Daraxonrasib, một loại thuốc uống đang được thử nghiệm đang đem lại hy vọng mới cho bệnh nhân ung thư tụy giai đoạn nặng, sau nhiều thập niên y học gần như bất lực trước một đột biến gien có mặt trong gần 90% khối u tụy.
Trong nhiều năm, đột biến KRAS được xem là mục tiêu gần như không thể tấn công bằng thuốc. Nay, sau các vòng thử nghiệm lâm sàng thành công, các nhà nghiên cứu đang tiến gần hơn đến một loại thuốc có thể khóa tín hiệu của đột biến này, mở ra cơ hội kéo dài sự sống cho một trong những loại ung thư có tỷ lệ tử vong cao nhất.
Bác sĩ Chris Chen, chuyên khoa ung thư tại Trường Y Stanford, nói khả năng này là điều gần như chưa từng thấy trong điều trị ung thư tụy suốt nhiều năm qua. Theo ông, đây có thể là một thời điểm làm thay đổi sâu xa cách y khoa nhìn căn bệnh này.
KRAS Và Bước Rẽ Trong Điều Trị
KRAS là một gien giúp điều hòa sự tăng trưởng của tế bào. Khi gien này bị đột biến, tế bào có thể tiếp tục phân chia không kiểm soát, khiến khối u lớn dần và cuối cùng đe dọa mạng sống bệnh nhân.
Bác sĩ Olatunji Alese, chuyên khoa ung thư đường tiêu hóa tại Winship Cancer Institute thuộc Emory University, giải thích rằng khi KRAS bị hỏng, tế bào cứ tiếp tục lớn lên và phân chia, cho đến khi gần như rút cạn sự sống của người bệnh.
Đột biến KRAS không chỉ có trong ung thư tụy. Nó cũng xuất hiện trong nhiều loại ung thư khác. Nhưng riêng với ung thư tụy, KRAS hiện diện trong đại đa số khối u. Vì vậy, tìm được cách chặn KRAS có thể mở ra một hướng điều trị đúng vào gốc rễ sinh học của bệnh.
Daraxonrasib được thiết kế để bám vào protein bị biến đổi do đột biến KRAS tạo ra, từ đó chặn những tín hiệu thúc đẩy tế bào ung thư tăng trưởng. Đây là một loại thuốc uống mỗi ngày một lần, thuộc nhóm thuốc ức chế RAS trên diện rộng, tức nhắm vào họ gien RAS, trong đó có KRAS.
Trong thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3, một trong những giai đoạn cuối trước khi thuốc được đưa ra cứu xét, daraxonrasib khi dùng chung với hóa trị đã giúp bệnh nhân ung thư tụy sống lâu hơn rõ rệt. Nhóm được dùng thuốc sống trung vị 13.2 tháng, so với 6.7 tháng ở nhóm không dùng thuốc.
Con số tăng thêm chưa đầy sáu tháng nghe có vẻ nhỏ. Nhưng với ung thư tụy, đặc biệt ở nhóm bệnh nhân trong cuộc thử nghiệm này, đó là một kết quả quan trọng. Bác sĩ Matthew Katz, chuyên khoa giải phẫu ung thư tại Trung Tâm Ung Thư MD Anderson thuộc Đại Học Texas, nói sáu tháng trong ung thư tụy là rất lớn, và đây là một thắng lợi thật sự.
Điều đáng chú ý là chỉ hơn mười năm trước, nhiều bác sĩ còn nghĩ việc nhắm vào KRAS gần như không thể. Đột biến KRAS được phát hiện từ đầu thập niên 1980, nhưng phải đến năm 2013, các nhà nghiên cứu mới thấy một số hợp chất có thể bám vào các protein đột biến này và chặn tín hiệu của chúng. Từ đó, ý tưởng điều trị ung thư tụy bằng cách nhắm vào KRAS không còn là chuyện xa vời.
Thuốc ức chế KRAS đầu tiên được Cơ Quan Kiểm Soát Thực Phẩm Và Dược Phẩm Hoa Kỳ (FDA) chấp thuận năm 2021 để trị ung thư phổi. Tuy nhiên, thuốc ấy chưa đủ mạnh đối với ung thư tụy. Theo bác sĩ Chen, ung thư tụy nhạy hơn với tín hiệu KRAS và cần mức chặn mạnh hơn, trọn vẹn hơn so với ung thư phổi.
Daraxonrasib có thể là thuốc mở đường cho thế hệ điều trị mới. Nhưng nó không phải là hy vọng duy nhất. Theo bác sĩ Alese, hiện có hơn 70 loại thuốc ức chế KRAS cho ung thư tụy đang được nghiên cứu. Các nhà nghiên cứu dự trù sẽ sớm nộp daraxonrasib để cơ quan hữu trách cứu xét. Giới kiểm soát thuốc tại Hoa Kỳ cũng đã xếp daraxonrasib vào nhóm trị liệu ưu tiên cao, có thể giúp rút ngắn thời gian cứu xét xuống còn vài tháng.
Hóa Trị Vẫn Là Nền Tảng, Nhưng Không Còn Là Con Đường Duy Nhất
Cho đến khi các thuốc mới được chấp thuận, hóa trị vẫn là phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho ung thư tụy. Nhưng khác với thuốc nhắm trúng đích, hóa trị tấn công cả tế bào ung thư lẫn tế bào lành, nên thường gây nhiều tác dụng phụ hơn.
Thuốc ức chế KRAS không có nghĩa là sẽ thay thế hoàn toàn hóa trị. Nhưng theo bác sĩ Brian Wolpin, chuyên khoa ung thư tại Trung Tâm Ung Thư Đường Tiêu Hóa của Dana-Farber Cancer Institute và là một nhà nghiên cứu trong cuộc thử nghiệm daraxonrasib, thuốc này có thể có lợi hơn hóa trị ở những bệnh nhân đã từng qua một đợt hóa trị trước đó.
Ngoài khả năng ít gây tác dụng phụ hơn so với một đợt hóa trị thứ hai, daraxonrasib còn có thể làm việc điều trị nhẹ nhàng hơn cho bệnh nhân. Vì là thuốc uống, bệnh nhân không phải đến bệnh viện để truyền thuốc qua tĩnh mạch, cũng không phải mang bơm truyền hóa chất ở nhà. Với nhiều người bệnh, sự tiện lợi ấy không nhỏ.
Các thuốc nhắm vào KRAS cũng có thể được dùng chung với những hướng điều trị khác đang được nghiên cứu, trong đó có thuốc chủng ngừa dựa trên RNA thông tin, thường gọi là mRNA. Tuy nhiên, hướng này còn xa mới trở thành điều trị thông thường.
Một thử nghiệm rất nhỏ gần đây cho thấy thuốc chủng ngừa mRNA có thể giúp ngăn ung thư tụy tái phát. Trong nhóm bệnh nhân có đáp ứng với thuốc, phần lớn vẫn còn sống sau sáu năm. Nhưng một số nhà nghiên cứu vẫn dè dặt về khả năng mRNA vaccine trở thành phương pháp chính trong điều trị một loại ung thư nặng như ung thư tụy.
Bác sĩ Robert Eil, chuyên khoa giải phẫu ung thư và nghiên cứu miễn dịch trị liệu tại Oregon Health & Science University, nói ý tưởng rằng vaccine ung thư hiệu quả đầu tiên lại nhắm vào ung thư tụy là điều khó tin theo trực giác y khoa. Tuy vậy, nếu không trở thành phương pháp chính, những loại vaccine như vậy vẫn có thể trở thành một vũ khí phụ trong tay bác sĩ, nhất là khi bệnh được phát hiện trước lúc quá muộn.
Vấn đề là ung thư tụy hiếm khi được phát hiện sớm.
Khác với ung thư vú hay ung thư ruột già, hiện chưa có xét nghiệm tầm soát thường lệ cho ung thư tụy. Bệnh cũng ít có dấu hiệu cảnh báo sớm, lại có thể lan nhanh. Vì vậy, phần lớn bệnh nhân ung thư tụy chỉ được chẩn đoán khi bệnh đã ở giai đoạn 4, tức đã di căn. Ở giai đoạn này, tỷ lệ sống sau năm năm chỉ khoảng 3%.
Bác sĩ Wolpin nói muốn thay đổi kết quả điều trị, y khoa cần làm được hai việc cùng lúc: tìm ra bệnh sớm hơn và có phương pháp trị bệnh hiệu quả hơn. Nếu kết hợp được hai điều ấy, nhiều bệnh nhân hơn có thể có cơ hội khỏi bệnh hoặc sống lâu hơn.
Dù còn nhiều giới hạn, các nhà nghiên cứu cho rằng tiến bộ trong việc chặn KRAS là một thay đổi có ý nghĩa sau nhiều thập niên tiến chậm. Bác sĩ Wolpin nói ức chế KRAS rất có thể sẽ làm thay đổi mạnh cách điều trị ung thư tụy. Y học đã muốn làm việc này từ nhiều chục năm, nhưng trước đây chưa có công cụ thích hợp. Nay, khi kỹ thuật hóa dược đã tiến xa hơn, cách trị ung thư tụy trong những năm tới có thể sẽ rất khác.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình