Trụ sở Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ, nơi diễn ra các phiên tranh tụng và tuyên án những vụ án quan trọng nhất liên bang. Hàng trước, từ trái sang phải: Thẩm phán Liên bang Sonia Sotomayor, Thẩm phán Liên bang Clarence Thomas, Chánh án John G. Roberts, Jr., Thẩm phán Liên bang Samuel A. Alito, Jr., và Thẩm phán Liên bang Elena Kagan. Hàng sau, từ trái sang phải: Thẩm phán Liên bang Amy Coney Barrett, Thẩm phán Liên bang Neil M. Gorsuch, Thẩm phán Liên bang Brett M. Kavanaugh, và Thẩm phán Liên bang Ketanji Brown Jackson. Ảnh: Fred Schilling, thuộc bộ sưu tập của Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ.
Mỗi độ tháng Sáu, sự chú ý của công luận Hoa Kỳ lại dồn về Tối cao Pháp viện, khi cơ quan này lần lượt công bố những phán quyết có ảnh hưởng sâu rộng nhất.
Nhưng ít ai biết rằng trước khi một phán quyết được đăng tải trên các trang nhất các tờ nhật báo, nó đã được hình thành qua một tiến trình pháp lý chặt chẽ và phần lớn diễn ra sau cánh cửa kín. Tiến trình ấy gồm nhiều giai đoạn: từ việc chọn lọc đơn kiện, hội nghị nội bộ, nộp bản luận cứ, khẩu luận, cho đến khi ban hành ý kiến chính thức của tòa.
Theo các học giả luật hiến pháp, muốn hiểu cách cơ quan tư pháp cao nhất nước Mỹ định hình chính sách, cần nhìn vào chính guồng máy vận hành kín đáo nhưng nghiêm ngặt này — nơi các tranh chấp văn hóa và chính trị lớn được cân nhắc và định đoạt.
Thụ lý và chọn vụ
Tối cao Pháp viện là một định chế “phản ứng”: tòa không tự khởi sự vụ án, mà phải chờ các cá nhân, doanh nghiệp hay chính quyền đưa vụ kiện lên.
Thẩm quyền của tòa chỉ được vận dụng khi có đơn xin xét xử từ các bên đương sự, sau khi vụ án đã qua các cấp tòa dưới.
Thông thường, bên thua kiện nộp đơn xin cấp lệnh certiorari, yêu cầu Tối cao Pháp viện duyệt xét lại bản án. Bên thắng kiện có quyền nộp văn thư phản đối, lập luận rằng phán quyết của tòa dưới là đúng đắn và không cần tái thẩm.
Ngoài các đương sự, những đoàn thể hay tổ chức có quan tâm cũng có thể đệ trình ý kiến dưới hình thức “bản điều trần của thân hữu pháp đình” (amicus curiae), nhằm trình bày ảnh hưởng rộng rãi của vụ án đối với xã hội.
Mỗi niên khóa, Tối cao Pháp viện nhận khoảng 4.000 đơn như vậy, nhưng chỉ chọn chưa đến 80 vụ — tức xác suất được xét chỉ khoảng 2%. Việc chọn lọc này do chính các thẩm phán quyết định trong các phiên hội nghị kín, với sự trợ giúp của các phụ tá luật.
Vào các ngày thứ Sáu trong niên khóa, chín vị thẩm phán họp kín để bàn các đơn này. Theo thông lệ, chỉ cần bốn trong chín thẩm phán đồng ý là vụ án được thụ lý. Những đơn bị bác sẽ chấm dứt tại đó, và bản án của tòa dưới vẫn giữ nguyên hiệu lực.
Biện luận bằng văn thư và khẩu biện
Sau khi được thụ lý, vụ án bước sang giai đoạn biện luận.
Các bên đương sự đệ trình những bản luận cứ pháp lý, trình bày lập trường và lý lẽ của mình. Nguyên đơn tìm cách chứng minh tòa dưới đã sai lầm; bị đơn bảo vệ phán quyết đã có.
Ngoài ra, các tổ chức không trực tiếp liên quan vẫn có thể nộp thêm bản amicus để nêu tác động chính sách công hoặc thúc đẩy quan điểm của mình. Trung bình mỗi vụ có khoảng 16 bản như vậy; có vụ lên đến hơn 100 bản.
Sau giai đoạn này là phần khẩu biện trước tòa. Mỗi bên được phân định thời gian ngang nhau để trình bày và trả lời câu hỏi. Trong phần này, các thẩm phán thường trực tiếp chất vấn luật sư, qua đó bộc lộ phần nào khuynh hướng bỏ phiếu của mình.
Nghị án và phân công soạn thảo
Sau khi nghe khẩu biện, các thẩm phán họp kín để nghị án và biểu quyết sơ bộ.
Chánh án phát biểu trước, kế đến là các thẩm phán theo thứ tự thâm niên. Từ đó hình thành phe đa số và thiểu số. Tuy nhiên, lập trường của mỗi thẩm phán vẫn có thể thay đổi cho đến khi phán quyết được công bố.
Một khi đa số đã xác lập, việc soạn thảo ý kiến của tòa được giao cho một thẩm phán trong phe đa số này. Nếu Chánh án thuộc phe đa số, quyền chỉ định thuộc về Chánh án; nếu không, quyền ấy do vị thẩm phán cao niên nhất trong phe đa số đảm nhiệm.
Bản dự thảo được lưu hành nội bộ để các thẩm phán góp ý. Quá trình này thường kéo dài và có tính cách thương nghị. Không hiếm trường hợp một thẩm phán đổi lập trường khi không đồng thuận với nội dung bản thảo.
Ngoài ý kiến đa số, các thẩm phán có thể viết thêm:
- Ý kiến đồng thuận, tuy cùng kết luận nhưng khác lý do
- Ý kiến phản đối, bác bỏ cả kết luận lẫn lập luận của đa số
IV. Tuyên án
Phán quyết của tòa được công bố công khai vào nhiều đợt trong niên khóa, nhưng các vụ quan trọng thường được dành đến cuối kỳ.
Tại phiên tuyên án, thẩm phán soạn thảo ý kiến đa số sẽ đọc bản tóm lược. Trong một số trường hợp đặc biệt, các thẩm phán bất đồng cũng đọc ý kiến phản đối ngay tại pháp đình, để nhấn mạnh sự bất đồng sâu sắc.
Chẳng hạn, ngày 29 tháng 6 năm 2023, Thẩm phán Sonia Sotomayor đã đọc bản phản đối mạnh mẽ trong vụ Students for Fair Admissions v. Harvard College, chỉ trích đa số đã thực chất chấm dứt chính sách ưu tiên chủng tộc trong tuyển sinh đại học.
Một tiến trình dài sau cánh cửa kín
Những phán quyết gây chấn động dư luận mỗi tháng Sáu không phải là những quyết định bất chợt. Chúng là kết quả của một tiến trình kéo dài: hàng nghìn đơn được sàng lọc, chưa đến 80 vụ được xét, và các bản ý kiến được thương lượng, chỉnh sửa kỹ lưỡng.
Khi phán quyết được tuyên đọc, đó là kết tinh của nhiều tháng tranh luận pháp lý, cân nhắc và thỏa hiệp — qua đó, chín thẩm phán không do dân bầu có thể định hình cách hiểu Hiến pháp, từ đó ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống chính trị và xã hội Hoa Kỳ.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình