Trong những ngày sắp tới trước kỳ nghỉ hè, Tối cao Pháp viện sẽ lần lượt phán quyết bốn vụ án then chốt, tất cả đều xoay quanh một câu hỏi cốt lõi: quyền lực của tổng thống Hoa Kỳ có thể đi xa đến đâu. Ảnh minh họa: VB.
Từ ngày lập quốc đến nay, người Mỹ vẫn quen nói đến “ba trụ cột quyền lực” như một thế chân vạc tam quyền vững vàng của Hiến pháp Hoa Kỳ: hành pháp, lập pháp, tư pháp – mỗi nhánh giữ một vai, đứng riêng để giữ cho quyền lực không dồn vào một mối.
Đó là điều vẫn tưởng là kiên cố bất khả xê dịch.
Nhưng nhìn vào quan hệ giữa Tổng thống Donald Trump và Tối cao Pháp viện trong nhiệm kỳ này, người ta khó tránh khỏi suy nghĩ có thực đó là hai thế lực độc lập, hay chỉ là hai khuôn mặt của cùng một dòng quyền lực đang lưu chảy trên sàn diễn Bạch Ốc. Một điệu vũ giữa tổng thống và Tối cao Pháp viện, một bên quyết liệt đẩy tới, một bên vừa giữ vừa nương, đôi khi nhịp nhàng đến nỗi đường ranh giữa người dẫn và người theo chẳng còn thấy rõ.
Hơn một năm rưỡi qua, Tối cao Pháp viện đã nhiều lần mở đường cho những chính sách gây tranh cãi của ông Trump được áp dụng tức thì, bằng những quyết định khẩn cấp, ngắn gọn, ít lời mà hiệu quả rộng lớn.
Tuy thế, bức tranh chưa đến nỗi hoàn toàn một màu.
Cũng chính tòa này đã hai lần đặt tay lên thắng. Một lần chặn kế hoạch điều Vệ binh Quốc gia vào vùng Chicago. Một lần bác bỏ chính sách thuế quan toàn cầu mà ông Trump muốn áp lên nhiều nước. Không lời lẽ oanh liệt, không tuyên bố rầm rộ, nhưng đủ để nhắc rằng quyền lực hành pháp, dẫu mạnh, vẫn còn gặp một chỗ ghìm cương.
Phản ứng của ông Trump sau những phán quyết ấy thì không khó đoán. Ông công kích tòa, gọi các thẩm phán là thiếu năng lực, đáng xấu hổ, không trung thành; và xem bất kỳ giới hạn nào đặt ra cho mình như một thứ phản bội. Cái giọng đó, nếu thêm vài thất bại nữa trong những hồ sơ đang chờ, khó mà giữ được vẻ nhã nhặn bề ngoài giữa hai ngành quyền lực.
Trong những ngày sắp tới, trước kỳ nghỉ hè thường niên, Tối cao Pháp viện sẽ bước vào một giai đoạn quyết định: bốn vụ án lớn, tất cả đều xoay quanh việc ông Trump có thể nới rộng biên giới quyền lực đến mức nào. Đây không còn là những tranh tụng rời rạc, mà là một lần thử xem đường biên giữa hành pháp và tư pháp còn đứng vững đến đâu.
Một vụ đụng vào nguyên tắc quốc tịch theo nơi sinh – điều lâu nay vẫn được xem như không có gì để bàn cãi. Ông Trump muốn dùng sắc lệnh để thay đổi hàng rào đó, không cho trẻ sinh trên đất Mỹ tự động mang quốc tịch nếu cha mẹ là người nhập cư bất hợp pháp hoặc chỉ lưu lại tạm. Ngay cả những thẩm phán bảo thủ cũng tỏ ra dè dặt trước nỗ lực này. Khi yêu sách đã vượt quá xa khỏi lằn ranh pháp lý thông thường, việc tòa bác bỏ không hẳn là một thái độ “cứng rắn” chống lại tổng thống; mà chỉ là giữ lại cái ranh giới vốn dĩ đã có sẵn.
Do đó, nếu ông Trump thất bại trong vụ này, điều đó không hẳn cho thấy Tối cao Pháp viện đang đổi hướng hay trở nên “cứng rắn” hơn với ông. Trên một mặt khác, tòa vẫn tiếp tục tán thành những mục tiêu lâu dài của giới luật gia bảo thủ, như mới đây là phán quyết thu hẹp Đạo luật Quyền Bầu cử.
Ở những hồ sơ khác — nhất là chuyện cách chức các người đứng đầu cơ quan độc lập như Ủy ban Thương mại Liên bang — ông Trump lại có nhiều phần thắng. Quốc hội từng muốn các cơ quan này giữ một khoảng cách với hành pháp, nhưng các thẩm phán bảo thủ nhiều lần cho thấy họ không mấy hài lòng với kiểu thiết kế đó.
Vụ liên quan đến Cục Dự trữ Liên bang là một ví dụ tiêu biểu. Ông Trump muốn cách chức một thành viên Hội đồng Thống đốc. Giới quan sát cho rằng tòa nhiều phần sẽ không để ông làm được điều đó; nhưng câu hỏi quan trọng nằm ở chỗ khác: tòa sẽ nói đến đâu.
Nếu tòa chọn ra một phán quyết rõ ràng, đặt nguyên tắc chung cho quan hệ giữa tổng thống và Cục Dự trữ Liên bang, thì tính độc lập của Fed trước áp lực chính trị sẽ được củng cố. Còn nếu tòa chỉ giải quyết riêng trường hợp này, không đụng tới nguyên tắc, thì câu hỏi tổng thống có thể can thiệp sâu đến mức nào vào chính sách tiền tệ và hệ thống ngân hàng vẫn treo lơ lửng.
Khó đoán hơn cả là hồ sơ về quy chế “Tình trạng Bảo vệ Tạm thời”* dành cho di dân đến từ những xứ sở đang chìm trong chiến tranh hoặc tai ương. Tại đây, chuyện không chỉ là chính sách di trú, mà còn là vai trò của tòa án. Liệu nhánh tư pháp có quyền soi xét những quyết định mang tính hành pháp cao độ, liên quan đến việc ai được ở lại, ai phải ra đi, hay không.
Bốn hồ sơ, bốn vụ án, nhưng thật ra đều mắc cùng một khúc xương: một tổng thống ráo riết thử xem mình có thể trèo qua tới đâu và một Tối cao Pháp viện phải chọn giữa việc giữ chặt tay cương hay buông theo thời thế. Điều được đưa ra phân xử lần này, vì thế, định đoạt số phận độc lập giữa các nhánh quyền lực trong hệ thống hiến định Hoa Kỳ.
Nếu tòa cứ tiếp tục bật đèn xanh, dù chỉ trong những vụ tưởng chừng thuần kỹ thuật ít ai để ý, thì ranh giới giữa các nhánh quyền lực sẽ âm thầm xê dịch, và cái nguyên tắc phân lập được dựng lên từ những ngày lập quốc sẽ nhanh chóng mai một.
Câu hỏi “tuy hai mà một?” khi đó không chỉ là một câu hỏi bâng quơ, mà chính là bước ngoặt lùi của nền dân chủ dưới thời Donald Trump, nơi hành pháp và tư pháp, đáng lẽ phải đứng riêng như hai trụ cột song hành, lại cùng núp dưới một bóng quyền lực duy nhất.
Nina Hòa Bình Lê
*Hiệu đính sáng thứ Năm, 25 tháng Sáu:
Ngay lúc bài này lên khuôn, Tối cao Pháp viện đã đưa ra hai phán quyết.
1. Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ sáng nay cho phép chính quyền Donald Trump tái áp dụng biện pháp “metering”, chặn người xin tỵ nạn ngay phía Mexico trước đường biên giới "vật lý", với tỷ lệ phiếu 6–3. Biện pháp này cho nhân viên biên phòng quyền yêu cầu người đến cửa khẩu quay trở lại phía Mexico, vì về mặt kỹ thuật họ vẫn chưa “bước vào” lãnh thổ Hoa Kỳ nên không được quyền nộp đơn xin tỵ nạn.
2. Tòa cũng trao tổng thống quyền chấm dứt quy chế “Tình trạng Bảo vệ Tạm thời” (TPS) đối với di dân từ Haiti và Syria, một quyết định có thể khiến hàng trăm ngàn người từ các quốc gia đang chiến tranh nhiều tai ương phải đối diện nguy cơ bị trục xuất ngay từ năm nay, đồng thời nới rộng đáng kể quyền siết chặt chính sách di trú.
Hai phán quyết này, rốt cuộc, đều xoay thêm bánh lái quyền lực về phía hành pháp trong điệu vũ “tuy hai mà một” giữa Bạch Ốc và Tối cao Pháp viện.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình