Ảnh: Việt Báo
Nhà báo Phan Tấn Hải không đàn hát, nhưng yêu thích âm nhạc, thỉnh thoảng viết bình luận về âm nhạc. Anh hay kể rằng thời xưa trong xóm những chàng trai nào biết đàn guitar thì thường có mấy cô đi theo. Là người chơi đàn guitar, tôi không hoàn toàn đồng ý với nhận xét này. Bắt đầu chơi đàn là từ sau biến cố tháng 4 năm 1975 ở độ tuổi trung học, tôi không thấy có cô gái nào thích mình vì biết chơi guitar. Ngược lại, tôi “phải lòng” guitar như yêu một cô gái, bắt đầu tập guitar classic với một cây đàn dây sắt cũ, trước khi được tặng một cây đàn classic dây nylon mới của tiệm đóng đàn Phúc Châu trên đường Nguyễn Thiện Thuật nhân sinh nhật 16 tuổi. Vào thời điểm sau 1975, đời sống văn hóa trong xã hội nghèo nàn, nhiều thanh niên dùng âm nhạc làm món ăn cho tâm hồn, chọn chơi guitar vì chi phí rẻ, dễ tự học.
Tôi vẫn xem guitar là “nhạc cụ của nhân dân”, giống như người Đức đặt tên chiếc xe Volkswagen có nghĩa là “xe của nhân dân”. Guitar là cây đàn không quá đắt, kích thước gọn gàng, dễ mang đi khắp nơi. Đặc biệt, đây là nhạc cụ lý tưởng để đệm đàn cho người hát, vì âm vực của nó thích hợp cho giọng hát con người. Guitar cung cấp một nền tảng nhịp điệu và hòa âm vững chắc cho giọng hát, đồng thời có tính linh động, cùng khả năng kiểm soát âm lượng linh hoạt.
Trước 1975, nhiều người vẫn gọi guitar là Tây Ban Cầm, hay cây đàn đến từ xứ sở đấu bò Tây Ban Nha. Thực ra, lịch sử guitar có thể bắt nguồn từ xa xưa hơn nhiều. Theo trang mạng https://www.mi.edu/education , nguồn gốc chính xác của cây đàn guitar vẫn còn là một bí ẩn. Từ “guitar” có lẽ xuất phát từ “kithara” thời Hy Lạp cổ đại. Thần thoại Hy Lạp kể rằng thần Hermes là người tạo ra cây đàn kithara đầu tiên từ mai rùa. Nhiều hình ảnh khắc họa thần Apollo cũng cho thấy vị thần này cầm trên tay kithara. Nhạc cụ này có một mặt đàn bằng gỗ cùng phần thân hình hộp, gọi là hộp cộng hưởng. Hai cánh tay rỗng, được nối với nhau bằng một thanh ngang, vươn ra từ phần hộp cộng hưởng này. Ban đầu, nhạc cụ chỉ có ba dây; các phiên bản sau này có số dây lên tới 12 dây.
Cây đàn guitar nhạc cổ điển, Baroque guitar, bắt đầu trở thành nhạc cụ dây được giới nhạc sĩ ưa chuộng nhất trong khoảng thời gian từ 1600s đến 1750s, phổ biến tại Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Ý. Sự phát triển của đàn guitar Tây Ban Nha bắt đầu ổn định vào khoảng những năm 1790s. Chúng có sáu dây, có kiểu dáng thân đàn giống như ngày nay nhưng kích thước nhỏ hơn. Nhạc sĩ kiêm người đóng đàn guitar người Tây Ban Nha Antonio de Torres Jurado vào giữa thế kỷ 19 đã sáng tạo ra một phong cách đàn guitar mới, dẫn đến sự ra đời của thế hệ đàn guitar hiện đại. Những cây đàn do ông chế tạo có phần thân đàn rộng hơn, mặt đàn được làm mỏng đi, phần eo đàn có độ cong lớn hơn. Ông cũng thay thế các chốt chỉnh dây bằng gỗ bằng bộ khóa đàn được chế tạo cơ khí chính xác. Phương pháp chế tạo sáng tạo của ông đã cho ra đời những cây đàn guitar cổ điển với âm sắc đặc trưng và đầy đặn. Nhiều người tôn vinh ông là một trong những nhà phát minh quan trọng nhất trong lịch sử phát triển của đàn guitar.
Cũng vào khoảng thời gian này, người châu Âu đã mang theo một phiên bản guitar dùng dây thép di cư sang châu Mỹ. Tại đây, cây đàn guitar hiện đại đã dần dần có diện mạo, kỹ thuật mới. Vào năm 1931, cây đàn guitar điện đầu tiên ra đời tại Los Angeles, California. Nó có biệt danh là "Frying Pan", được chế tạo bởi George Beauchamp và Adolph Rickenbacker.
Với một lịch sử phát triển lâu đời như vậy, cây đàn guitar ngày nay có mặt hầu hết mọi nơi, tham gia mọi hình thức trình diễn dành cho mọi tầng lớp, từ độc tấu tây ban cầm, hòa tấu cùng dàn nhạc cổ điển, cho đến các sân khấu nhạc pop, rock, blue & jazz, nhiều thể loại ca khúc… Với những người bắt đầu tập chơi nhạc cổ điển vào khoảng cuối thập niên 1970s ở Việt Nam, người nào đánh được bản Romance xem như qua được “lớp vỡ lòng”:
Cao cấp hơn nữa là bản "Recuerdos de la Alhambra" (Ký ức về Alhambra), với kỹ thuật tremolo được xem như thước đo của mức độ guitar trung cấp. Đây là một tác phẩm guitar cổ điển lừng danh của nhà soạn nhạc Tây Ban Nha Francisco Tárrega, sáng tác vào năm 1896, lấy cảm hứng từ cung điện Alhambra tại Granada, Tây Ban Nha. Bài nhạc như đắm chìm trong không khí hoài niệm trầm mặc qua tiếng đàn của nhạc sĩ guitar lừng danh nhất thời cận đại, Andres Segovia:
Trong nền âm nhạc hiện đại không thể nhắc đến phần solo guitar mê hoặc của những tay guitar trong các ban nhạc lừng danh thuộc các thể nhạc pop, rock, jazz. Không thể kể hết những ca khúc bất tử với những câu guitar bất tử. Trên trang Yotube Worldicons có đề nghị danh sách 10 khúc solo guitar nối tiếng nhất mọi thời đại, với những tên tuổi lừng danh như Jimmy Hendrix, Pink Foyld, Queen, Led Zepplin, Eagles…
Nhiều bạn bè tập đàn cùng thời với tôi vào khoảng thập niên 1970s đều muốn tự đệm đàn cho mình và cho người khác hát. Chúng tôi mê mẩn với những ngón đàn độc đáo, những hợp âm lạ của một số nhạc sĩ nhạc pop nổi tiếng, tìm cách tự học lóm bằng cách nghe từ băng đĩa. Tôi còn nhớ đứa nào cũng học mò cách đệm đàn guitar thùng của cặp song ca Simon & Garfunkel trong ca khúc để đời The Sound Of Silence. Bài hát mở đầu với tiếng guitar réo rắt, rồi hòa với hai giọng hát như quyện vào nhau, một phong cách hát bè mang dấu ấn của Simon & Garfunkel. Cách đàn guitar đơn giản nhưng thật đẹp, sử dụng nhiều dây buông, khiến người nghe nghĩ rằng có thể bắt chước:
Hay là câu guitar trong phần đệm của ca khúc If của ban nhạc Bread. Cũng giống như Simon & Garfunkel, tiếng đàn guitar trong nhiều ca khúc của Bread có vai trò đặc biệt. If là một ca khúc có sự phối hợp tinh tế giữa tiếng đàn và giọng hát. Phần đệm đàn tạo nên một cảm giác mông lung, huyễn hoặc, rất hợp lời ca tình tứ, lãng mạng. Tôi còn nhớ một anh bạn vong niên là bác sĩ quân y, là người mê nhạc, tự học đàn guitar. Anh đi tù cải tạo về, ghé chơi nhà tôi vào khoảng cuối thập niên 1970s. Anh tự đệm đàn và hát ca khúc If, nói là mình tự mò ra lấy các thế bấm hợp âm. Anh chỉ cho tôi ngón đàn, và khoe “Đây là origin nghe mày…”
Nay chuyển sang chuyện guitar của những nhạc sĩ Việt Nam. Người Việt mình có một nền văn hóa hòa nhập giữa các nền văn hóa Đông-Tây, biết cách cải biến những thứ du nhập đến để thích nghi với môi trường của mình. Cây đàn guitar đến Việt Nam được cải tiến, được đặt tên là Lục Huyền cầm (đàn sáu dây). Nó còn được gọi là đàn guitar phím lõm, hay guitar vọng cổ. Đây là một nhạc cụ vô cùng độc đáo, là linh hồn trong nền âm nhạc Tài tử và Cải lương Nam Bộ. Đàn xuất hiện vào khoảng thập niên 1930s, khi các nghệ sĩ cải lương tìm cách đưa cây đàn guitar vào dàn cổ nhạc. Cây guitar truyền thống Tây Phương với phím phẳng không thể gảy được các nốt nhấn, vuốt, luyến láy của cổ nhạc. Các nghệ nhân đã khoét lõm các khoảng cách giữa các phím trên cần đàn thành những rãnh hình bán nguyệt. Nhờ vậy mà nghệ sĩ dễ dàng nhấn sâu dây đàn, tạo ra các âm nhấn với chênh lệch cao độ rộng như giọng hát luyến láy. Người đàn có thể thực hiện các ngón vuốt, mổ đặc trưng của những làn điệu Nam Bộ. Nói đến Lục Huyền Cầm, những người yêu cải lương vọng cổ nhớ ngay đến tiếng đàn của người nhạc sĩ mù tài hoa Văn Vĩ (1929–1985), được mệnh danh là đệ nhất danh cầm của cải lương Nam Bộ:
Từ thuở mới biết chơi đàn, tôi đã thích các ca khúc với phần đệm chỉ bằng guitar thùng. Tiếng đàn guitar đúng nghĩa chỉ là người đồng hành (accompany) nhằm tôn vinh giọng hát. Những ca sĩ ngày xưa hát truyền cảm, diễn đạt ca khúc trọn vẹn, chỉ cần một cây guitar cũng chinh phục được khán giả. Từ giữa thập niên 1960s, tiếng hát Khánh Ly đã trở thành huyền thoại tại Quán Văn Sài Gòn với tiếng đàn guitar mộc mạc của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn:
Ở Sài Gòn trước 1975, cặp song ca Lê Uyên Phương cũng là một hiện tượng âm nhạc khác. Nhạc sĩ Phương tự đệm đàn guitar cho Lê Uyên hát những tình khúc của mình, tạo nên nét độc đáo riêng cho tình khúc Lê Uyên Phương. Trong ca khúc Vũng Lầy Của Chúng Ta, tiếng hát đàn của Phương đầy trăn trở, cùng tiếng hát của Lê Uyên như than khóc cho đôi tình nhân có thể chia xa trong bất kỳ lúc nào:
Guitar là cây đàn của những nhạc sĩ lãng du. Những con chim đầu đàn của phong trào Du Ca Việt Nam như Nguyễn Đức Quang, Nguyễn Quyết Thắng, Ngô Mạnh Thu… đã đi trên khắp mọi nẻo đường Việt Nam, vào tận những xóm làng để giúp người dân xây dựng lại quê hương bị chiến tranh tàn phá. Họ đem theo cây đàn guitar để cùng người dân hát lên những ca khúc ngợi ca lòng yêu nước thương nòi. Tiếng đàn, giọng hát của nhạc sĩ Nguyễn Đức Quang trong ca khúc Đường Việt Nam do chính ông sáng tác thể hiện rõ nét tính đời thường của cây đàn guitar và dòng nhạc du ca:
Sau 1975, những thế hệ tiếp nối của phong trào du ca tại hải ngoại vẫn cố gắng giữ truyền thống sử dụng đàn guitar thùng khi trình bày những ca khúc du ca, nhưng khó mà có được sự nhiệt huyết như thế hệ đi trước:
Những câu chuyện về cây đàn guitar từ trời Âu Mỹ cho đến mảnh đất Việt Nam hình cong chữ S tưởng như kể không bao giờ hết, càng tôn vinh thêm tính "nhân dân" của cây đàn huyền thoại này…
Doãn Hưng
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình