Georgia O’Keeffe: Bông Hoa, Chiếc Xương Và Bầu Trời

  

Có lẽ, mọi câu chuyện về Georgia O’Keeffe đều nên bắt đầu từ một bức tranh bị vẽ đè lên. Mùa Đông 1907, trong một lớp học ở New York, cô sinh viên trẻ mang đến lớp bài tập của mình: hai cây dương dựng thẳng, bầu trời chảy giữa những cành khô được vạch ra dứt khoát, trong trẻo. Một chàng trai trong lớp, tốt bụng theo kiểu “thầy đời”, bảo cô: phải như thế này mới là hội họa, rồi cầm ngay bức tranh, rắc lên đó những chấm đỏ, xanh, lục, bôi nhòa đường nét, miệng thao thao giảng về Ấn tượng.

Cô gái ngồi nhìn. Sau này bà kể lại, bà không hiểu gì về những danh từ mới mẻ ấy, chỉ biết bức tranh của mình đã bị làm hỏng. Ở đâu đó giữa lớp học náo nhiệt của thành phố này, một người đàn bà trẻ lặng lẽ rút ra một quyết định rất nhỏ mà rất triệt để: từ nay, không để ai vẽ thay mắt mình trên mặt toan nữa.

Từ cái “không” ấy, tám mươi năm hội họa mở ra. Georgia O’Keeffe đi qua thế kỷ của Cezanne, Monet, của những danh xưng “chủ nghĩa” rợp đầy phòng tranh, nhưng bà cứ bền bỉ chăm chú vào thứ đơn giản nhất: những gì ngay trước mắt. Một bông hoa, vặn lớn lên choán hết khung vải bốn foot, để người New York đang ngợp giữa bảng hiệu và cửa kính buộc phải dừng lại nhìn; một chiếc sọ bò nhặt trên cánh đồng cháy nắng New Mexico, đặt lên nền trời xanh, bỗng thành một hình trắng có cánh lơ lửng; một dãy mesa Pedernal cắt ngang chân trời, vẽ đi vẽ lại, mùa xanh cũng như mùa nâu.

 

Những người đàn ông vây quanh bà – bạn học, bạn bè, chồng bà là Alfred Stieglitz, giới phê bình – suốt một thời gian dài cứ cố gắng dịch bà sang một thứ ngôn ngữ quen thuộc của họ. Họ nói về tính dục trong những cánh hoa, nói về những ẩn dụ mà họ nhìn thấy, treo lên tranh bà cả một kho liên tưởng. Bà chỉ đơn giản sửa lại: đó là bông hoa của tôi, còn những gì các ông thấy là của các ông. Cách bà trả lời, bình thản, gần như lạnh, chính là giọng của những bức tranh: không giải thích, chỉ đặt một hình, một màu, một sự có mặt trước mắt người xem, rồi mặc cho người ấy tự bối rối với chính mình.

 

Georgia O’Keeffe sinh ra ở Wisconsin, lớn lên ở Virginia, đi qua những trường mỹ thuật danh tiếng ở Chicago, New York, dạy ở miền Nam, miền Tây. Con đường bà đi không có gì kịch tính nếu chỉ kể bằng địa lý. Cái rẽ lớn là năm 1929, khi bà lần đầu đặt chân tới vùng sa mạc New Mexico. Bầu trời trên đầu bỗng mở ra một gam xanh khác. Đồi đất đỏ. Mặt đất lổn nhổn những bụi cây thấp, những bộ xương trắng của gia súc chết khô giữa nắng gió. Từ đó, nước Mỹ – rộng, thô, chưa được “lịch sử nghệ thuật” trang điểm – trở thành chất liệu của bà.

Những người đàn ông thời ấy mơ về Paris, về Provençe, về Mont Sainte-Victoire. Họ cố gắng vẽ nên “bức tranh Mỹ vĩ đại” bằng cách đi theo dấu chân những bậc thầy Pháp, học từng nhát cọ lỏng, từng đường viền mờ. O’Keeffe, trong một trang hồi ký ngắn, viết gần như dửng dưng: họ nói nhiều về cuốn tiểu thuyết Mỹ vĩ đại, vở kịch Mỹ vĩ đại, bài thơ Mỹ vĩ đại; bà không chắc họ có thật sự mơ một bức tranh Mỹ vĩ đại. Bà thì có. Nhưng bức tranh ấy không nằm ở châu Âu. Nó nằm trong cái sọ bò trắng mà bà nhặt về đặt trên bàn, trong đường chân trời mà bà nhìn thấy mỗi sáng trước hiên.
Chồng bà, Stieglitz, người đã làm nên một nửa huyền thoại O’Keeffe với những tấm ảnh đen trắng nổi tiếng, cũng hiểu điều đó. Ông đặt tên phòng tranh của mình ở New York là An American Place, một nơi chốn Mỹ. Trên tường, những bức tranh đầu tiên được treo lên, là của bà. Từ nơi ấy, những bông hoa phóng đại, những khung cửa, những khúc xương, những núi đá New Mexico lặng lẽ đi vào mắt người xem. Nhưng phải đến khi O’Keeffe rời hẳn phía Đông để sống giữa sa mạc, hình ảnh của bà mới kín miệng hơn, trọn vẹn hơn.

Ghost Ranch, Abiquiú – những cái tên gợi hơi gió, bụi đỏ, và những bức tường đất nung. Bà chọn sống ở đó phần sau của đời mình: một mái nhà thấp, một sân trong, vài cửa sổ nhìn ra dải đồi. O’Keeffe sắp xếp từng vật nhỏ theo mắt mình: một khúc gỗ trôi, một sọ cừu trắng trên bậu cửa, những vỏ sò nhặt ở biển cuối cùng cũng phải đem cho, vì “chúng không ăn nhập với adobe”. Bà làm màu pastel theo ý sắc của mình, tự trộn bột màu, nặn thành thanh. Bà ngủ trên mái nhà để nhìn bầu trời gần hơn. Ở tuổi bảy mươi, sau khi đã bay qua Ý, Trung Đông, Ấn Độ, Đông Nam Á, bà quay về New Mexico với một hình ảnh mới: những đám mây dưới cánh máy bay. Bà dành cả một mùa hè trong gara, vẽ Sky Above Clouds IV – những mảng mây đều đặn, xa hút, như một lớp chữ nổi vô nghĩa mà đẹp, dàn dài suốt bảy mét toan, ngày nào vẽ cũng phải để ý rắn chuông bò vào.

Khi thế giới nghệ thuật kịp đặt tên cho bà – “người tiền trạm” của nhiều khuynh hướng đương đại – O’Keeffe chỉ lùi thêm một bước nữa khỏi mọi khung phân loại. Bà nhận bằng danh dự, nhận huân chương, nhận những lời tôn vinh, rồi trở về Ghost Ranch, ra đồng cùng những người bạn bản địa, giúp xây một nhà tập thể thao, nâng cấp hệ thống nước. Trong một bài chân dung năm 1974, người ta kể lại buổi chiều bà nhờ người bạn trai trẻ Juan Hamilton lái xe đưa đi xem vài khóm hoa dại. Cái quan trọng với bà dường như không phải là danh tiếng hay vị trí trong “trường phái” nào đó, mà là việc mỗi ngày còn thấy được một vẻ đẹp mới, một đường cong mới của chiếc lá, một màu xanh khác trên bầu trời.

Năm 98 tuổi, O’Keeffe đi hết hành trình của mình. Người ta rải tro bà trên Mesa Pedernal – ngọn núi đã vào tranh bà nhiều lần đến mức gần như trở thành chữ ký. Trong cáo phó, có một câu mô tả bà mà có lẽ chính bà cũng không phản đối: một khuôn mặt “da cháy nắng, nhăn nheo trên gò má cao, quanh cái miệng cứng cỏi nói thẳng và không chịu được kẻ nhàm chán”.

Người đàn bà ấy, cả đời, đã làm một việc rất “giản dị”, vẽ đúng cái bà thấy. Nhưng cái “thấy” của bà không đứng yên ở bề mặt. Nó đi thẳng vào cấu trúc. Những dải màu, khối, rìa sáng, bóng tối. Bà cắt bông hoa thành một cánh, xương thành một lỗ rỗng, bầu trời thành những ô vuông mây đều như những nốt trên khuông. Những thứ ấy, gom lại, là một cách nhìn thế giới rộng rộng lớn và vắng lặng, không có chỗ cho sự giả vờ. Trong một câu ngắn, bà viết: “Tôi dùng những thứ đó để nói điều đối với tôi là cái rộng lớn và lạ lùng của thế giới, như tôi đang sống trong đó.”

Có lẽ, đó cũng là điều duy nhất mà hội họa có thể làm được, khi bỏ hết những lời khuyên phải giống ai, phải đi theo ai, mà nhìn thế giới như nó hiện ra trước mắt mình, và chịu trách nhiệm đến cùng cho cái nhìn ấy. Georgia O’Keeffe đã làm điều đó, từ bức tranh hai cây dương bị vẽ đè lên, cho đến những đám mây trắng và ngọn núi xanh nâu của những năm cuối đời.

 

Nguyên Hòa biên dịch

 

Nguồn: Georgia O’Keeffe Ignored Advice to Mimic Great European Masters. Her Goal Instead Was to Be a Great American Painter