Người mắc chứng rối loạn do sử dụng rượu thường có ít chất xám hơn tại vùng trán, nơi giúp con người suy xét, ghi nhớ, kiềm chế ham muốn và quyết định. Ảnh: VB.
Rượu bia, dù dùng không nhiều, vẫn có thể làm giấc ngủ xáo trộn, khiến tâm trạng bất an và ảnh hưởng đến cấu trúc não. Tuy nhiên, nhiều cuộc nghiên cứu cho thấy não bộ có khả năng phục hồi đáng kể khi người uống giảm bớt hoặc ngưng hẳn.
Rượu bia là một trong những chất gây nghiện được dùng phổ biến nhất thế giới. Tại Hoa Kỳ, một cuộc khảo sát toàn quốc năm 2024 cho thấy gần 80% người từ 12 tuổi trở lên đã từng uống rượu bia ít nhất một lần trong đời.
Uống một vài ly lúc đầu có thể khiến người ta thấy phấn chấn, dễ trò chuyện và bớt căng thẳng. Rượu kích thích não tiết ra ‘endorphin’, một chất giảm đau tự nhiên, đồng thời tác động đến ‘dopamine’ trong trung tâm tưởng thưởng của não.
Rượu cũng làm mạnh thêm những tín hiệu thần kinh có tác dụng làm chậm hoạt động của não, trong khi làm yếu các tín hiệu kích thích. Vì thế, người uống có thể tạm thời thấy bớt lo âu. Nhưng khi men rượu tan, hệ thống gây căng thẳng trong não thường hoạt động trở lại mạnh hơn, khiến người ta dễ buồn bực, bất an hoặc khó ngủ.
Nếu uống thường xuyên, não dần quen với sự hiện diện của rượu. Người uống phải dùng nhiều hơn mới đạt được cảm giác khoan khoái như trước. Trong khi đó, trung tâm tưởng thưởng trở nên kém nhạy, còn những phần não liên quan đến căng thẳng và sợ hãi lại hoạt động mạnh hơn.
Theo nhà tâm lý học James MacKillop thuộc Đại học McMaster, người lệ thuộc rượu dần không còn uống để cảm thấy vui, mà uống để bớt cảm thấy khổ sở.
Qua thời gian, những thay đổi tạm thời có thể trở thành lâu dài. Người mắc chứng rối loạn do sử dụng rượu thường có ít chất xám hơn tại vùng trán, nơi giúp con người suy xét, ghi nhớ, kiềm chế ham muốn và quyết định. Uống quá nhiều trong nhiều năm còn có thể gây sa sút trí nhớ và làm người bệnh mất khả năng ghi nhận những ký ức mới.
Ngay cả lượng rượu tương đối thấp cũng có thể ảnh hưởng đến não. Một cuộc nghiên cứu năm 2022 với hơn 25,000 người nhận thấy những người uống từ bảy ly mỗi tuần trở lên có tổng số chất xám ít hơn những người uống ít hơn. Một bản tổng kết 27 cuộc nghiên cứu về hình ảnh não năm 2024 cũng tìm thấy mối liên hệ giữa việc uống ít hoặc vừa phải với thể tích não và độ dày vỏ não thấp hơn, tuy mức ảnh hưởng nhẹ hơn so với người uống nhiều.
Nói chung, uống càng nhiều thì những thay đổi trong não càng lớn.
Tin đáng mừng là não bộ có tính uyển chuyển cao và có thể phục hồi phần nào khi người uống giảm bớt hoặc ngưng hẳn.
Một bản tổng kết 16 cuộc nghiên cứu năm 2024 cho thấy người mắc chứng lệ thuộc rượu, sau khi ngưng uống từ sáu tháng đến một năm, đã tiến bộ về khả năng chú ý, trí nhớ và suy xét. Những vùng não phía trước cũng có dấu hiệu gia tăng chất xám, với phần lớn sự phục hồi ban đầu xảy ra ngay trong tháng đầu tiên.
Ngay cả người không ngưng hẳn mà chỉ giảm xuống mức thấp cũng có thể thấy thể tích vỏ não gia tăng.
Các nhà khoa học chưa biết não có thể phục hồi hoàn toàn hay không, nhất là sau nhiều năm say nghiện. Tuy nhiên, não dường như có khả năng tìm những đường hoạt động khác để bù đắp cho phần đã bị suy yếu. Đáng chú ý là những vùng bị rượu làm rối loạn cũng chính là những vùng thường cho thấy dấu hiệu phục hồi khi người bệnh ngưng uống.
Đối với người chỉ thỉnh thoảng uống, giới khoa học còn ít dữ kiện hơn vì mức tổn hại thường nhỏ. Dẫu vậy, những người thử ngưng rượu trong một tháng, như các chương trình “Tháng Giêng Không Rượu,” thường cho biết họ ngủ ngon hơn, có nhiều sinh lực hơn, tập trung khá hơn, giảm cân và tiết kiệm được tiền.
Các chuyên gia không cho rằng mọi người nhất thiết phải bỏ rượu hoàn toàn. Nhưng mỗi người nên thành thật xét lại xem rượu bia có đang ảnh hưởng đến sức khỏe, việc làm, học hành hoặc các mối giao tình của mình hay không.
Nếu một người đã bắt đầu tự hỏi liệu mình có uống quá nhiều, đó có thể là dấu hiệu nên nói chuyện với bác sĩ. Hiện có nhiều phương pháp đã được chứng minh hữu hiệu, gồm trị liệu tâm lý, thuốc men và các chương trình giúp người uống giảm bớt hoặc ngưng hẳn.
Theo George Koob, thuộc Viện Quốc Gia Hoa Kỳ về Lạm Dụng Rượu và Nghiện Rượu, nếu ngưng uống mà thấy cơ thể và tinh thần khá hơn, người ta nên lắng nghe tín hiệu ấy. Não bộ có thể bị rượu làm thay đổi, nhưng nó cũng có khả năng tự sửa chữa khi được trao cơ hội.
Cung Mi tóm dịch
Nguồn: Theo Richard Sima, viết trên The Washington Post ngày 4 tháng Tám, 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình