Không ai cho rằng những người từng chạy trốn chế độ Cộng Sản hay độc tài trên thế giới là những người phản bội quê hương. Họ đi tìm tự do, để được sống và làm người tử tế. Hơn thế nữa, để được yêu quê hương. (Minh họa: Việt Báo)
Hồi đầu năm nay, một người bạn quen gọi đến, chỉ sau một tháng quốc gia chuyển giao quyền lực. Giọng chị mệt mỏi, pha chút bất cần, “Giờ sao? Đi đâu bây giờ nữa?”
Chị không hỏi về kế hoạch chuyến đi du lịch, cũng không phải địa chỉ một quán ăn ngon nào đó. Câu hỏi của chị đúng ra là, “Giờ đi tỵ nạn ở đâu nữa?”
“Nữa!” Cái chữ “nữa” kéo dài, rồi buông thỏng. Chữ “nữa” của chị dài như nửa thế kỷ từ ngày làm người tỵ nạn.
Vài tháng trước, cuộc điện thoại gọi đến người bạn từng bị giam giữ trong nhà tù California vì một sai phạm thời trẻ, chỉ để biết chắc họ bình an. “Mỗi sáng tôi chạy bộ cũng mang theo giấy quốc tịch, giấy chứng minh tôi sinh ở Mỹ,” câu trả lời trấn an người thăm hỏi.
Nước Mỹ chưa bao giờ như thế này.
Trong phần lớn lịch sử hiện đại của mình, Hoa Kỳ đã tự quảng bá với thế giới bằng một lời hứa đơn giản nhưng đầy sức thuyết phục: Nếu bạn làm việc chăm chỉ, có tinh thần cầu tiến, tuân thủ luật lệ và tin tưởng vào phẩm giá của người khác, bạn có thể xây dựng một cuộc sống tốt đẹp ở đây. Sự an toàn được coi là điều hiển nhiên, không chỉ an toàn về thể chất, mà còn cả an toàn về mặt đạo đức. Đó là lời hứa về một quốc gia nơi có luật pháp tôn nghiêm, nơi cái ác sẽ bị ngăn chặn, và trẻ em có thể lớn lên trong niềm tự hào được tôi luyện trong cái nôi của nền khoa học kỹ thuật tân tiến nhất thế giới.
Bức tranh về một nước Mỹ văn minh, tự do và tử tế nay bị thay bằng những tấm hình có khung mạ vàng, bên trong là cảnh ICE rượt đuổi xịt hơi cay người dân trên phố; hoặc những lãnh đạo cao cấp của quốc gia đang lật ngược tất cả kỷ cương, luật pháp, theo ý của một người.
Lời hứa năm xưa của nước Mỹ đã sụp đổ.
Tuổi thơ sợ hãi
Đoạn video được quay bên trong một tòa nhà của Đại học Brown University cho thấy khoảnh khắc cảnh sát phá cửa, giải cứu một nhóm sinh viên đang trú ẩn sau vụ xả súng trong khuôn viên trường. Những gương mặt thất thần, sợ hãi, co rúm người núp sau những kệ sách. Khi nghe tiếng cảnh sát, cả nhóm đứng bật dậy, hai tay đưa lên cao theo mệnh lệnh. Từng cô cậu sinh viên bước ra giữa hàng súng bảo vệ của cảnh sát. Họ như ong vỡ tổ, mừng rỡ vì biết đã được an toàn, được về nhà. Nhưng chắc chắn đêm đó sẽ là cơn ác mộng khó quên. Thậm chí nó là lần thứ hai trong đời.
Năm 2018, Zoe Weissman là học sinh trường trung học Westglades ở Parkland, Florida, đối diện trường trung học Marjory Stoneman Douglas, nơi 17 người đã chết và 18 người bị thương trong vụ xả súng hàng loạt vào ngày Lễ Tình Nhân.
Thứ Bảy vừa qua, bảy năm sau, Weissman, nay 20 tuổi, đang ở trong phòng ký túc xá của Brown University thì một người bạn gọi điện báo cho cô về vụ xả súng.
“Khi tôi 11 tuổi, tôi nghĩ tôi sẽ không bao giờ là phải trải qua một vụ xả súng trong trường học.
Khi tôi 12 tuổi, tôi nói với mình chuyện đó sẽ không bao giờ xảy ra nữa.
Bây giờ tôi vừa 20 tuổi và tôi đã được chứng minh là mình sai.
Lần đầu là Parkland, giờ là Brown University.” Những lời Zoe Weissman viết trên trang X của cô.
Mia Tretta từng là nạn nhân của súng. Cô may mắn sống sót sau khi bị bắn vào bụng năm 2019 trong vụ xả súng hàng loạt tại trường trung học Saugus ở Santa Clarita, California. Hai học sinh đã thiệt mạng và Tretta là một trong ba người bị thương. “Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng lại có một vụ xả súng xảy ra cho đến khi hàng trăm tin nhắn gửi về từ rất nhiều người,” Tretta, hiện là sinh viên năm thứ ba của Brown University, kể lại với đài truyền hình địa phương WMUR thuộc ABC News hôm Thứ Bảy.
Đó là trong khuôn viên trường học.
Ở một nơi khác, những con phố của Little Village, trung tâm văn hóa của cộng đồng người gốc Latino ở Chicago, giờ đây lại tràn ngập những người đàn ông đeo mặt nạ và mặc áo giáp. Washington Post kể lại một ngày của Rafael Veraza, quốc tịch Mỹ, đi mua sắm cùng vợ và con gái nhỏ của họ ở Sam’s Club. Khi nhìn thấy lực lượng cảnh sát di trú trong bãi đậu xe, họ quyết định rời đi. Các đặc vụ liên bang đã tiến đến, xịt hơi cay vào xe, buộc họ phải bước ra ngoài. Con gái nhỏ một tuổi của Veraza hét lên đau đớn. Cô bé cố gắng mở mắt. Khi vợ chồng Veraza đưa con đến bệnh viện, bác sĩ phải gọi cho trung tâm kiểm soát chất độc vì họ chưa từng điều trị cho một đứa trẻ nhỏ như vậy bị ảnh hưởng bởi hơi cay. Giờ đây, gia đình phải theo dõi những tổn thương lâu dài, tiềm ẩn, đối với phổi và mắt của con gái họ.
Một vết thương tâm lý vĩnh viễn trong cuộc đời cô gái nhỏ một tuổi.
Và rất nhiều những ánh mắt tuổi thơ khác đã phải chứng kiến một nước Mỹ bạo lực, hung tàn, những gương mặt ẩn sau mặt nạ đen bí ẩn mang thương hiệu “Làm Cho Nước Mỹ Vĩ Đại Trở Lại.”
Những đứa trẻ này sẽ tự hiểu, trong khẩu hiệu đó, không có thân phận của chúng.
Trong một quốc gia tự hào về sự phát triển và tiên tiến nhất toàn cầu, trẻ em lại được dạy không phải cách chơi đùa an toàn, mà là cách sống sót trước bạo lực.
Bình thường hóa tội ác
Sự an toàn vốn không chỉ liên quan đến bạo lực, mà ở thế kỷ mới này, nó được nhìn nhận ở một mức cao hơn, liên quan đến ngôn ngữ, chuẩn mực và quyền lực. Trong một thập niên qua, Hoa Kỳ đã chứng kiến sự suy giảm có hệ thống trong cách hành xử ở cấp lãnh đạo cao nhất. Những lời lẽ thù hận, gây chia rẽ, phân biệt chủng tộc và phân biệt giới tính không chỉ được dung thứ mà còn được khuyến khích.
Khi một nhà lãnh đạo quốc gia liên tục chế giễu người khuyết tật, hạ thấp phụ nữ, đổ lỗi cho người nhập cư và coi toàn bộ cộng đồng là mối đe dọa, hậu quả không chỉ dừng lại ở lời nói. Ngôn ngữ định hình hành vi. Nó cho thấy ai được bảo vệ và ai có thể bị loại bỏ. Nó cho công chúng biết nỗi đau của ai đáng được quan tâm và nỗi đau của ai thì không.
Thiệt hại càng trầm trọng hơn khi sự tàn nhẫn trở thành chính sách. Những người đã nhập cư vào Hoa Kỳ một cách hợp pháp, tuân thủ luật lệ, xây dựng cuộc sống, đóng thuế, nuôi dạy gia đình, đột nhiên bị trục xuất hoặc gặp nguy hiểm do những thay đổi chính trị. Quy trình pháp lý trở nên có điều kiện. Phẩm giá con người trở nên có thể thương lượng.
Đối với cả người nhập cư và công dân, thông điệp rất rõ ràng: tính hợp pháp không bảo đảm an ninh. Lòng trung thành không đảm bảo sự thuộc về. Chuyên môn không đảm bảo sự tôn trọng. Trong môi trường như vậy, việc ở lại bắt đầu giống như đánh cược với tương lai của chính mình.
Những chú sói lai Kazan
Và rồi tự lúc nào, trong các nhóm trò chuyện bạn bè, các trang mạng xã hội, một câu hỏi từng được thì thầm nay đã được thảo luận công khai: Làm thế nào để tôi rời khỏi đất nước này? Tờ The New Yorker phóng khoáng đã có hẳn một bài viết như thế. Bắt đầu là “Vào một ngày thứ Bảy u ám Tháng Chín, một nhóm du khách tụ tập ăn tối tại Jopenkerk, nhà máy bia được cải tân lại từ nhà thờ cũ, ở thành phố Haarlem của Hà Lan. Họ đến từ Texas, Iowa và Pennsylvania. Mục đích chuyến đi của họ không phải là công việc hay giải trí. Những người Mỹ này đến đó vì họ muốn rời khỏi Hoa Kỳ…”
Đầu Tháng Mười Hai, chính phủ Canada cho biết họ đang nỗ lực thu hút các nhà nghiên cứu có trình độ cao từ khắp nơi, kể cả những người đang có thị thực H-1B của Hoa Kỳ nhưng đang chịu áp lực khi chính quyền Trump cắt giảm tài trợ nghiên cứu. Không những vậy, Canada đầu tư hơn 1 tỷ đô la để thu hút các nhà nghiên cứu từ Mỹ và các quốc gia khác trên thế giới.
Một cuộc khảo sát của tạp chí Nature hồi Tháng Bảy 2025 cho thấy 75% các nhà nghiên cứu hoa khọc ở Mỹ đang cân nhắc rời khỏi đất nước. Trong số đó có cả một người được mệnh danh là "Mozart của toán học.” Bài viết trên NyTimes hồi Tháng Năm cho biết đang hiện hữu một làn sóng sinh viên Mỹ thay đổi kế hoạch học đại học và sau đại học để hướng đến những quốc gia khác. Lý do là những cuộc tấn công chính trị và cắt giảm ngân sách làm cho họ không cảm thấy có một tương lai an toàn.
Ngày càng nhiều người Mỹ rời đi không phải để tìm kiếm cuộc phiêu lưu hay sự xa hoa. Họ rời đi vì họ không còn tìm thấy ở đất nước này sự văn minh, tự do hay tử tế nữa. Họ rời đi vì cuộc sống hàng ngày giờ đây bao gồm một nỗi sợ hãi, bất ổn và sự sỉ nhục âm ỉ mà không một nền dân chủ nào nên chấp nhận. Đây không phải là sự bi quan hay thiếu lòng trung thành. Đây là vấn đề về an toàn, và nhận thức ngày càng tăng rằng Hoa Kỳ đang thất bại trong việc gìn giữ điều đó.
Tự do của chú chó sói lai Kazan là đồng cỏ và những cánh rừng mênh mông, nơi nó sống cuộc đời của chính nó. Dù một phần máu chảy trong người của chú là chó Huski, nhưng sự tàn độc của thế giới văn minh loài người đã đẩy chú trở lại với thiên nhiên hoang dã. Đó là tự do của Kazan. Là hạnh phúc của Kazan. Ngọn lửa yêu thương nhân ái trong máu của Kazan làm cho chú trở thành một loài dã thú có bản năng thuần khiết. Dù có cơ hội sống trong chuồng êm, tận hưởng ngày Lễ Giáng Sinh ấm áp với đùi gà, Kazan cuối cùng đã chọn trở về với rừng, nơi nó thực sự thuộc về. Nơi Kazan được tự do.
Tự do thực sự đòi hỏi các thể chế ổn định, sự bảo vệ bình đẳng trước pháp luật và cam kết chung đối với phẩm giá con người. Tự do đòi hỏi người lãnh đạo, và cả người dân, hiểu rằng quyền lực đi kèm với trách nhiệm, chứ không phải tờ giấy phép để làm bất cứ điều gì mình muốn. Nó đòi hỏi một nền văn hóa coi trọng kiến thức, sự thật và lòng nhân ái hơn là sự phô trương và lòng thù hận.
Đối với nhiều người Mỹ, việc rời đi không phải là hành động phản bội. Đó là lựa chọn tự bảo vệ bản thân. Không ai dễ dàng từ bỏ nhà cửa, mảnh đất của mình. Không ai cho rằng những người từng chạy trốn chế độ Cộng Sản hay độc tài trên thế giới là những người phản bội quê hương. Họ đi tìm tự do, để được sống và làm người tử tế. Hơn thế nữa, để được yêu quê hương.
“Bây giờ đi đâu?” – câu hỏi của những chú sói lai Kazan thời nay.
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình