Ngày xưa, vào trang điện tử của chính phủ Hoa Kỳ, người ta có thể tìm thấy bản Tuyên Ngôn Độc Lập, đọc Hiến Pháp, học một đạo luật được làm ra thế nào, tìm hiểu quyền và bổn phận công dân trong một nền cộng hòa. Bây giờ, vào trang điện tử chính thức của Bạch Ốc, ngoài chuyện coi tổng thống nói gì, chê ai, chửi ai, công dân được mời chơi trò trục xuất di dân. Không phải "fake news". Cũng không phải chuyện tiếu lâm. Ngày 3 tháng Chín tuần qua, trên whitehouse.gov, Bạch Ốc khai trương một khu Arcade, gồm năm trò chơi kiểu những máy điện tử ngày xưa với lời rao ngắn gọn: "Build the wall. Deport. Fill a Trump Account." Xây tường. Trục xuất. Bỏ tiền đầy vào trương mục Trump. Một khu arcade hay một dạng sòng bài trên mạng, nơi người vào chơi không đánh cược bằng tiền, mà bằng lương tri.

Quyền lực có thể đẩy sử gia ra khỏi cửa, tháo gỡ triển lãm, xé sách, bắt tô vẽ quá khứ theo ý mình. Nhưng rồi cũng có ngày chính bàn tay thò vào sửa lịch sử ấy được lịch sử đóng khung và ghi lại, nguyên vẹn một bàn tay... thúi.

Một người mời bạn đi ăn tối. Bạn mệt, không muốn ra khỏi nhà, nhưng thay vì nói thật rằng tối nay chỉ muốn nằm yên, bạn đáp “Tiếc quá, tôi có hẹn mất rồi”. Một người quen hỏi cái áo mới có đẹp không. Bạn thấy chẳng đẹp chút nào, song vẫn mỉm cười: “đẹp lắm!” Một đứa trẻ chìa ra bức tranh nguệch ngoạc, không ai nỡ nói: “Con mèo này trông giống củ khoai.” Không nền dân chủ nào suy vong vì những câu nói dối vô hại ấy. Madeleine Aggeler của The Guardian, người từng thử sống hai tuần không nói dối vặt như thế cho rằng phần lớn chúng ta không nói dối vì có ý hại người. Ta nói dối vì sự thật bất tiện. Vì không muốn làm ai mất lòng. Hoặc chỉ vì một câu không thật ngắn hơn một lời giải thích thật.

Bữa đó, đón một người bạn “lớn” từ xa về Little Sài Gòn, dăm chục anh em kéo tới nhà một cặp văn hữu — hai vị này có biệt tài nấu món tây rất ra hồn, lại có lòng mở những chai rượu quý hiếm đãi bạn hữu. Rượu ngon mà gặp lại bạn hiền, hỏi còn gì bằng? Cho nên chuyện nổ rôm rả như Tết, từ thơ văn, hội họa, đến ngôn ngữ, âm nhạc... rồi thì, như bao lần khác, cuối cùng cũng lan đến chuyện tả hữu. Lửa vừa bén, đã có người nhanh nhẩu lo chữa cháy: "Thôi, bạn bè gặp nhau, đừng đụng tới chính trị." Chị chủ nhà mới từ trong bếp bước ra, đặt đĩa khai vị xuống bàn, ôn tồn: "Tụi mình bạn bè cả, cớ gì phải tránh nói với nhau những điều đang khiến mình suy tư. M nghĩ tụi mình đủ lớn, đủ thân để tôn trọng cái khác của nhau, phải không." Nói rồi chị ngồi xuống, thản nhiên nối lại câu chuyện đang bỏ dở.

Dĩ nhiên, mỗi người Mỹ hôm nay sẽ có cách riêng để hiểu và thể hiện lòng yêu nước của mình. Lễ Độc Lập năm nay còn đánh dấu cột mốc 250 năm ngày một bản Tuyên ngôn đặt nền cho nước Mỹ ra đời – vì vậy, hai chữ “lòng yêu nước” lại trở thành khẩu hiệu đầu môi. Nhưng giữa pháo bông và diễu hành, giữa những lá cờ bay trên sân vận động và những đứa trẻ từ chối hát quốc ca, người Mỹ nói chung, và người Mỹ gốc Việt nói riêng thật sự nghĩ gì về lòng ái quốc?

Từ ngày lập quốc đến nay, người Mỹ vẫn quen nói đến “ba trụ cột quyền lực” như một thế chân vạc tam quyền vững vàng của Hiến pháp Hoa Kỳ: hành pháp, lập pháp, tư pháp – mỗi nhánh giữ một vai, đứng riêng để giữ cho quyền lực không dồn vào một mối. Đó là điều vẫn tưởng là kiên cố bất khả xê dịch.

Năm 1948, trên đảo Jura, Scotland, George Orwell viết lời sau đây trong kiệt tác 1984: “Cho dù anh có viết ‘ĐẢ ĐẢO ANH CẢ’ hay không viết, cũng chẳng thay đổi được gì. Cho dù anh có tiếp tục ghi chép, hay bỏ dở cuốn nhật ký, cũng chẳng thay đổi được gì. Cảnh sát Tư Tưởng sớm muộn gì cũng sẽ tóm anh…”

Cuối tuần qua, trong khi tôi đang nghe ca sĩ Thương Linh hát ở Coffee Factory, một độc giả đến hỏi: “Này, chị viết để làm gì? Bây giờ còn ai đọc những bài bình luận nhức đầu nữa không?” Tôi đã suy nghĩ về câu hỏi ấy. Không phải để thôi viết. Cũng không phải để tránh né suy luận. Nhưng đôi khi, trước một số sự kiện, chỉ cần ghi lại sự việc. Ngày nào. Ở đâu. Chuyện gì. Ai nói. Nói nguyên văn thế nào. Có lẽ anh ta có lý, có những lúc người viết nên “bớt viết”.Trong nhiều năm qua, tổng thống Donald Trump nhiều lần dùng lời lẽ miệt thị các nữ phóng viên ngay trước ống kính. Nhiệm kỳ đầu đã vậy. Sang nhiệm kỳ hai, những cảnh ấy không chỉ trở lại mà còn thô hơn, lỗ mãng hơn, và gần như thành thói quen không thể thiếu trong các buổi họp báo, phỏng vấn, hay bất cứ khi nào có máy quay phim và có phụ nữ cầm micro hay cầm bút làm việc.

Khi danh hài Adam Carolla được gắn sao trên Đại Lộ “Walk of Fame”, Jimmy Kimmel xuất hiện trong chương trình Late Night để nói về bạn mình: “Adam và tôi, như quý vị đã biết, có nhiều bất đồng trong chuyện chính trị, nhưng tôi yêu mến anh ấy. Tôi chưa từng làm việc với ai hài hước hơn anh ấy.” Kimmel, anh hề chuyên thọt lét thiên hạ, người bị đệ nhất phu nhân Melania yêu cầu cho nghỉ việc, nói tiếp: “Tôi hãnh diện về anh ấy. Thật sự hãnh diện.”Cả nước đều biết Carolla là một tay MAGA thứ thiệt, đứng bên kia chiến tuyến của hầu hết những gì Kimmel nói mỗi tối. Tình bạn ba chục năm của họ không gãy vì hai lá phiếu đi hai ngả. Đứng giữa đám đông hôm đó, Kimmel nghẹn giọng: “Tôi biết anh ấy là người tốt.” ...

Người Mỹ có một huyền thoại rất ưa kể về chính mình, rằng mảnh đất này từ buổi đầu lập quốc là “xứ sở của di dân”. Huyền thoại ấy khởi đi từ những con tàu cập bến New York cuối thế kỷ 19 - với những gia đình nghèo khổ bỏ Âu châu sang tìm một khởi đầu mới; với những toán thợ người Hoa sang đãi vàng, đào núi, đặt đường rầy xe lửa xuyên lục địa; với các các đợt người tị nạn châu Âu sau hai cuộc Thế chiến; với thuyền nhân Đông Dương sau 1975; rồi đến những đoàn người Trung Mỹ lầm lũi băng sa mạc mang theo con nhỏ. Ở mỗi khúc quanh, di dân vừa là nạn nhân của chiến tranh, độc tài, nghèo đói, vừa là lực lượng xây nên những con đường, nhà máy, khu phố, trường đại học của Hợp Chủng Quốc.