quốc xã cho phép những sinh hoạt văn hóa hạn chế ở đó, có âm nhạc, có thơ, có tranh, có kịch — không phải vì nhân đạo, mà vì tuyên truyền. . Thế nhưng, giữa cái vỏ bọc giả dối ấy, sáng tạo của con người lại càng trở thành một cử chỉ tuyệt vọng mà đẹp đẽ. Người ta viết không phải để trang trí cho địa ngục. Người ta viết để giữ lại phần người cuối cùng chưa bị tước mất.
Ullmann và Kien là hai người của khoảng sáng mong manh ấy. Một người là nhạc sĩ gốc Do Thái, từng đi qua Vienna, Prague, từng học với Schoenberg, mang theo một tinh thần âm nhạc hiện đại mà cũng rất cô độc. Người kia trẻ hơn, mang trong người năng khiếu văn chương và hội họa chưa kịp nở đã bị lịch sử cắt ngang. Trong điều kiện mà còn sống đã là một điều bất thường, họ vẫn viết, vẫn làm, vẫn cùng nhau dựng nên một vở opera ngắn mà gọn, mà sắc, mà đau, như một lưỡi dao nhỏ giấu trong tay áo của kẻ bị hành hình.
Cái hay của Der Kaiser von Atlantis là nó không chịu nằm yên trong cái xác của một “tư liệu lịch sử”. Sau chiến tranh, bản thảo được tìm lại, nhưng không còn nguyên vẹn. Người đời sau phải lần mò, phục dựng. Nhưng chính cái đứt đoạn ấy làm cho nó thêm phần ám ảnh. Vì đây không còn là một tác phẩm sống trọn vẹn từ đầu đến cuối theo lối thông thường nữa. Nó là một thân thể nghệ thuật đã từng bị chôn vùi nay được đào lên, còn mang vết thương, mang dấu vết của sự vùi lấp của một thời đại từng muốn xóa bỏ nó khỏi mặt đất.
Từ đó, Death Strikes không chỉ là một bản chuyển thể. Nó là một lần tái sinh. Một tác phẩm cũ bước sang một ngôn ngữ mới, và bằng ngôn ngữ ấy, nó tiếp tục sống. Dave Maass và Patrick Lay đã làm một việc rất đáng kể là đưa tác phẩm ấy ra khỏi vùng hẹp của sân khấu opera, nơi người xem vốn đã quá quen với nhịp điệu cổ điển, để trao nó cho một không gian khác, rộng hơn, trẻ hơn, và gần hơn với nhịp nhìn của thời nay. Ở đó, âm thanh nhường chỗ cho hình ảnh. Lời hát biến thành đường nét. Nỗi bi thiết được vẽ thành những mảng đen trắng lặng thinh mà dữ dội. Truyện tranh, trong trường hợp này, không làm nhẹ tác phẩm xuống. Nó chỉ đổi giọng cho nó, để câu chuyện ấy có thể đi xa hơn, lâu hơn, và đến với những người vốn chưa từng bước vào một nhà hát.
Người ta thường hỏi: nghệ thuật có thể làm gì trước bạo quyền? Câu trả lời không đơn giản. Nghệ thuật không ngăn được xe tăng. Không khóa được tay độc tài. Không dựng nổi một hàng rào cho lịch sử. Nhưng nghệ thuật có một thứ quyền lực khác, âm thầm và dai dẳng. Nó giữ ký ức. Giữ tiếng nói của người bị bức tử. Giữ cho sự thật còn một chỗ trú ngụ ngoài những lời tuyên truyền. Trong trường hợp Der Kaiser von Atlantis, giữa lòng một hệ thống phi nhân, con người vẫn còn hát được, vẫn còn viết được, vẫn còn chế giễu được chính cái quyền lực đang muốn nghiền nát họ.
Bởi vậy, việc tác phẩm ấy được dựng lại trên sân khấu, rồi bước sang truyện tranh, không chỉ là một sự kiện văn nghệ. Nó là một cử chỉ của ký ức. Một sự nối dài của tiếng nói. Một cách trả lại cho những người đã chết một phần lời họ từng để lại trong bóng tối. Khi người ta đọc Death Strikes hay nghe lại Der Kaiser, người ta không chỉ thưởng thức một câu chuyện kỳ dị về tử thần đình công. Người ta đang đứng trước một chứng tích rằng trong những giờ phút đen nhất, nghệ thuật vẫn còn đứng vững. Bằng sự còn lại. Bằng trí nhớ. Bằng việc từ chối quên.
Và có lẽ chính ở đó, ý nghĩa sâu xa nhất của tác phẩm mới hiện ra. Nó nhắc ta rằng phát xít không chỉ giết người. Nó còn muốn làm cho người ta biến mất khỏi ký ức của thế giới. Mỗi lần Der Kaiser von Atlantis được hát lên, là một lần ký ức chống lại sự quên lãng. Mỗi lần nó được đọc lại bằng một ngôn ngữ mới, là một lần nghệ thuật bước ra đối diện với cỗ máy hủy diệt. Để một tác phẩm từng bị ném vào bóng tối vẫn còn một chỗ đứng trong ánh sáng của người sau.
Nguyên Yên
Tham khảo: Melissa Chan, “Opera (and Comics) Against Fascism,” Los Angeles Review of Books, 16-2-2026; Death Strikes: The Emperor of Atlantis, Dark Horse Comics, 2024; United States Holocaust Memorial Museum, “Theresienstadt” và “Theresienstadt: Cultural Life”; National Library of Israel, bài viết về Der Kaiser von Atlantis.
Sách có bán tại: https://www.amazon.com/Death-Strikes-Atlantis-Dave-Maass/dp/1506737307
Sách có bán tại: https://www.amazon.com/Death-Strikes-Atlantis-Dave-Maass/dp/1506737307


Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình