Báo Mỹ tại Texas viết về Dạ Thảo
Báo Mỹ tại Texas viết về Dạ Thảo
Đào Nguyên Dạ Thảo / Ly Ly Đào, sinh năm 1965 tại Đà Lạt. Lớn lên cùng gia đình ở Đà Lạt . Cô đến Mỹ sau nhiều lần tìm cách vượt biển và vượt biên bằng đường bộ.
Năm 16 tuổi, cô thực hiện chuyến vượt biển đầu tiên nhưng không thành và bị bắt giam một năm. Sau khi được thả, cô theo học Trường Mỹ thuật Sài Gòn từ năm 1984 đến 1987. Nhưng ý nghĩ tìm cách rời khỏi một đất nước nhân quyền bị chà đạp và đói khổ vẫn chưa bao giờ rời khỏi cô.
Trong thời gian học Mỹ thuật, cùng một nhóm bạn, cô di chuyển đến Châu Đốc, nằm ém gần biên giới rồi vượt biên bằng đường bộ sang Campuchia vào ban đêm. Từ đó, cả nhóm tiếp tục hành trình đến Thái Lan bằng một chiếc thuyền nhỏ.
Dạ Thảo đến được Thái Lan và ở trại tị nạn sáu tháng, sau đó được chuyển sang một trại tị nạn khác ở Philippines và lưu lại đó tám tháng. Nhờ cha từng phục vụ trong chính phủ Việt Nam Cộng Hòa, cùng với việc một người dì và người chú đang sống tại Texas đứng ra bảo lãnh, Dạ Thảo được vào Mỹ với tư cách tỵ nạn. Năm 1994, cô được cấp quốc tịch Mỹ, chính thức trở thành công dân Hoa Kỳ. Như nhiều người Việt tị nạn thời ấy, Dạ Thảo tạm gác ước mơ nghệ thuật và quyết định học ngành Khoa học Máy tính (Computer Science). Cô tốt nghiệp Texas A&M University năm 1995, và học thêm ngành về Fine Arts.
Dali, Dạ Thảo và Đinh Trường Chinh (hình chụp tại Washington DC)
Chỉ vài dòng tiểu sử như thế cũng đủ cho thấy Dạ Thảo là một người có nghị lực đặc biệt: chịu khó tạo dựng sự nghiệp giữa mọi nghịch cảnh, biết cách tồn tại và vươn lên từ hai bàn tay trắng.
Nhưng gọi Dạ Thảo bằng danh xưng nào thì vẫn là một điều phải suy nghĩ : Cô là kỹ sư điện toán. Cô là một họa sĩ được đào tạo bài bản. Cô từng làm chủ nhà hàng ở Texas, rồi lập quán cà phê Paris gần Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn. Cô là người khởi xướng ý tưởng về một làng nghệ sĩ mang tên Đào Nguyên ở Đà Lạt. Cô thiết kế và layout cho nhiều sách văn học nghệ thuật của người Việt ở hải ngoại. Cô vẽ tranh, làm thơ, và cộng tác với nhiều nhạc sĩ để đưa thơ của mình vào âm nhạc.
Dạ Thảo đã làm tất cả những việc ấy bằng một niềm đam mê rất lớn. Trong cô lúc nào cũng có một năng lượng đặc biệt dành cho nghệ thuật. Dù có bằng kỹ sư và từng làm việc trong ngành công nghệ, có lẽ bản chất đúng nhất của Dạ Thảo vẫn là nghệ sĩ. Cô là một nghệ sĩ đích thực. Có lẽ, đó là "danh xưng" đúng nhất cho Dạ Thảo.
Dạ Thảo, Hòa Thượng Tuệ Sĩ và Giáo sư Bùi Chí Trung (hình chụp tại Tokyo)
Năm 1995, Dạ Thảo được chọn vẽ chân dung cựu Tổng thống George Bush và phu nhân. Những bức chân dung ấy về sau được lưu giữ tại Trung tâm Thư viện Tổng thống ở Texas. Với lối vẽ truyền thần tỉ mỉ, cô chú ý đến từng đường nét trên khuôn mặt, từng nếp nhăn, từng sợi tóc bạc, cố gắng bắt lấy thần thái của nhân vật chứ không chỉ đơn thuần sao chép hình dáng. Dạ Thảo từng có những cuộc triển lãm cá nhân, từng trở về Việt Nam để dạy vẽ cho trẻ em tại một trại trẻ mồ côi. Năm 1998, cô được trao học bổng Jordan Fellows để đến Hồng Kông và Trung Quốc nghiên cứu về tranh lụa.
Năm 2000, Dạ Thảo quyết định rời hẳn công việc software engineering tại Nortel để trở về với niềm đam mê hội họa. Cô dọn đến Cookham, một ngôi làng ở ngoại ô London, Anh Quốc. Cô từng chia sẻ ý định của mình: sau khi nghỉ việc, cô muốn có một không gian để trưng bày các tác phẩm của mình, đồng thời tạo cơ hội cho các nghệ sĩ địa phương giới thiệu và bán tác phẩm nghệ thuật. Từ khi dọn đến Cookham ở Anh, nghệ thuật ngày càng trở thành đời sống của cô. Ngoài sáng tác, cô còn thích tổ chức triển lãm tranh và các sinh hoạt văn hóa cho các nghệ sĩ trong vùng.
Làm bất cứ việc gì, Dạ Thảo cũng xông xáo và hết mình.
Dạ Thảo còn có một mối duyên rất gần với văn chương hải ngoại. Từ khoảng năm 1997, cô bắt đầu kết thân với nhóm Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng, một trong những nhóm sinh hoạt văn học trên Internet đầu tiên của người Việt, vào thời kỳ Internet còn mới mẻ và chưa phổ biến. Trang Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng, có những bài viết của các nhà phê bình Trần Doãn Nho và Nguyễn Vy Khanh.
Dạ Thảo trên đỉnh Công Viên Quốc Gia Yosemite
Trần Doãn Nho từng nhắc lại rằng "phần lớn tác giả cộng tác và độc giả của Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng là những chuyên viên và sinh viên gốc Việt, làm việc với máy điện toán vào thời kỳ Internet bắt đầu phát triển. Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng được phát hành qua email, ban đầu ba ngày một tuần, sau đó mỗi ngày."
Những người trụ cột của nhóm lúc ấy có Phạm Chi Lan, rồi dần dần có thêm nhiều người về sau trở thành những gương mặt quen thuộc của sinh hoạt văn học nghệ thuật hải ngoại cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21 như các nhà văn Phùng Nguyễn, Trần Hoài Thư, Nguyễn Vy Khanh, Thận Nhiên, Đinh Yên Thảo, Đinh Trường Chinh, Trịnh Thanh Thủy, Ian Bùi, Đoàn Nhã Văn, Nguyên Nhi, Nguyễn Tư Phương, Thu Thuyền, và các nhạc sĩ Thảo Hương, nhạc sĩ Hoàng Đình Bình... cùng nhiều người khác. Dạ Thảo là một thành viên tích cực của nhóm.
Ngoài những sinh hoạt văn học trên mạng, các thành viên Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng thường gặp nhau mỗi năm một lần, phần lớn tại Texas, nơi cô chủ biên Phạm Chi Lan sinh sống. Mỗi lần gặp gỡ là một dịp rất thân tình: sinh hoạt, đàn hát, ra mắt sách, bày tranh...
Dạ Thảo luôn có mặt trong những cuộc gặp như thế.
Về sau, cả văn chương giấy lẫn văn chương mạng dần mất đi môi trường sinh hoạt như trước. Phạm Chi Lan qua đời vì bạo bệnh, và Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng cũng từ đó tan dần. Một số người trong chúng tôi, trong đó có Dạ Thảo, từng tham dự lễ cưới Phạm Chi Lan và Nguyên Nhi; về sau lại có mặt trong những ngày tang lễ của họ. Những mối quan hệ ấy, qua bao nhiêu năm tháng, vẫn là một phần ký ức không dễ phai của một thế hệ những người làm văn nghệ trẻ và mới tại hải ngoại.
Sau một thời gian sống ở Mỹ rồi ở Anh, Dạ Thảo quyết định trở về Việt Nam. Ban đầu, cô sống tại Sài Gòn và lập một quán cà phê ngay trung tâm Quận 1: cà phê Paris. Nhưng là một người con của Đà Lạt, cuối cùng Dạ Thảo lại trở về với thành phố sương mù. Cô lên Đà Lạt, mua đất và khởi xướng dự án mang tên “làng nghệ sĩ Đào Nguyên”. Làng nghệ sĩ Đào Nguyên tại Đà Lạt là một dự án khu sinh thái – nghệ thuật do Dạ Thảo làm chủ đầu tư tại khu vực rừng hồ Tuyền Lâm, được cấp phép từ năm 2007.
Ý tưởng của cô là xây dựng một hệ thống khoảng 50 căn nhà với kiến trúc hòa nhập với cảnh quan rừng thông, dành cho nghệ sĩ thuộc nhiều lĩnh vực đến nghỉ ngơi, thư giãn và sáng tạo. Các nghệ sĩ có thể đến đó để vẽ, sáng tác giữa phong cảnh Lâm Đồng, rồi giới thiệu tác phẩm ngay tại nơi mình sáng tác. Làng nghệ sĩ Đào Nguyên còn hướng đến việc mở lớp, truyền bá nghệ thuật và tạo một không gian giao lưu giữa nghệ sĩ với công chúng. Đó là một giấc mơ rất đẹp và thơ mộng của cô họa sĩ Đào Nguyên Dạ Thảo.
Hình bìa tác phẩm của Đào Nguyên Dạ Thảo
Như đã nói, Dạ Thảo là một người đa năng và cũng rất đa đoan. Cô có quá nhiều năng lượng và quá nhiều điều muốn làm: vẽ tranh, tổ chức triển lãm cho họa sĩ, trình bày và layout sách, làm thơ, viết nhạc, tổ chức những sinh hoạt văn hóa... Có lẽ vì vậy mà thời gian dành riêng cho hội họa không nhiều. Dạ Thảo chỉ để lại một lượng ít bức tranh đặc trưng cho phong cách của mình và một tác phẩm “Đại Úy Pháo Binh Dù Đào Văn Thương: Chuyện Người Tù Binh Hạ Lào”.
Dạ Thảo cũng là người đặt biệt, có mối duyên rất lớn với những người rất lớn của Phật giáo và văn học miền Nam Việt Nam: Thầy Tuệ Sỹ, nhà thơ Nguyễn Đức Sơn, nhà văn Nguyễn Đình Toàn, nhà văn Nam Dao; Cựu Tổng trưởng Dân Vận Chiêu Hồi Hoàng Đức Nhã, cựu Tổng trưởng Kế Hoạch Nguyễn Tiến Hưng của VNCH, Giáo sư Nguyễn Mạnh Hùng…
Sau một thời gian ở Việt Nam với nhiều dự án khác nhau — có thành quả, có niềm vui, nhưng dĩ nhiên cũng có không ít khó khăn — Dạ Thảo đưa cô con gái rất ngoan của mình, Dali (như tên người họa sĩ nổi tiếng Salvador Dali), trở về Mỹ.
Cô dọn đến California và lại bắt đầu những công việc mới, như làm nhà nghỉ ở Big Bear chẳng hạn. Cô còn tổ chức những book fair, giới thiệu các sách Việt mà cô thực hiện, trong đó có sách của Thầy Tuệ Sỹ, nhà thơ Nguyễn Đức Sơn, cùng nhiều tác giả khác như Đinh Quang Anh Thái, Trịnh Y Thư...
Dạ Thảo vẫn thế, vẫn đa năng như ngày còn trẻ. Về sau, cô dọn về San Bernardino, California.
Dạ Thảo rất có lòng với bạn bè, với chữ nghĩa và với nghệ thuật. Cô hết lòng và luôn ân cần. Cô giữ tình thân thiết với những người bạn như Đinh Quang Anh Thái, Hồ Đăng Long, Nguyễn Tư Phương, Thận Nhiên, Đinh Trường Chinh... và còn rất nhiều người khác. Cho đến khi thời gian bào mòn dần sức khỏe của cô với cơn bạo bệnh.
Dạ Thảo ra đi đêm ngày 9 Tháng Chín 2026, làm tôi nhớ đến khổ cuối bài thơ Ta Về của Tô Thùy Yên:
“Ta về như hạc vàng thương nhớ
Một thuở trần gian bay lướt qua
Ta tiếc đời ta sao hữu hạn
Đành không trải hết được lòng ta”
Đời người hữu hạn, mà cô thì có quá nhiều điều muốn làm, quá nhiều người để thương, quá nhiều tình bạn để giữ, nhiều giấc mơ nghệ thuật để theo đuổi.
Thôi, Dạ Thảo về nhé! Thương nhất là Dali, cô con gái xinh ngoan, đàn hay, học giỏi đang bước vào ngưỡng cửa đại học.
Đinh Trường Chinh
Virginia 13 Tháng Chín 2026
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình