Nhạc sến và nhạc vàng đều hay. Mỗi bên có chất hay riêng, có vẻ đẹp khác nhau, như những thiếu nữ hoa hậu của các trường trên tỉnh so với những cô thôn nữ dưới quê trong hội trăng rằm. Một điểm thường thấy nhất là gái quê thành thật hơn gái tỉnh. Nhạc sến gây xúc động hơn nhạc vàng.
Tháng Sáu ấy, ở trong trại Fort Chaffee chờ người bảo trợ, đêm đêm nằm trong căn phòng san sát nhau, cách một vách mỏng. Nghe đủ thứ chuyện trên đời. Nghe cả đủ thứ loại nhạc bởi những giọng ca cảm hứng. Nhạc vàng thường làm tôi lâng lâng lắng nghe rồi băn khoăn buồn buồn, dù người hát thường không đủ tiêu chuẩn. Rồi một lần, giữa đêm hè nóng nực, một anh lính Biệt Động Quân, người trấn đồn biên giới, cất giọng ca sai cả nốt cao lẫn nốt thấp. Anh hát, “Con biết bây giờ mẹ chờ tin con / khi thấy mai đào nở vàng bên nương…”(1) tự nhiên nước mắt tôi ứa ra, rồi chảy thành dòng, không thể nào ngưng được. Đó là chất sôi nổi của nhạc sến.
Nhạc sến, lịch sử bên lề.
Tôi yêu nhạc sến như yêu thôn nữ đang gặt lúa ở Lục tỉnh. Tôi yêu nhạc vàng như như yêu hoa hậu trường Bồ Đề, Nhân Thảo, Lê Quí Đôn, Bùi thị Xuân, Trưng Vương, Gia Long và yêu nhạc Pháp như yêu Louise ở Couvent des Oiseaux, Solèn ở Marie Curie. Bây giờ, đang yêu nhạc Mỹ, nhạc Âu châu, nhất là nhạc đảo.
Dù là loại nhạc gì, mỗi ca khúc đều có một câu truyện, kể rõ ràng hay kể mơ hồ. Nhạc vàng thường có lối kể mông lung, lảng đảng. Nhạc sến thường kể một cách thành thật và cảm động. Một bên gây cho người nghe cảm giác lãng mạng. Một bên làm cho người nghe chạnh lòng.
Nhạc sến chiếm một vị trí quan trọng trong nền âm nhạc Việt. Dòng nhạc này theo sát biến chuyển của xã hội, cuộc đời và tâm tình của những người sống trong giai đoạn thời sự đó. Dòng nhạc ghi lại những bối cảnh, sinh hoạt, tâm sự qua những mảnh rời của ca khúc, ráp lại như một lại lịch sử bên lề lịch sử chính thống. Có lịch sử chính thống không? Không. Lịch sử luôn bị bóp méo và điều chỉnh theo phe chiến thắng. Nhưng lịch sử bên lề thì còn nguyên. Hát sao, còn vậy
.
.
Người ta nói rằng, các nhà văn muốn kể một câu chuyện, cần phải viết mươi trang sách hoặc hơn nữa. Nhạc sĩ kể một câu chuyện, chỉ trong vòng ba phút hoặc năm phút. Như vậy mới biết, nhạc chuyên chở trí tuệ, tình cảm đến lòng người nhanh hơn văn, chỉ thua thơ.
Nhạc sến. Chữ ‘sến”, nghĩa trong tự điển là "lãng mạn quá độ, ủy mị, sướt mướt. (Wiktionary.) Nhạc sến phải có ca từ ướt át, bình dân, thì mới sến. Nội dung thành thật và nhiều cảm xúc thì mới gần gũi với sến.
Nhạc sến thường thể hiện trong điệu Bolero hoặc Tango Habanera với nhịp chậm và nhạc khí thường tấu lên với giọng rền rĩ.
Một trong số những nhạc sến kể những câu chuyện thú vị, đầy đủ cốt truyện, nhiều chi tiết bắt mắt, có khả năng ở lại trong trí nhớ để thỉnh thoảng hồi tưởng hoặc bất chợt nghe được bài ca quen thuộc từ đâu đó, chúng ta không thể không mỉm cười.
Đó là ca khúc “Bông Cỏ May” của Trúc Phương, sáng tác năm 1969. Giữa lúc chiến tranh ở miền Nam Việt Nam leo thang khói lửa và hàng ngàn chàng trai lên đường bảo vệ quê hương.
Bông cỏ May và người lính trẻ.
Nhân vật chính là một chàng thanh niên trong quá trình nhập ngũ, “Rồi đây mai ngày ai hỏi đến tên tôi / Bạn ơi ! hãy nói khoác chiến y rồi.“ Cùng những chàng trai đồng trang lứa, họ đi vào chiến trận, “có về là khi nước non vui bình yên.” (2) Và ước mơ đó không xảy ra.
Ca từ chia làm ba đoạn, đúng theo cấu trúc truyền thống của bản nhạc. Đoạn mở, đoạn giữa tức là điệp khúc và đoạn kết.
Không khí câu chuyện có chút khôi hài pha lẫn chút mỉa mai. Bắt đầu với những chi tiết và hình ảnh hưng phấn rồi tan vào buồn bã nhớ nhung. Nhân vật nữ là nhân vật phụ. Cô ấy chỉ ở trong cỏ May, làm cho cỏ trở thành nệm gối, làm cho chuyện tình thực tế bùi ngùi thêm.
Câu chuyện bắt đầu với nhân vật chính nhớ lại, thời gian thân ái trước khi dạn dày binh lửa: “Những ngày chưa nhập ngũ, / Anh hay dắt em về vùng ngoại ô có cỏ bông may. / Ở đây êm vắng thưa người, còn ta với trời, / Thời gian vào đêm, rừng sao là nến, khói sương giăng lối cỏ quen.
Tóc mây thơm mùi cỏ, / Đưa anh thoát xa dần vùng trần gian, / với những ưu tư, / Cỏ may đan dấu chân tròn, / Đường đi bước mòn, /Sợ khi người đi để thương, để nhớ /Tiếng yêu đương ai nỡ chối từ.”
Ở Việt Nam thời đó, trong nhà thì đông người, ngoài sân thì hàng xóm theo dõi, khách sạn thì đắt tiền, còn có chỗ nào hẹn hò riêng tư thoải mái hơn một bãi cỏ may ở vùng ngoại ô vắng vẻ, ít người qua lại?
Đêm đến đưa nhau vào khách sạn ngàn sao tình tự. Cỏ thành nệm lót, cỏ thành màn che. Cả hai đều hiểu rằng “Cổ lai chinh chiến kỷ nhân hồi”, xưa nay ra trận thương vong bất chợt, mấy ai hẹn trở về? Đam mê, nồng nàng, sợ rằng người đi sẽ tan vào thương nhớ, tiếng năn nỉ yêu đương ai nở chối từ. Tâm trạng hết sức thực tế. Tâm lý hết tận lòng yêu.
Câu: “Cỏ may đan dấu chân tròn, Đường đi bước mòn …” Phải chăng ngụ ý họ đã hẹn hò nơi đây nhiều lần? Bước chân tròn là đi vòng trở lại và nhiều lần khiến cho cỏ rạp xuống?
Rồi chàng lao mình vào chiến trận. Chiến tranh càng khốc liệt, tình yêu càng mạnh mẽ, thôi thúc ngày về phép, ngày trở về không phải quay lại nơi bom đạn. Hay trở về trên đôi nạng gỗ. Hay trở về theo viên đạn đồng đen. Hay trở về trong hòm gỗ cài hoa. (3)
Người lính tâm sự: “Đường hành quân, nắng cháy da người, / Tuổi vui thiếu vui, vẫn thương mình thương đời. Nhiều khi trong giấc mộng một hồi kêu tên em, / kêu chỉ một tên…” Cụm từ “Tuổi vui thiếu vui” nghe ra ngậm ngùi, cay xót cho thân phận tuổi trẻ. Cụm từ “kêu chỉ một tên…”, theo như tôi biết xã hội loạn ly và những trái tim không biết khi nào ngừng đập, thì cụm từ này khó ai bảo đảm.
Người lính đó lo âu, kêu tên người yêu chưa hẳn là đê mê trong giấc mơ tình, mà có lẽ, buồn sợ nhiều hơn trong cơn ác mộng. Bất kỳ người lính chiến nào cũng không dám hứa hẹn một ngày về, cùng người yêu chung sống bạc đầu, thì rất ít thiếu nữ dám hứa hẹn chờ anh suốt kiếp.
Điểm thú vị nhất của ca khúc này là những ca từ trong đoạn kết. Nói lên nỗi lòng bộc bạch, thành thật, lo lắng, ghen tương và nhẹ nhàng một chút mỉa mai cho chuyện bội bạc thường tình của nhân gian. “Những ngày anh đi khỏi / Xin em chớ đi lại vùng tình yêu lắm bẫy nhân gian, / Để đêm khói thuốc tay vàng, tìm nhau thấy gần. / Ngủ trên cỏ may, thường khi vào tối, / nhớ hương may, nhớ cả người...”
Cỏ may tuy mượt mà nhưng có hoa nhỏ li ti và nhọn như mũi kim. “Ngủ trên cỏ may” có thể, dường như, là một thú đau thương?
Đánh giá Bông cỏ may.
Nhạc Bolero thường thường có phong cách viết nhạc giống nhau, luyến láy giống nhau, thường xuyên lập lại của nhau, giống như nhạc Country của Mỹ. Xét về phần ca từ, là một câu chuyện hay tạo ra niềm vui, nỗi buồn chỉ trong vòng ba phút.
Tổng thể bài văn tuy ngắn gọn nhưng nhất quán. Câu chuyện vừa đủ, xúc tích và cho phép người nghe, người đọc tưởng tượng dọc theo bối cảnh xảy ra. Có một kết cuộc vừa khôi hài vừa cay đắng, đáng nhớ.
Nếu bạn đọc không phải là người lính hồi hộp vì người yêu, anh e sợ nàng sẽ mắc bẫy nhân gian, có lẽ bạn sẽ cười, thích thú câu chuyện khôi hài, thậm chí cổ võ khen hay.
Nhưng nếu bạn là người lính đó, được trở về chung sống với người yêu, dù đời sống thăng trầm, gian khổ ra sao về sau, bạn đã là người nhận lãnh một hồng ân lớn lao, xứng đáng một đời người.
Nếu bạn là người lính không may mắn, khi trở về thường hiu hắt bên ca khúc “Tôi đưa em sang sông” thì xin bạn đọc bốn câu thơ này:
‘Yêu nhau cởi áo cho nhau.’
Bây giờ áo cũ đã vào tay ai?
Xót xa yêu ngắn tình dài
Bao năm rồi vẫn cỏ may đau lòng.”
Ghi:
(1) Xuân này con không về, ca khúc của Trịnh Lâm Ngân.
(2) Biệt kinh kỳ của Minh Kỳ
(3) Ý của ca khúc Kỷ Vật Cho Em, Phạm Duy.
(4) ‘…’ Mượn ca dao.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình