Phiên bản đẹp nhất của nước Mỹ là đứa trẻ trong cái chi nhánh thư viện miễn phí kia, mải mê đọc sách quá cả giờ đóng cửa. Lời cáo buộc thật nhất dành cho nước Mỹ là gia đình của đứa trẻ cách đó vài dặm không kham nổi vị bác sĩ em cần và không trả nổi tiền nhà tháng đó. (Hình: Obama Foundation)
Vào ngày Juneteenth năm nay – ngày mà nước Mỹ tưởng nhớ sự tự do đã đến với Galveston năm 1865 – Trung tâm Tổng thống Obama (Obama Presidential Center – OPC) mở cửa đón công chúng ở khu South Side, Chicago. Đêm trước đó, dưới ánh đèn sân khấu cùng tiếng hát của những ngôi sao ca nhạc hàng đầu, là ba cựu tổng thống của lưỡng đảng và một cựu phó tổng thống. Trong danh sách khách mời là những chính khách nổi trội. Đó là ngày mà những bài phát biểu với lời lẽ đẹp đẽ, tôn trọng nhau, nhắc nhở về bản sắc của nước Mỹ vang lên từ South Side.
Những Nhà Từ Thiện
Khuôn viên rộng lớn, kiến trúc đẹp đến từng chi tiết: một tòa tháp đá cao gần bằng một tòa nhà hai mươi tầng, một viện bảo tàng, một chi nhánh thư viện công cộng, những khu vườn, mô hình phòng làm việc của tổng thống với kích thước thật... Tất cả tốn khoảng $850 triệu đô la, gấp đôi con số dự trù ban đầu, khiến OPC trở thành trung tâm tổng thống đắt giá nhất từng được xây dựng tính đến nay.
Không thể phủ nhận, giữa các khẩu đại bác ngôn từ thù hận, thấp kém, thì tính nhân văn và tri thức của những bài diễn văn hôm đó như dòng nước đầu nguồn mát lạnh, sạch sẽ, tưới tẩm lên cây cỏ đang khô cằn, ủ rũ.
Giữa những di tích kiến trúc đang bị tàn phá hoặc thay đổi, giữa thảm cỏ xanh tươi mát mấy trăm năm nay là những mảng đất khô, lởm chởm, giữa một Vườn Hồng thơm ngát nay mặt đá bê tông cằn cỗi, thì đứng trước cái đẹp của OPC, dù là qua tấm kính màn hình máy tính, lòng người trở nên nhẹ tênh như một buổi dạo chơi trong công viên xinh đẹp.
Theo trang web của chính quyền Chicago, quá trình xây dựng OPC đã tạo ra hàng ngàn việc làm nhờ các cam kết về tuyển dụng nhân sự tại địa phương, bảo đảm cư dân tiểu bang có ít nhất 50% tổng số giờ làm việc, và hợp tác với các doanh nghiệp đa dạng. Ví dụ, đặt ra các mục tiêu cụ thể cho những doanh nghiệp do người thuộc nhóm thiểu số, phụ nữ hoặc cựu chiến binh làm chủ. Sau khi đi vào hoạt động, OPC sẽ hỗ trợ tạo ra hơn 2,000 việc làm cùng hàng trăm vị trí khác ngay tại trung tâm.
Khuôn viên OPC bao gồm các khu vườn, công viên, sân chơi và cơ sở thể thao, phần lớn mở cửa miễn phí cho công chúng. Bảo tàng miễn vé vào cửa cho cư dân tiểu bang Illinois vào mỗi thứ Ba; áp dụng ưu đãi thông qua các chương trình như "Museums for All" dành cho người có thẻ EBT/WIC; miễn vé cho quân nhân tại ngũ, cựu chiến binh và lực lượng ứng cứu khẩn cấp tại Chicago. Nơi đây, theo lời cam kết của OPC là hướng tới việc tổ chức các chương trình, sự kiện và hợp tác với các tổ chức địa phương nhằm giới thiệu văn hóa vùng South Side.
Về kinh tế, việc làm, văn hóa, giáo dục, giải trí, đều là những quyền lợi chính đáng mà OPC cam kết mang đến cho Chicago nói riêng và người dân Mỹ nói chung.
Những nhà hảo tâm có tên ghi đầy đủ trên trang web của Obama Foundation cũng như tại OPC, là Jeff Bezos, người đã “tắt đèn” tờ Washington Post để “Democracy Dies in Darkness” tặng $100 triệu; là The Oprah Winfrey Charitable Foundation; là Bill Gate Foundation; là Shonda Rhimes, người chi tiền dựng lại bản sao Phòng Bầu Dục… là những nhà từ thiện đã ký vào tấm ngân phiếu mang tên của họ.
Tuy nhiên, có những cái tên mà bảng vàng vinh danh người đóng góp vào OPC không ghi nhận, đó chính là người dân Chicago.
Theo thông tin từ WBEZ Chicago, Sở Giao thông Vận tải Chicago đã chi khoảng $123 triệu cho đường sá, các thay đổi về giao thông, cải tạo công viên, hầm đi bộ, hệ thống kiểm soát lũ lụt và cơ sở hạ tầng liên quan chung quanh công viên Jackson Park. Giới chức cho biết tổng chi phí từ ngân sách công cuối cùng có thể lên tới gần $200 triệu, và đó chính là nguồn cơn của phần lớn những lời chỉ trích.
Những món quà từ thiện được khấu trừ thuế, nghĩa là mỗi khoản hiến tặng rất lớn, một phần nào đó, là một giao dịch mà tất cả người dân cùng góp phần tài trợ. Khi một tỷ phú tặng $100 triệu đô la cho một quỹ, Bộ Ngân Khố từ bỏ hàng chục triệu đô la tiền thuế lẽ ra đã thu được – số tiền lẽ ra có thể đến với chính những chương trình mà người ta bảo nhà hảo tâm hoàn toàn có quyền nói “KHÔNG.” Công chúng không hề bỏ phiếu cho trung tâm OPC, cũng không hề được bàn bạc xem một viện bảo tàng tổng thống có phải là cách dùng khoản thuế thất thu khôn ngoan hơn so với, chẳng hạn, mở rộng dịch vụ giữ trẻ hay xây một phòng khám hay không.
Nhưng chúng ta, người đóng thuế, vẫn đang lặng lẽ làm “nhà hảo tâm” cho lựa chọn ấy.
Những Ngôi Nhà Phía Xa
Tờ WTTW (Window to the World) – tờ báo ra đời năm 1955 ở chính Chicago – đưa ống kính và ngòi bút của họ đến những nơi xa hơn vị trí của bảo tàng OPC.
Khi OPC chuẩn bị khánh thành tại Jackson Park, các nhà hoạt động địa phương vẫn tiếp tục bày tỏ lo ngại về nguy cơ cư dân lâu năm bị buộc phải rời đi. Bất chấp nhiều năm nỗ lực vận động và các quy định của thành phố đã được ban hành, chi phí nhà ở leo thang cùng hoạt động của giới đầu tư vẫn đang đe dọa dẫn đến tình trạng "đô thị hóa" (gentrification).
"Chúng tôi cần bảo đảm rằng mọi cam kết đều được thể hiện bằng văn bản," bà Shannon Bennett, Giám đốc điều hành của Tổ chức Cộng đồng Kenwood Oakland, nhắc lại những cuộc thảo luận ban đầu với Obama Foundation ngay sau khi dự án trung tâm được công bố năm 2016.
Bà Bennett cùng các thành viên khác trong cộng đồng đã nỗ lực thúc đẩy việc ký kết một thỏa thuận mang lại lợi ích cho cộng đồng liên quan đến OPC. Thỏa thuận này nhằm trao cho người dân địa phương quyền tham gia quyết định tương lai của không gian công cộng vốn từng được sử dụng miễn phí, tuy nhiên, yêu cầu đó cuối cùng đã bị từ chối.
Giá trị bất động sản và giá thuê nhà tại các khu vực lân cận trung tâm này đã tăng lên những năm gần đây. The Guardian đã tìm đến mục sư Jeffery Campbell – một người dân lâu năm của khu phố Woodlawn ở Chicago, là mục sư tại nhà thờ Baptist Woodlawn suốt 22 năm qua.
Trong thập niên qua, ông đã nỗ lực bảo vệ cư dân nơi đây trước nguy cơ bị buộc phải rời đi và tác động của quá trình đô thị hóa. Ông chứng kiến giá thuê nhà leo thang, người dân bị chèn ép bởi các dự án phát triển của trường đại học, và chi phí sinh hoạt ngày càng trở nên đắt đỏ. Giờ đây, một thách thức mới lại xuất hiện: sự ra đời của OPC. Dự án này đã làm thay đổi diện mạo và đời sống tại Woodlawn cũng như các khu vực lân cận như South Shore và Hyde Park.
Nhiều tài liệu cho thấy trong những năm gần đây, khu vực South Side nói riêng và toàn thành phố Chicago nói chung đã chứng kiến tình trạng cư dân da đen lâu năm phải rời bỏ nơi ở của mình. Từ năm 2000 đến 2019, 25% cư dân da đen đã rời khỏi thành phố vì các lý do như trường học bị đóng cửa, nhà ở công cộng bị phá dỡ, sự hiện diện quá mức của cảnh sát và việc thiếu khả năng tiếp cận các nguồn lực thiết yếu.
Tại Woodlawn, 78% cư dân là người thuê nhà và đang phải gánh chịu áp lực lớn về chi phí thuê nhà. Sự hiện diện của OPC đã tạo ra một làn sóng di tản dân cư âm thầm nhưng liên tục, ảnh hưởng trực tiếp đến những cư dân da đen có thu nhập thấp sinh sống tại các khu vực lân cận.
Khi dự án OPC công bố vào năm 2016, một liên minh gồm các nhóm cộng đồng tại địa phương đã được thành lập với tên gọi Liên minh CBA Obama. Họ hy vọng có thể đàm phán trực tiếp với Obama Foundation, nhưng chẳng bao lâu sau họ nhận thấy hướng đi này không mang lại kết quả.
Dixon Romeo – một cư dân lâu năm của khu South Shore, giám đốc điều hành của Southside Together, một tổ chức cộng đồng chuyên về các vấn đề nhà ở, công bằng môi trường, thanh thiếu niên và y tế – cho biết: “Ban đầu, liên minh đã nỗ lực đạt được một văn bản thỏa thuận về lợi ích cộng đồng có chữ ký của chính quyền thành phố, Obama Foundation và University of Chicago, nhưng điều đó đã không thành hiện thực.”
Ông Romeo cho biết tại một cuộc họp vào năm 2017, ủy viên hội đồng là Jeanette Taylor đã cố gắng hỏi trực tiếp tổng thống về vấn đề này. “Ông Obama đã từ chối yêu cầu của bà, cho rằng dự án này đã và đang mang lại lợi ích cho cộng đồng thông qua việc tạo ra việc làm và các quan hệ đối tác với những tổ chức có trụ sở tại Chicago.”
“Điều duy nhất thực sự xảy ra là giá thuê nhà đã tăng cao,” ông Romeo nói, khi đề cập đến những cam kết của các đời thị trưởng tiền nhiệm về lợi ích của việc đặt OPC tại công viên Jackson Park. Những cam kết này bao gồm cả việc cung cấp nhà ở với mức giá phải chăng. Nhưng phần lớn lại là các căn hộ và nhà ở có giá theo thị trường, vượt quá khả năng chi trả của cư dân thuộc tầng lớp lao động tại khu vực có thu nhập trung bình hàng năm chỉ ở mức $39,802.
"Chi phí sinh hoạt tại South Shore và Woodlawn hiện nay đắt đỏ hơn nhiều so với 10 năm trước, và tình trạng này càng trở nên trầm trọng hơn do sự hiện diện sắp tới của trung tâm tổng thống," ông Romeo nhận định.
“Tác động nhãn tiền của OPC chính là quá trình đô thị hóa đang và đã diễn ra tại cộng đồng này. Điều đó có nghĩa là những cư dân lâu năm đang bị các nhà đầu cơ đẩy ra khỏi thị trường nhà ở do giá cả tăng cao,” mục sư Campbell nhận định với The Guardian.
Vinh Danh Và Phù Phiếm
Trung Tâm Tổng Thống Obama không phải một kiến trúc phù phiếm. Nó vinh danh vị tổng thống da đen đầu tiên của Hiệp Chủng Quốc, và nó mở cửa đúng ngày Juneteenth. Những sự thật ấy mang một sức nặng không sổ sách nào định giá nổi. Một thành phố, một tiểu bang cần có những nơi chốn mà một đứa bé có thể đứng bên trong bản sao của Phòng Bầu Dục và hiểu rằng khoảng cách giữa con phố và ngôi nhà chật hẹp của em và căn phòng kia không phải là vô tận.
Nhưng cũng chính những cư dân South Side mà OPC muốn vinh danh đã suốt nhiều năm cảnh báo rằng họ có thể bị đẩy giá ra khỏi chính cái khu phố mà đài tưởng niệm hứa hẹn làm cho trở nên hấp dẫn.
Dưới chân bảo tàng, trong bóng của tất cả lòng hảo tâm tư nhân ấy, cuộc khủng hoảng về khả năng chi trả vẫn hiện ra như một vị khách không mời. Cái được dựng lên để nâng đỡ một cộng đồng cũng đồng thời bóp nghẹt khả năng trụ lại của chính cộng đồng đó.
Những điều này là một ngụ ngôn của thời đại chúng ta đang sống. Chúng ta có thể gây được một tỷ đô la cho một ý tưởng đẹp đẽ chỉ trong vài năm ngắn ngủi, mà cũng có thể mất nhiều thập niên vẫn không đồng thuận nổi về việc một người có cần trải qua “background check” khi mua súng hay không. Chúng ta đã trở nên rất “lưu loát” với những thánh đường và “mù chữ” trước sự sống.
Trung Tâm Tổng Thống Obama sẽ đứng đó, kiêu hùng, suốt nhiều thập niên, và người ta sẽ rưng rưng xúc động bên trong nó, vì những cuộc đấu tranh kiên cường và những điều tốt đẹp. Phiên bản đẹp nhất của nước Mỹ là đứa trẻ trong cái chi nhánh thư viện miễn phí kia, mải mê đọc sách quá cả giờ đóng cửa. Lời cáo buộc thật nhất dành cho nước Mỹ là gia đình của đứa trẻ cách đó vài dặm không kham nổi vị bác sĩ em cần và không trả nổi tiền nhà tháng đó.
Bảo tàng đã được dựng xong. Câu hỏi nó để lại phía sau, vào ngày Juneteenth, bên trong trung tâm tổng thống đắt giá nhất từng được dựng nên, là liệu đất nước đã tìm ra $850 triệu để xây bảo tàng ký ức và hy vọng có còn tìm được tiếng nói chung để xây những thứ giản dị hơn, khiêm nhường hơn mà người dân của nó thật sự không thể sống thiếu được hay không?
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình