ORLANDO, FLORIDA, HOA KỲ: Một người cầm tấm bảng tại cuộc biểu tình “Walkout 2 Learn” để phản đối các chính sách giáo dục của Florida bên ngoài Tòa thị chính Orlando vào ngày 21 tháng 4 năm 2023 ở Orlando, Florida. Các cuộc biểu tình đã được tổ chức tại bốn thành phố ở Florida và bao gồm cả việc học sinh bỏ lớp học như một phản ứng chống lại luật do Đảng Cộng Hòa khởi xướng mà người biểu tình cho rằng đây là lối giáo dục "kiểm duyệt", bao gồm hạn chế cấm sách vở tài liệu hướng dẫn về giới tính, tình dục và chủng tộc trong môi trường học đường và thư viện. (Ảnh của Paul Hennessy/Cơ quan Anadolu qua Getty Images)
Trong lá thư xuất hiện trên mạng thông tin xã hội của cựu tổng thống Barrack Obama, ngày 17 tháng 7 năm 2023. Ông viết:
“Ngày nay, một số cuốn sách đã định hình cuộc đời tôi—và cuộc đời của rất nhiều người khác—đang bị thách thức bởi những người không đồng ý với những ý tưởng hoặc quan điểm nhất định. “Không phải ngẫu nhiên mà những ‘cuốn sách bị cấm’ này thường được viết bởi hoặc có hình ảnh của người da màu, người bản địa và các thành viên của cộng đồng LGBTQ+…” (Trích một đoạn.) (*)
Chuyện cấm một số sách mỗi năm không được tuyển vào thư viện, không được đưa vào trường học, đã có một lịch sử khá dài ở Hoa Kỳ. Người Việt cũng có kinh nghiệm về sách bị cấm sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, khi đảng cộng Sản miền bắc cai quản miền nam.
Dĩ nhiên hai lệnh cấm sách này có nhiều yếu tố và quan điểm khác nhau giữa thể chế tự do và độc tài. Tuy nhiên chúng giống nhau ở một số điểm:
1- Sợ nội dung của sách ảnh hưởng đến người đọc, nhất là giới trẻ. Nói một cách khác, sợ người đọc hiểu biết nhiều hơn.
2- Thế lực cấm đoán mạnh hơn và áp chế, dù hình thức nào, cũng mang tính độc tài.
3- Nhân danh những yếu tố có tiêu chuẩn một chiều, cực đoan đến từ tôn giáo và đảng phái.
4- Cấm đoán vì quyền lợi riêng.
Ai có thể chứng minh nội dung của cuốn sách là xấu, là tai hại? Chỉ có thể chứng minh cuốn sách không phù hợp với ý riêng, đường hướng riêng của tôn giáo, đảng phái, và tâm trí bảo thủ.
Sợ điều xấu ảnh hưởng không chỉ có sách; mạnh hơn, dữ dằn hơn là phim ảnh, mạng lưới thông tin xã hội, trò chơi điện tử; làm sao cấm?
Nếu không thể cấm các phương tiện khác, mà chỉ cấm sách, phải chăng là trò đùa thiếu trí tuệ?
Tại sao rất nhiều người trí tuệ lại năng nổ tham gia vào quyền lực cấm sách tại Hoa Kỳ?
Câu chuyện bắt đầu:
Kể từ năm 1650, khi những người Thanh giáo ở Thuộc địa Vịnh Massachusetts tịch thu cuốn sách "Cái giá xứng đáng cho sự cứu chuộc của chúng ta" (The Meritorious Price of Our Redemption) của William Pynchon, họ tuyên bố rằng sự vâng lời thay vì đau khổ dẫn đến sự chuộc tội là dị giáo, thì việc đốt sách, cấm sách đã trở thành một truyền thống của Mỹ. "Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn" (The Adventures of Huckleberry Finn) bị cấm vào năm 1885 vì "ngôn ngữ thô thiển". "Nguồn gốc các loài" (On the Origin of Species,) được cho là cuốn sách quan trọng nhất từng bị cấm, đã bị cấm vào năm 1895 vì vi phạm tín ngưỡng Cơ đốc giáo. Từ năm 2000 đến 2009, các cuốn sách Harry Potter bị nghi ngờ nhiều nhất, bị buộc tội cổ xúy cho thuyết huyền bí và Satan. Từ năm 2010 đến năm 2019, đó là "Nhật ký hoàn toàn có thật của một người da đỏ bán thời gian" (The Absolutely True Diary of a Part-Time Indian.) của Sherman Alexi. Nhân vật chính, Junior, thủ dâm.
Chiến dịch chống ‘Vô đạo đức’.
Từ cấm sách, những tâm trí tôn giáo và bảo thủ thành lập phong trào chống những gì họ xếp loại vào hạng ‘vô đạo đức.’
Đạo luật Comstock, được Quốc hội thông qua năm 1873, quy định việc sở hữu các bài viết hoặc tài liệu "tục tĩu" hoặc "vô đạo đức" hoặc gửi chúng qua đường bưu điện là bất hợp pháp. Các quy tắc, được bảo vệ bởi nhà thập tự chinh đạo đức Anthony Comstock, nhằm mục đích cấm cả nội dung khiêu dâm và kiểm soát sinh sản, được phổ biến rộng rãi qua đặt hàng qua thư vào thời điểm đó.
Luật đã hình sự hóa các hoạt động của những người ủng hộ biện pháp tránh thai và đẩy các cuốn sách nhỏ nổi tiếng như Giới hạn gia đình của Margaret Sanger vào lòng đất, hạn chế việc truyền bá kiến thức về biện pháp tránh thai vào thời điểm mà cuộc thảo luận cởi mở về tình dục bị phản đối và tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và các bà mẹ cao. Nó có hiệu lực cho đến năm 1936. (Tìm hiểu thêm về lịch sử ban đầu phức tạp của phá thai ở Hoa Kỳ.)
Trong khi đó, tục tĩu là một chủ đề nóng ở Boston, thủ phủ của bang đã cho phép đốt sách đầu tiên ở Hoa Kỳ. Các nhà kiểm duyệt sách của Boston đặt câu hỏi về mọi thứ mà họ cho là "không đứng đắn", từ tác phẩm Leaves of Grass của Walt Whitman, cuốn mà chủ tịch hội mô tả là "một mẩu văn chương rác rưởi đáng yêu," cho đến Giã Từ Vũ Khí của Ernest Hemingway.
Trường học và thư viện đã bị biến thành bãi chiến trường.
Ngay cả khi xã hội đã thoải mái hơn trong thế kỷ 20, các thư viện trường học vẫn là nơi tranh chấp gay gắt về loại kiến thức nào trẻ em nên được tiếp cận trong thời đại tiến bộ xã hội và hiện đại hóa trong văn hóa Mỹ. Trong các phiên họp của hội đồng nhà trường và ủy ban thư viện, phụ huynh và các quan chức đã tranh luận về cả hư cấu và phi hư cấu.
Các lệnh cấm được đề xuất được biện minh vì nhiều lý do, bao gồm: Một số tiểu thuyết đặt câu hỏi về những câu chuyện kể lâu đời về lịch sử Hoa Kỳ hoặc các chuẩn mực xã hội, trong khi những cuốn tiểu thuyết khác bị coi là phản cảm do ngôn ngữ hoặc nội dung tình dục hoặc chính trị.
Jim Crow South là điểm nóng kiểm duyệt sách trong thời đại Jim Crow. Các cô con gái của Liên minh miền Nam đã thực hiện nhiều nỗ lực thành công trong việc cấm sách giáo khoa khắc họa sự thất bại của miền Nam trong Nội chiến. Cũng có những nỗ lực đặt ra ngoài vòng pháp luật Đám Cưới của Thỏ, (The Rabbits' Wedding) một cuốn sách dành cho trẻ em năm 1954 của Garth Williams mô tả một con thỏ trắng kết hôn với một con thỏ đen, vì những người phản đối cho rằng nó khuyến khích hôn nhân giữa các chủng tộc.
Những hạn chế được đề xuất này có tác dụng lớn đối với các thư viện, những người sợ thu thập các tài liệu có khả năng gây tranh cãi. Thay vào đó, một số thư viện trưởng của trường học và công cộng bắt đầu liên kết với nhau. Họ chống lại những nỗ lực đặt các tiểu thuyết ngoài vòng pháp luật như Huckleberry Finn, The Catcher in the Rye, To Kill a Mockingbird, và thậm chí The Canterbury Tales trong thời đại McCarthy.
Cấm sách, một hành động kiểm duyệt, xảy ra khi các cá nhân, cơ quan chính phủ hoặc tổ chức xóa sách khỏi thư viện, danh sách đọc của trường hoặc giá sách vì họ phản đối nội dung, ý tưởng hoặc chủ đề. Những người yêu cầu lệnh cấm thường cho rằng cuốn sách được đề cập thể hiện hình ảnh bạo lực, thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với cha mẹ và gia đình, khiêu dâm, đề cao cái ác, thiếu giá trị văn học, không phù hợp với một độ tuổi cụ thể hoặc chứa đựng ngôn từ tục tĩu.
Để chống lại, các khiếu nại về kiểm duyệt của những người phản đối các ấn phẩm có thể sử dụng phương pháp hạn chế quyền truy cập thay vì yêu cầu xóa sách theo cách thực tế. Những người phản đối lệnh cấm cho rằng bằng cách hạn chế thông tin và không khuyến khích suy nghĩ tự do, cơ quan kiểm duyệt đã cắt xén một trong những chức năng chính của giáo dục: dạy học sinh cách tự suy nghĩ.
Những người ủng hộ tự do ngôn luận và dân chủ cho rằng những hành động như vậy là kém văn minh và xâm phạm quyền tự do trí tuệ.
Dựa trên kết quả của một cuộc khảo sát toàn diện về tự do ngôn luận, Trung tâm Bảo vệ Quyền Tự do Biểu đạt Thomas Jefferson đã tuyên bố Tu chính án thứ nhất là "trong tình trạng nguy hiểm trên toàn quốc" vào tháng 9 năm 1990. Ngay cả những tác phẩm văn học kinh điển như Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn của Mark Twain và I Know Why the Caged Bird Sings của Maya Angelou đã được nhắm vào mục tiêu cấm. Cá nhân phụ huynh hoặc thành viên hội đồng nhà trường thường xuyên khiếu nại. Tuy nhiên, đôi khi, các nhóm nhân danh lợi ích công cộng, đạo đức đã gây áp lực lên chính phủ để kiểm duyệt.
Kiểm duyệt, hoặc đàn áp ý tưởng và thông tin, có thể xảy ra ở bất kỳ giai đoạn nào hoặc ở mức xuất bản, phân phối hoặc kiểm soát. Một số nhóm áp lực lập luận rằng vì hầu hết các trường học và thư viện đều được chính phủ tài trợ nên việc kiểm duyệt của cộng đồng đối với tài sản của họ là hợp lý.
Hiện chúng ta đang chứng kiến một làn sóng cấm sách mới, nổi bật bởi vô số thách thức chưa từng có và sự chia rẽ đáng kể. Trọng tâm của nó là giảm lượng kiến thức, hiểu biết, trong trường học và thư viện công cộng, để giới trẻ bị che giấu các vấn đề về chủng tộc và giới tính—cũng chính là những vấn đề cốt lõi trong các trận chiến chính trị và văn hóa.
Ví dụ, Glenn Youngkin đã giành được chức thống đốc bang Virginia vào tháng 11 sau khi nêu lên những lo ngại về việc giảng dạy cuốn sách "Người yêu dấu" (Beloved) của Toni Morrison; Một số bậc cha mẹ tin rằng cuốn tiểu thuyết đoạt giải Pulitzer đã miêu tả nỗi kinh hoàng của chế độ nô lệ với những thực tế quá rõ ràng về tình dục, bạo lực và thú tính. Nghệ thuật mô tả không thể qua mặt nghệ thuật diễn xuất. Có cuốn phim nào, kể cả phim PG mà không thấp thoáng hoặc lộ liễu dục tình? Giết người? Trộm cướp? Ma túy? …..
Phản Đối Luật Cấm Sách
Deborah Caldwell-Stone, giám đốc Văn phòng về Tự do Trí tuệ của Hiệp hội Thư viện Hoa Kỳ, cơ quan theo dõi các lệnh cấm sách và xuất bản danh sách hàng năm về những vấn đề đấu tranh nhất, cho biết: “Điều này chắc chắn phản ánh những gì đang diễn ra ở đất nước này. Có sự bất đồng và tranh giành về thể loại chính phủ và xã hội mà chúng ta chờ đợi. Lệnh cấm sách thể hiện một phần của hiện trạng đó."
Khi sách bị cấm, mọi người đều thua cuộc: học sinh mất khả năng tiếp cận thông tin quan trọng giúp chúng hiểu bản thân và thế giới xung quanh; cha mẹ mất khả năng tham gia vào những khoảnh khắc giảng dạy với con cái của họ; và các cộng đồng mất đi những công cụ có giá trị để tìm hiểu lẫn nhau.
Cựu tổng thống Obama ca ngợi các thư viện trưởng vì "cam kết kiên định của họ đối với quyền tự do đọc." Và ông kêu gọi "mọi công dân đang đọc cuốn sách này"—bao gồm cả bạn—hãy bảo vệ nền dân chủ Mỹ và đoàn kết chống lại lệnh cấm sách.
Nhóm chống đối việc cấm sách thành lập mạng lưới và những đoàn nhóm địa phương. Họ đề nghị:
Chúng tôi có rất nhiều việc phải làm. Còn các bạn nên bắt đầu từ đâu?
- Lập lại một hoặc nhiều hành động từ Right to Read Day.
- Lập kế hoạch tham dự cuộc họp tiếp theo của thư viện, hội đồng trường hoặc hội đồng thành phố. Hầu hết các cuộc chiến cấm sách đều được tiến hành tại các cuộc họp này và bằng cách tham dự và lên tiếng, bạn có thể cho những người ra quyết định thấy rằng cộng đồng không ủng hộ kiểm duyệt.
- Thông tin với bạn bè, gia đình và hàng xóm về chiến dịch Đoàn kết Chống Cấm Sách. Mỗi người tham gia chiến dịch đều thêm vào dàn đồng ca những người lên tiếng khi cộng đồng của họ bị kiểm duyệt đe dọa.
Tháng 9 năm 2022, các đảng viên Đảng Dân chủ hàng đầu trong quốc hội đã sẵn sàng đáp trả làn sóng cấm và hạn chế tài liệu thư viện trường học với các nghị quyết mới kêu gọi chính quyền địa phương "bảo vệ quyền học tập của học sinh."
Theo một ước tính gần đây, những nỗ lực này cho thấy những tín hiệu quan ngại khẩn cấp từ đảng Dân Chủ và Tổng thống Joe Biden về những lo ngại đang diễn ra ảnh hưởng đến khoảng 4 triệu học sinh Hoa Kỳ. Liên đoàn Giáo viên Hoa Kỳ và các liên đoàn lao động của Hiệp hội Giáo dục Quốc gia, cũng như các nhóm lợi ích giáo dục và văn học thiên tả quan trọng, đã tán thành phản ứng của quốc hội.
Các luật sư Dân chủ đang báo động đã tổ chức các phiên điều trần trong năm nay về tổ chức chính trị và lệnh cấm đối với các ấn phẩm và chương trình giảng dạy đề cập đến bản giới tính và chủng tộc. Như trường hợp đang xảy ra ở Florida trong năm 2023.
"Nỗ lực loại bỏ sách khỏi trường học và thư viện công cộng chỉ vì chúng giới thiệu những ý tưởng về sự đa dạng hoặc thách thức học sinh nghĩ xa hơn kinh nghiệm sống của chính họ không chỉ là hành động phản dân chủ mà còn là dấu hiệu của chế độ độc tài," Raskin nói.
Cuối cùng, việc kêu gọi các trường học và chính quyền địa phương tạo cơ hội cho trẻ em "đọc nhiều loại sách phản ánh nhiều quan điểm và quan điểm khác nhau."
Những nỗ lực cấm hoặc hạn chế tài nguyên thư viện trong các trường học, trường đại học và thư viện công cộng đang trên đà đạt mức cao mới trong năm nay. Theo dữ liệu ban đầu của hiệp hội, Hiệp hội Thư viện Hoa Kỳ đã lập danh mục 681 nỗ lực nhằm nhắm mục tiêu 1.651 đầu sách duy nhất trong khoảng thời gian từ tháng 1 đến tháng 8, đã vượt quá mốc nước cao được đặt ra vào năm 2021.
Trong năm dương lịch trước, nhóm vận động văn học PEN America đã thống kê các nỗ lực ở 138 khu học chánh và 32 tiểu bang nhằm xóa tên sách khỏi thư viện trường học, cấm chúng khỏi lớp học và thu hồi chúng khỏi lưu thông để đáp lại các tranh chấp công cộng hoặc luật pháp tiểu bang.
Xấu và tốt ảnh hưởng như thế nào?
Dường như giữa cái hiểu biết và việc thực thi cái hiểu biết là hai chuyện khác nhau.
Cho đến nay, ai cũng có kinh nghiệm ít hay nhiều về hai cực đối đầu luôn luôn gắn bó với nhau, như đàn ông và đàn bà:
1- Không thể chỉ có cái tốt, cái thiện, hoặc chỉ có cái xấu, cái ác, mà tốt và xấu hoặc thiện và ác luôn luôn có nhau như đêm và ngày. Chúng đối cực có nhau để tồn tại tạo ra đời sống. Đây là quy luật tự nhiên.
2- không có gì hoàn toàn xấu/ác và không có gì hoàn toàn tốt/thiện. Vì vậy muốn tiêu diệt cái xấu, cái ác thì phải làm sao? Sẽ hủy diệt luôn cả cái tốt/thiện. Những lý thuyết hướng dẫn con người làm lành lánh dữ, có bao giờ thành công? Tại sao? Vì làm lành là làm luôn dữ. Làm thiện là làm luôn ác? Như ăn cái bánh thì phải ăn luôn bột và đường.
Từ vài định luật căn bản này suy ra: cấm sách vì sợ bị ảnh hưởng xấu, là ý nghĩ nông cạn. Sách viết về chuyện xấu cũng có khả năng đánh thức người đọc xa lánh hành vi xấu xa.
Chưa kể, người đọc sách tốt, được cái tốt ảnh hưởng, có chắc không làm chuyện xấu? Cứ thử tìm hiểu đời tư của các vị “bảo thủ” “đứng đắn”, đôi khi chúng ta giật mình, xấu và ác núp đầy trong bóng tối tiểu sử.
Nói thực tế hơn, không triết lý, không tranh biện trí tuệ, nói bình dân: Chừng nào cấm được cái gọi là ‘vô đạo đức’ của phim ảnh, video, mạng lưới xã hội truyền thông, vân vân, lúc đó mới cần cấm sách.
Chuyện đời xưa nay vẫn vậy: Không lo bắt cướp ngân hàng mà lo rượt theo đám móc túi.
(*)
(Nguyên lá thư có thể đọc tại: Unite Against Bookbans. https://uniteagainstbookbans.org/obama-librarians-are-on-the-front-lines/)
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình