Hình AI
Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo đang khiến nhiều nhà lập pháp Hoa Kỳ xét lại quyền giám sát của chính phủ, đặc biệt là Điều 702 trong Đạo Luật Giám Sát Tình Báo Ngoại Quốc (FISA).
Cuộc tranh luận lâu nay về quyền của chính phủ trong việc rà soát điện thoại, điện thư và tin nhắn của người Mỹ mà không cần trát tòa nay trở nên cấp bách hơn. Vấn đề không chỉ là chính phủ có thể thu thập bao nhiêu dữ liệu. Vấn đề là trí tuệ nhân tạo có thể đọc, xếp loại, so sánh và nối kết những dữ liệu ấy nhanh hơn con người rất nhiều.
Từ những mẩu thông tin rời rạc, AI có thể giúp dựng lại nếp sống của một người: đi đâu, gặp ai, mua gì, đọc gì, liên lạc với ai, theo khuynh hướng chính trị nào, và sinh hoạt ra sao trên mạng. Những điều trước đây cần nhiều nhân viên, nhiều thời giờ, nay có thể được thực hiện bằng vài câu lệnh.
Các tổ chức bảo vệ quyền tự do dân sự cảnh cáo rằng nếu luật hiện hành không được sửa đổi, công dân Mỹ có thể bị theo dõi sâu hơn và kín đáo hơn trước. Dữ liệu ấy không chỉ đến từ các chương trình tình báo ngoại quốc, mà còn từ các công ty môi giới dữ liệu, vốn thu gom thông tin từ quảng cáo, điện thoại, hồ sơ công cộng và các dấu vết người dùng để lại trên mạng.
Dân biểu Thomas Massie, Đảng Cộng Hòa, Kentucky, nói trong cuộc họp báo ngày Thứ Năm, 23 tháng 4 rằng nếu chính phủ để AI tự tìm kiếm trong các kho dữ liệu này, gần như không còn điều gì trong đời tư của một người mà chính phủ không thể biết.
Trọng tâm cuộc tranh luận là Điều 702 của FISA. Điều khoản này cho phép chính phủ Hoa Kỳ thu thập liên lạc của người ngoại quốc ở ngoài lãnh thổ Mỹ. Nhưng trong thực tế, khi người Mỹ trao đổi với người ở nước ngoài, điện thư, tin nhắn và các hình thức liên lạc khác của họ cũng có thể bị cuốn vào hệ thống.
Sau khi dữ liệu đã được thu thập, các cơ quan công lực có thể tìm kiếm trong đó mà không cần trát tòa. Đây là điểm khiến nhiều nhà lập pháp lo ngại. Một quyền hạn được đặt ra để theo dõi tình báo ngoại quốc có thể trở thành con đường vòng để soi xét công dân Mỹ trong nước.
Điều 702 được thông qua từ năm 2008 và phải được Quốc Hội gia hạn theo định kỳ. Mỗi lần gia hạn đều gây tranh cãi, vì ranh giới giữa an ninh quốc gia và quyền riêng tư của công dân luôn là điểm khó phân xử. Năm nay, cuộc tranh cãi gay gắt hơn vì AI làm cho quyền tìm kiếm dữ liệu trở nên mạnh hơn trước rất nhiều.
Một nhóm dân biểu và thượng nghị sĩ thuộc cả hai đảng đang thúc đẩy sửa luật. Một yêu cầu chính là buộc chính phủ phải xin trát tòa trước khi tìm kiếm dữ liệu liên quan đến công dân Mỹ. Theo họ, nếu chính phủ muốn tra cứu thông tin của người Mỹ, chính phủ phải được tòa cho phép trước.
Thượng nghị sĩ Ron Wyden, Đảng Dân Chủ, Oregon, nói tại Thượng Viện tuần qua rằng Điều 702 từng bị lạm dụng nhiều lần. Theo Wyden, viên chức chính phủ đã từng tìm trong kho dữ liệu 702 để tra cứu người biểu tình Black Lives Matter, người đóng góp cho các chiến dịch chính trị, viên chức dân cử, và cả một thẩm phán tiểu bang từng than phiền về sự lạm quyền của cảnh sát.
Wyden nói cơ quan công lực có thể dùng kỹ thuật mới một cách có trách nhiệm, nhưng kỹ thuật mới phải đi kèm luật lệ mới. Nếu không, nhánh hành pháp sẽ tiếp tục xâm phạm quyền riêng tư và các quyền hiến định của người Mỹ.
Bạch Ốc muốn Quốc Hội gia hạn Điều 702 mà không thay đổi lớn. Một phát ngôn viên Bạch Ốc nói chính quyền vẫn tiếp tục thảo luận với Quốc Hội và sẵn sàng cứu xét những đề nghị có thể đạt đồng thuận.
Trong khi đó, Chủ tịch Hạ Viện Mike Johnson, Đảng Cộng Hòa, Louisiana, đưa ra một bản dự luật mới nhằm gia hạn Điều 702 thêm ba năm. Dự luật có thêm một số điều khoản bảo vệ, nhưng không có điều khoản buộc phải xin trát tòa như nhiều nhà lập pháp đòi hỏi.
Wyden nói bản dự luật này chỉ khoác áo sửa đổi, nhưng vẫn giữ nguyên quyền tra cứu thông tin của người Mỹ mà không cần trát tòa. Theo ông, đó là cách cho Tổng thống Donald Trump và Giám đốc FBI Kash Patel tiếp tục tra cứu thông tin của người Mỹ mà không phải qua tòa.
Sự chống đối không chỉ đến từ Đảng Dân Chủ. Tuần trước, 20 dân biểu Cộng Hòa, nhiều người thuộc Nhóm Tự Do Hạ Viện (House Freedom Caucus), đã chặn nỗ lực gia hạn dài hơn. Một bản gia hạn năm năm bị bác bỏ trước. Sau đó, một bản gia hạn 18 tháng cũng thất bại lúc 2 giờ 07 sáng. Johnson cuối cùng phải chấp thuận gia hạn tạm 10 ngày để các bên có thêm thì giờ thương lượng.
Ngay cả một số dân biểu Dân Chủ từng ủng hộ Điều 702 vào năm 2024 nay cũng không muốn gia hạn nếu không có sửa đổi thực chất. Dân biểu Jamie Raskin, Đảng Dân Chủ, Maryland, nói FISA phải được sửa để bảo vệ quyền riêng tư và tự do dân sự, đồng thời bảo đảm Điều 702 không bị dùng để theo dõi người Mỹ một cách bất hợp pháp.
Raskin nhấn mạnh rằng bối cảnh hiện nay đã khác năm 2024. Những cơ quan giám sát độc lập đã bị làm suy yếu, trong đó có Hội Đồng Giám Sát Quyền Riêng Tư và Tự Do Dân Sự. Theo Raskin, nếu các biện pháp bảo vệ chỉ còn trông vào việc viên chức trong chính quyền Trump có tự nguyện tôn trọng luật hay không, thì đó không phải là bảo vệ.
Phía an ninh quốc gia lập luận ngược lại. CIA và các cơ quan tình báo nói Điều 702 là công cụ cần thiết để bảo vệ Hoa Kỳ. Theo tài liệu của CIA, chính phủ không được dùng Điều 702 để trực tiếp nhắm vào liên lạc điện tử của người Mỹ, và đây là một trong những chương trình tình báo được giám sát chặt chẽ nhất.
CIA cũng nêu rằng quyền hạn này từng giúp ngăn chặn một âm mưu khủng bố tại buổi hòa nhạc của Taylor Swift ở Áo. Với các cơ quan tình báo, giới hạn quá chặt đối với Điều 702 có thể làm suy yếu khả năng phát hiện hiểm họa từ bên ngoài.
Nhưng các tổ chức bảo vệ quyền tự do dân sự cho rằng lập luận ấy bỏ qua điểm chính: dữ liệu của người Mỹ vẫn có thể bị thu thập khi chính phủ nhắm vào người ngoại quốc. Một khi dữ liệu đã nằm trong hệ thống, FBI và các cơ quan khác có thể tìm kiếm tên người Mỹ mà không cần xin phép tòa.
Jason Pye, phó chủ tịch Due Process Institute, nói Điều 702 rộng đến mức thông tin của người Mỹ thường bị cuốn vào. Theo ông, FBI có thể tìm tên một công dân Mỹ trong kho dữ liệu ấy mà không cần trát tòa. Đó là lỗ hổng mà các nhà lập pháp đang tìm cách bịt lại.
Bên cạnh Điều 702, Quốc Hội còn tranh luận về việc chính phủ mua dữ liệu từ các công ty môi giới. Các công ty này thu gom thông tin từ quảng cáo, điện thoại, hồ sơ công cộng, lịch sử duyệt mạng và những dấu vết điện tử khác. Họ bán dữ liệu cho khách hàng, trong đó có cả cơ quan chính phủ.
Từ các nguồn dữ liệu ấy, chính phủ có thể biết vị trí chính xác của một người, lịch sử di chuyển, thói quen mua sắm, sinh hoạt trên mạng, thân nhân, bạn bè, người quen và các kiểu giao dịch thường ngày. Đây không còn là chuyện nghe lén một cuộc điện thoại. Đây là việc ráp lại đời sống riêng của một người từ những dấu vết họ để lại mỗi ngày.
Giám đốc Cơ Quan An Ninh Quốc Gia (NSA) và FBI từng thừa nhận các cơ quan này có mua dữ liệu người Mỹ từ bên thứ ba để dùng trong điều tra. Điều khiến giới bảo vệ quyền riêng tư lo ngại hơn là AI có thể giúp các cuộc tìm kiếm ấy nhanh hơn, rộng hơn và chính xác hơn.
Brendan Steinhauser, giám đốc Alliance for Secure AI, nói kỹ thuật này có thể giúp chính phủ tìm dấu hiệu, gom thông tin và nối các quan hệ cá nhân trên một tầm mức chưa từng có. Theo ông, đó là mối đe dọa trực tiếp đối với tự do dân sự.
Cuối tháng 3, Wyden gửi thư cho các công ty AI lớn tại Hoa Kỳ, hỏi liệu họ có cho phép chính phủ dùng kỹ thuật của họ để theo dõi người Mỹ hay không, kể cả bằng cách phân tích dữ liệu thương mại thu gom hàng loạt hoặc dữ liệu tình báo có lẫn thông tin của công dân Mỹ. Văn phòng Wyden cho biết chỉ Anthropic và Google trả lời; OpenAI và xAI không trả lời.
Trong thư hồi đáp, Google nhìn nhận những khó khăn phức tạp khi AI ngày càng gắn với hoạt động của chính phủ, nhưng không nói rõ các giới hạn cụ thể trong việc dùng AI để phân tích dữ liệu tình báo.
Anthropic nói chính sách của công ty cấm theo dõi hoặc giám sát cá nhân khi không được phép, đồng thời cấm phân tích dữ liệu nội địa được thu thập hàng loạt. Tuy nhiên, Anthropic cũng cho biết công ty có dành ngoại lệ cho một số khách hàng an ninh quốc gia, cho phép dùng mô hình AI để phân tích tình báo ngoại quốc theo luật hiện hành.
Điều đó có nghĩa là hệ thống AI của Anthropic có thể được dùng để phân tích dữ liệu tình báo, kể cả khi trong đó có thông tin của người Mỹ bị thu thập ngoài chủ ý ban đầu.
Đầu năm nay, Tổng giám đốc Anthropic Dario Amodei nói công ty ủng hộ việc dùng AI cho các nhiệm vụ tình báo ngoại quốc và phản gián hợp pháp. Nhưng ông cũng cảnh cáo rằng dùng AI để theo dõi người trong nước trên diện rộng là điều không thể dung hòa với các giá trị dân chủ, vì nó đặt ra những rủi ro mới và nghiêm trọng đối với các quyền tự do căn bản.
Pye nói người Mỹ thuộc mọi khuynh hướng chính trị cần hiểu rõ sức mạnh của kỹ thuật này. Với lượng dữ liệu hiện nay, một số hệ thống AI có thể lần ra một người đi đâu, làm việc ở đâu, kiếm được bao nhiêu, quen ai, theo khuynh hướng chính trị nào, dùng trang Facebook nào, tài khoản X nào.
Trong một nước Mỹ đang chia rẽ sâu sắc, nỗi lo ấy không còn xa vời. Quốc Hội nay phải trả lời một câu hỏi căn bản: Hoa Kỳ có thể giữ một quyền hạn tình báo mạnh để bảo vệ an ninh quốc gia, nhưng có đặt ra giới hạn rõ ràng để ngăn chính phủ dùng AI soi vào đời riêng của công dân hay không.
Cung Đô biên dịch
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình