Khi tóc đã hai màu, nghe lại Nắng Chiều Rực Rỡ của nhạc sĩ Phạm Duy, cảm thấy sao mà thấm thía! Tác giả viết ca khúc này khi tuổi đã gần cổ lai hy nhưng vẫn dối già, cho rằng tình yêu vẫn nồng cháy như khi còn trẻ:
…Ước nguyện thầm cho đôi lứa ân cần
Nuôi thật dài hoàng hôn ái ân
Ước nguyện rằng khi đêm chết chưa về
Nắng chiều hồng tươi hơn nắng trưa…
Bước qua ngưỡng tuổi 60, nhìn lại về tình yêu, tôi thấy suy nghĩ của mình khác nhiều so với thời tuổi trẻ yêu đương cuồng nhiệt. Yêu, hay nhớ về một thời đã yêu, đều mang vết tích trầm mặc của thời gian…
…vào mảng tim khô
vào tận cùng thể xác
nơi vết tích cuộc tình
như cơn mê hợp tan… (Nguyên Yên)
Những câu hỏi ngàn đời về tình yêu vẫn còn nguyên. Sẽ không có câu trả lời nào là đúng cho mọi người. Tình yêu nằm ở đâu? Người ta yêu bằng thể xác hay tâm hồn? Ở tim, óc, hay một phần nào đó trên cơ thể? Tình yêu từ đâu tới? Khi tình tan, tình yêu tan biến hay còn ghi dấu nơi nào?
Làm sao cắt nghĩa được tình yêu!
Có nghĩa gì đâu, một buổi chiều
Nó chiếm hồn ta bằng nắng nhạt,
Bằng mây nhè nhẹ, gió hiu hiu... (Xuân Diệu)
Ngày xưa, người ta nghĩ về tình yêu chỉ nhẹ nhàng như vậy, Không thấy có bóng dáng của một người con gái nào khi chàng thi sĩ diễn tả cảm xúc của tình yêu. Chỉ có tâm hồn cùng mây với gió… Trong thời đại ngày nay, giới trẻ yêu đương cuồng nhiệt hơn, đầy nhục tính, xác thịt:
…Chớ ruồng bỏ em
Ngày rạng rỡ
Em là bào thai của anh
Tôi là hài nhi mới sinh
Mặt trời xuyên qua tôi
Anh chẻ tôi ra và rưới lên tôi dục vọng
Tôi lớn lên rùng mình mãi như thế… (Lê Sông Văn)
Thời thanh xuân khi cơ thể còn căng đầy nhựa sống, tình yêu cũng là sự khao khát những xúc chạm. Khi hai tâm hồn đồng rung cảm, hai thể xác cũng muốn dán chặt vào nhau. Khi đang yêu, người yêu thường khêu gợi dục vọng. Dẫu vậy, dục vọng chưa chắc đã là tình yêu. Một người khi gặp chỉ nghĩ đến nhục tính thường không để lại những tình cảm lâu dài, hẳn không phải là người yêu.
Có nhiều lần tôi gặp lại những người yêu cũ qua giấc mơ. Có những mối tình đã qua đi vài chục năm. Có những người nay vẫn thường gặp, vẫn xem nhau như bạn. Nhưng trong giấc mơ, cảm xúc yêu đương dành cho người xưa vẫn mãnh liệt như thuở ban đầu, cho dù không có bất kỳ xúc chạm vật lý nào. Tình yêu như sống lại, say mê như những ngày còn má ấp môi kề. Ngẫm nghĩ lại, tôi nghiệm ra rằng cảm xúc trong tình yêu không mất đi đâu cả, nó vẫn nằm nguyên trong tiềm thức. Đạo Phật gọi đó là A Lại Gia Thức, nơi lưu trữ tất cả những gì một người đã từng nghĩ suy, đã nói ra thành lời, hay đã hành động có chủ đích. Yêu là cảm xúc, cũng được lưu lại trong tâm thức. Nó không bị xóa đi, mà chỉ bị những hoạt động mới hơn của tâm tạm thời che lấp. Giống như những lớp trầm tích nằm dưới lòng đất, những gì diễn ra càng xa trong quá khứ càng bị chôn vùi ở tầng sâu hơn. Khi có dịp, nó sẽ trở lại nguyên vẹn, sống động như đã từng hiện hữu. Những người yêu chia tay nhau trong tiếc nuối, cảm xúc tình yêu tái hiện là điều dễ hiểu. Nhưng ngay cả những cuộc tình đổ vỡ trong đau thương cũng không có nghĩa là tình yêu bị xóa sạch vết tích. Lòng oán hận mới không xóa đi tình yêu cũ, mà chỉ chất chồng lên. Trong giấc mơ, khi lý trí buông lỏng kiểm soát, những tình cảm xa xưa lại hiện về:
…Làm sao giết được người trong mộng
Để trả thù duyên kiếp phũ phàng.
Nhưng người ơi! Nhưng người ơi!
Sao người trong mộng vẫn hiện về?
Nhưng người ơi! Nhưng người ơi!
Sao người trong mộng vẫn say mê?
Ơi người ơi! Ơi người ơi!
Sao tình trong mộng vẫn ê chề?... (Phạm Duy)
Vạn pháp duy tâm tạo là vậy. Giống như câu thơ Kiều "…Cỗi nguồn cũng bởi lòng người mà ra…"
Có những tình yêu không nên tồn tại, người yêu phải che dấu, chạy trốn, tìm cách giết chết tình yêu. Có làm được không? Nếu tình yêu là một dạng cảm thọ, người ta có thể kiểm soát được nó. Chỉ cần bình tâm nhận diện nó như một người khách vãng lai trong tâm, nó sẽ đến rồi đi. Thầy Phước Tịnh kể rằng một bạn trẻ ở Việt Nam có một thời thất tình, tâm trí đảo điên. Nỗi tuyệt vọng xâm chiếm toàn bộ ý nghĩ của anh cả ngày lẫn đêm, đến độ đã có lần anh định tự tử. Anh tự nhủ phải tìm một cách nào đó để thoát ra khỏi tình cảnh này. May sao, anh nghe được bài giảng pháp của Thầy trên internet về sự nhận biết. Không ngờ, phương pháp này đã cứu cuộc đời của anh. Anh tập là người quan sát nỗi tuyệt vọng, cảm giác thất tình, tự nhắc nhở rằng “Nỗi tuyệt vọng này không phải là ta. Ta là người quan sát nó. Nỗi thất tình đến rồi sẽ đi qua, chỉ cần nhận diện ra nó …” Thế là dần dần, anh vượt qua được, trở lại cuộc sống bình thường. Sau này anh tự nhủ hồi đó tại sao mình có thể dại đến độ định tự tử chỉ vì thất tình! Từ đó, anh tìm tòi học hỏi thêm, tiếp tục thực hành phương pháp thắp sáng Sự Nhận Biết.
…Tưởng rằng đã quên. Cuộc tình sẽ yên
Tưởng rằng đã quên. Nhưng tim yếu mềm
Một ngày thấy em. Là đời bỗng đêm vây khốn… (Trịnh Công Sơn)
Yêu là cảm xúc, khi được nuôi dưỡng sẽ lớn lên, mạnh mẽ hơn. Một mối tình qua đi tưởng như đã quên, nhưng mỗi lần gặp lại người yêu cũ là tình cảm sống lại. Một người muốn kiểm soát cảm xúc tình yêu cũ cần phải phòng hộ, xa lánh, tránh nghĩ về chúng. Muốn tình cảm nguôi ngoai, nên tránh không gặp, không nghĩ đến người mình yêu trong một thời gian dài. Câu nói nổi tiếng "Time is the longest distance between two places" (Thời gian là khoảng cách xa nhất giữa hai nơi chốn) từ vở kịch kinh điển The Glass Menagerie của Tennessee Williams mô tả sự chia cách về mặt cảm xúc. Ta có thể quay lại những địa điểm cách xa về mặt địa lý, nhưng khoảng thời gian đã từng yêu một người có khi không bao giờ có lại được. Thời gian trôi qua có thể khiến con người dần xa cách về mặt tình cảm, tạo ra một khoảng cách khó khỏa lấp.
Trong Phật Giáo, giới là những điều không nên làm để giữ cho tâm bình an, tạo nghiệp lành. Phật tử giữ giới là tránh không làm những điều bất thiện, thí dụ như tà dâm, vì có thể gây tổn hại cho mình và cho người khác. Ái dục là thứ cảm xúc mạnh mẽ, cám dỗ con người vào bậc nhất, vì nó có liên hệ đến bản năng duy trì nòi giống. Ái dục dù khoái lạc nhưng cũng chứa hạt mầm đau khổ trong tâm người, dẫn đến tái sinh luân hồi. Người Phật tử được khuyên nên lìa tham ái; chỉ nên thương yêu muôn loài bằng tình thương vô ngã. Nói thì dễ, chứ thực hành không dễ chút nào! Có một vị thầy khuyên mỗi khi bị hình ảnh một người đẹp quyến rũ, nên quán chiếu đến tính vô thường của sắc đẹp để tránh rơi vào vòng tục lụy. Nghĩ đến người đó lúc già, bệnh, lúc sắp chết, lòng si mê có thể giảm đi. Nhưng khi thực tập, hình ảnh mỹ nhân hiện ra trong tâm trí có khi vẫn đẹp mơ màng, vẫn cám dỗ! Trong truyện chưởng của Kim Dung, không ít vị cao tăng đã phạm giới tà dâm. Hư Trúc trong Thiên Long Bát Bộ là con trai của Phương trượng Huyền Từ chùa Thiếu Lâm và Diệp Nhị Nương; khi chuyện lộ ra phải chịu những sự trừng phạt thảm khốc. Ngày nay, có nhiều vụ án về những người tu hành bị tố giác về tội lạm dụng tình dục. Mãnh lực của ái tình quả là khó lường!
Nhìn qua lăng kính Phật giáo có thể giải thích được nhiều điều khó lý giải trong tình yêu. Có những cặp tình nhân mà những người quen biết không thể lý giải tại sao họ có thể yêu nhau được. Họ trái ngược nhau hoàn toàn về tính cách. Một người bình thường không thích những ai thô tục, khoác lác, nhưng rốt cuộc phải lòng một người có đủ những tính đó. Đạo Phật giải thích đó là do nghiệp. Hai người đã có duyên nợ từ những kiếp trước, kiếp này gặp lại nên sinh lòng luyến ái mà không theo một lôgic nào. Vợ chồng, cũng giống như cha mẹ, không phải tình cờ mà trở thành người thân của nhau trong kiếp này. Trong tiền kiếp, ta có thể đã gặp họ, chung sống, thương yêu, cho nên khi đầu thai lại chọn trở lại cùng trong một gia đình.
Trong cuốn truyện tình Dòng Sông Định Mệnh (Doãn Quốc Sỹ), Thiệu là một chàng họa sĩ tài hoa, chung tình. Dù sống hạnh phúc với người vợ Suzanne, Thiệu vẫn không quên được hình ảnh của Yến, người tình đầu thuở mới lớn nhưng không đủ duyên để thành đôi. Trong tình yêu, có lúc Thiệu thấy Suzanne và Yến như chỉ là một. Có độc giả cho rằng như vậy là ngoại tình tư tưởng, là “đa tình” chứ không phải “chung tình”. Nhưng Thiệu có thể không nghĩ vậy. Cả Suzanne và Yến không chỉ là người yêu, họ chính là tình yêu. Tác giả viết lên dòng suy nghĩ của Thiệu về Yến để thúc câu chuyện tình: “…Kiếp sau em làm vợ anh, tình chúng ta chân thành, nhất định kiếp sau em làm vợ anh!”…
Câu nói đó có thể là chỉ là lời tự an ủi cho một cuộc tình dang dở. Cũng có thể là niềm tin vào sự hiện hữu của thuyết nhân duyên. Dù hiểu sao đi nữa, suy nghĩ chân thành này vẫn là niềm hy vọng cho những người yêu, cho sự bất tử của tình yêu…
An Nhiên
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình