Trong khu vườn Phong Trạch kín cổng nằm sâu trong lòng Trung Nam Hải, giữa những thân cổ thụ từng chứng kiến bao triều đại thịnh suy, hai nguyên thủ quốc gia bước dưới tán lá dày. Tập Cận Bình, với dáng điềm đạm quen thuộc, vừa đưa tay chỉ những gốc sồi đã sống qua vài trăm năm lịch sử, vừa nói với Donald Trump (qua thông ngôn) về tuổi đời của chúng — hai trăm, ba trăm, bốn trăm năm, và có khi lên đến nghìn năm. Những con số ấy, được nói ra bằng giọng gần như thản nhiên, nhưng không chỉ là chuyện cây cối, mà như một cách nhắc khéo về chiều dài, chiều dày của một nền văn minh có từ ngàn xưa từ khi nước Mỹ còn chưa thành hình trên bản đồ.

Diversity, Equity, Inclusion — viết tắt DEI — dịch nôm là “Đa dạng, Công bằng, Hòa nhập”, là một khái niệm đã trải qua nhiều chặng lịch sử ở Hoa Kỳ. Sau phong trào dân quyền thập niên 1960, trọng tâm là “cơ hội bình đẳng”: chấm dứt phân biệt chủng tộc, mở cánh cửa trường học và công sở cho người da màu. Về sau, với chính sách “affirmative action”, chính quyền, đại học và doanh nghiệp chủ động nâng đỡ các nhóm thiểu số, không chỉ để bù đắp bất công lịch sử, mà còn để điều chỉnh cơ cấu nhân sự cho tương xứng với diện mạo dân số mới: một lực lượng lao động đa sắc tộc, đa văn hóa cần có mặt trong vị trí chuyên môn, quản trị và phục vụ công cộng. Những chương trình ấy vì thế vừa đáp ứng yêu cầu công bằng, vừa phục vụ nhu cầu thực tế của một xã hội ngày càng đa dạng.

Ngày xưa bên bờ sông Dịch Thủy nước Triệu, có một con bạng (sò) leo lên bờ mở to miệng nằm phơi nắng, con duật (cò) bay ngang liền sà xuống mổ lấy hạt ngọc trai. Con sò kẹp chặt lấy mỏ cò, đôi bên giằng co không ai chịu nhường ai. Đúng lúc ấy ngư ông đi qua, thản nhiên thò tay bắt cả hai vào rọ. Từ đó có câu “bạng duật tương trì, ngư ông đắc lợi”, nêu cảnh hai bên tranh chấp, tiêu diệt lẫn nhau, còn kẻ thứ ba ung dung thò tay hưởng lời. Trong cuộc chiến Iran hôm nay, Trump dùng sức mạnh hỏa lực và lời đe dọa tiêu diệt để ép đối phương, tưởng rằng chỉ cần ra tay siết cổ là có thể buộc thiên hạ phải khuất phục. Nhưng thế cục không vận hành đơn giản như vậy. Hai bên càng đối đầu, càng tự làm tổn hao sức lực, còn những nước đứng ngoài lại có cơ hội tranh thủ trục lợi. Người hiểu thời cuộc nhìn không khó đoán ra rằng trên bàn cờ này, bàn tay thứ ba đang chờ thâu tóm là ai.

Giữa một thế giới đã quá quen với những lời ngụy biện, câu nói của Đức Giáo hoàng Leo XIV trong Thánh lễ Chúa Nhật Lễ Lá tại Quảng trường Thánh Phêrô vang lên như một sự thật không thể né tránh: “Chúa Giêsu là Vua Hòa Bình, không ai có thể nhân danh Ngài để biện minh cho chiến tranh.” Đó không chỉ là một câu trong bài giảng lễ. Đó là tiếng nói của lương tri, cất lên đúng lúc chiến tranh lan rộng, khi thế giới bị kéo vào những xung đột dữ dội, ngôn ngữ quyền lực trở nên thô bạo, và nhân tính bị thử thách đến tận cùng.

Khi Donald Trump tái đăng cử, ông đem lại cho cử tri Hoa Kỳ một câu hứa làm yên lòng quần chúng mỏi mệt: chấm dứt những cuộc chiến tranh vô tận, đã kéo dài qua nhiều thập niên, vắt kiệt ngân khố và làm khô khan niềm tin. Song lời hứa ấy, tự bản chất, không xây trên lý tưởng mà chỉ phản chiếu tâm lý mệt mỏi của một quốc gia đã can dự quá lâu vào những cuộc phiêu lưu quân sự ngoại biên. Nhưng khi quyền lực quay lại tay ông, điều thế giới cần theo dõi không còn là khẩu hiệu “chấm dứt chiến tranh” mà ông lập lại trong các cuộc mít-tinh, mà là cách Hoa Kỳ thực sự sử dụng sức mạnh của mình trong những tình thế cụ thể.

Chưa kịp nguội chuyện bắt tổng thống Venezuela, thì hôm sau, Donald Trump đã lại nhìn lên phía Bắc, nói một câu khiến cả châu Âu lạnh gáy: “Nước Mỹ cần Greenland cho an ninh quốc gia.” Câu nói bật ra trên chuyên cơ Air Force One, nhưng hiệu ứng thì lan nhanh hơn gió Bắc Cực. Vài giờ sau, bà Katie Miller – vợ của cố vấn Stephen Miller – đăng bản đồ Greenland phủ kín cờ Mỹ, ghi vỏn vẹn một chữ “SOON.” Sáng hôm sau, chính Stephen Miller xác nhận trên CNN: “Nếu Hoa Kỳ muốn bảo vệ NATO và quyền lợi ở vùng Bắc Cực, thì hẳn nhiên Greenland nên là một phần của chúng ta.” Rồi ông thẳng đà nói quả quyết: “Sẽ không ai dám đối đầu quân sự với Hoa Kỳ vì tương lai của Greenland.”

Có một lối lập luận dễ nghe vì nó đơn giản: Đan Mạch chích ngừa ít hơn cho trẻ em mà chẳng sao, vậy có phải Hoa Kỳ hẳn đã làm quá tay. Trên bảng so sánh, mười mũi chích so với mười sáu mũi, con số ấy trông gọn gàng, sáng sủa. Nhưng chính cái gọn gàng đó lại là một nỗ lực rút ngắn đường, và con đường khoa học, hễ đi tắt, thường dẫn đến những hậu quả khó lường.

Ngày 10 tháng 10 vừa qua, Giải Nobel Hòa bình 2025 được trao cho bà Maria Corina Machado (58 tuổi). ørgen Watne Frydnes, Chủ tịch Ủy ban Nobel, phát biểu rằng: “Bà Machado nhận giải Hòa bình vì những nỗ lực thúc đẩy quyền dân chủ cho nhân dân Venezuela, cũng như vì cuộc đấu tranh hướng tới một chuyển giao công bằng và hòa bình từ chế độ độc tài sang nền dân chủ.” Việc trao giải này đã gây ra những tranh luận sôi nổi trong dư luận quốc tế. Người ca ngợi bà như biểu tượng của lòng can đảm trước độc tài; kẻ dè dặt lại đặt câu hỏi về tính chất hòa bình thật sự của giải thưởng, khi tôn vinh một nhân vật mang lập trường cứng rắn, thậm chí không loại trừ biện pháp quân sự để đạt mục tiêu.

Ngày 15 tháng 9 năm 2025, Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ công bố Arthur Sze là thi sứ ‘Poet Laureate’ thứ 25 của Hoa Kỳ. Ông là thi sĩ gốc Á đầu tiên giữ vị trí này, sẽ chính thức ra mắt trong buổi đọc thơ tại Washington vào tháng Mười. Tin này đến - giữa thời buổi chữ nghĩa bị giản lược thành khẩu hiệu, bị cuốn theo dòng truyền thông ồn ã, chớp nhoáng - như một tín hiệu ngược dòng: thơ vẫn còn giữ vững chỗ đứng riêng của nó, như thân xác vẫn còn linh hồn.

Một cậu bé ngồi lặng trong lớp, ánh mắt lạc ra cửa sổ. Bữa tối hôm qua của em chỉ là một lát bánh mì khô. Sáng nay, em đến trường với bụng rỗng. Cảnh ấy không diễn ra ở Gaza, mà ở ngay nước Mỹ – giữa một xứ luôn tự hào là hùng mạnh bậc nhất thế giới. Ở Kentucky, giáo viên và học trò âm thầm bỏ thức ăn vào hộp “Blessing Box” để bạn bè, hàng xóm không bị đói. Ở Rhode Island, một cô giáo gom sữa chua, táo, phô mai, sữa tươi từ khay ăn thừa để thành bữa ăn chiều cho những đứa trẻ đến lớp bụng lép. Những sáng kiến nhỏ ấy là phao cứu sinh – nhưng giờ, ngay cả phao cứu sinh cũng chực bị rút đi.