Hôm nay,  

Chuyện Chung Nói Riêng

02/01/202600:00:00(Xem: 12013)
Hình VB (27)
“Điều khiến người ta nhớ mãi về sau không phải là lời của kẻ thù, mà là sự im lặng của bạn bè.”
— Martin Luther King Jr. Ảnh minh họa: istockphoto
 
Sau khi bài “Chúng Ta Sống Sót” đăng tuần qua, Việt Báo nhận được nhiều hồi âm hơn thường lệ: tin nhắn, điện thoại, thư điện tử. Có người quen, có độc giả chưa từng gặp. Nội dung không khác nhau mấy. Phần lớn là sự đồng cảm. Có người nói đọc xong thấy nhẹ lòng, vì biết mình không phải là kẻ đơn độc nghĩ như thế. Có người gửi lời cảm kích khi có người nói hộ tiếng nói lòng mình.

Nhưng điều đáng chú ý không nằm ở nội dung, mà ở cách người ta nhắn gửi hồi âm. Tất cả đều chọn nói riêng. Không bình luận công khai. Không chia sẻ kèm ý kiến. Họ đi bằng “cửa hậu”. Lý do dễ hiểu: không muốn bàn chuyện chính trị nơi công cộng, nhất là trên mạng xã hội — nơi một câu nói có thể bị chụp mũ nhanh hơn tốc độ người ta kịp giải thích mình muốn nói gì.

Đây không còn là chuyện thận trọng cá nhân. Nó đã thành tập quán. Một nếp sống mới: nghĩ trong đầu, nói nhỏ với người mình tin, và giữ im lặng trước đám đông. Người ta không tranh luận nữa. Người ta né. Né cho yên thân. Né cho khỏi phiền.

Khảo cứu công bố năm 2025 của giáo sư James L. Gibson cho thấy người Mỹ hôm nay ngại phát biểu ý kiến chính trị nơi công cộng hơn cả thời cao điểm Red Scare giữa thế kỷ trước. Gần hai phần ba người được hỏi nói họ tránh nêu quan điểm chốn công cộng. Gần một nửa thú nhận họ không còn cảm thấy tự do nói như trước. So với thời McCarthy, khi danh sách đen được lập ra công khai và trát tòa có địa chỉ rõ ràng, con số của ngày nay cao đáng ngại. Bởi giữa một xã hội vẫn tự nhận là tự do, con người lại chọn im.

Không cần luật cấm. Không cần cảnh sát tư tưởng. Xã hội tự vận hành một hệ thống kỷ luật mềm. Ngày trước có tuyên úy. Ngày nay có dư luận. Bản án không đóng dấu, không ký tên, nhưng treo lơ lửng trong ánh nhìn của người quen, trong sự lảng tránh của đồng nghiệp, trong những mối quan hệ thân tình bỗng dưng nguội lạnh. Không ai cấm nói. Nhưng ai cũng hiểu: nói ra là tự chuốc vạ vào thân.

Người ta gọi hiện tượng ấy là tự kiểm duyệt. Hai chữ này quá nhẹ nhàng, không phản ảnh đủ bản chất. Thực ra đây là một hình thức trừng phạt xã hội rất hiệu quả: không giam giữ, nhưng cô lập; không kết án, nhưng làm cho mất uy tín; không bịt miệng, nhưng khiến người ta tự biết điều mà rút lui. Những hình phạt ấy chưa cần đến tòa án. Chúng diễn ra ở bàn ăn gia đình, ở chỗ làm, trong nhóm bạn cũ, trên mạng xã hội. Một ý kiến trái chiều đủ làm bữa cơm kém vui. Một câu nói khác giọng đủ khiến tin nhắn không còn được trả lời.

Elisabeth Noelle-Neumann nhà xã hội học người Đức gọi đó là vòng xoáy im lặng. Khi một người nói khác số đông và bị phản ứng, họ lùi lại. Khi nhiều người cùng lùi, quan điểm ấy biến mất khỏi không gian chung. Đám đông e rằng chỉ còn một luồng ý tưởng, và vì không muốn bị lên án, họ tiếp tục thu mình. Im lặng sinh ra im lặng. Trong thời đại mạng xã hội, vòng xoáy ấy quay nhanh hơn. Thuật toán thưởng cho lời lẽ phẫn nộ, không thưởng cho suy xét ôn hòa. Một câu bị cắt khúc lan nhanh hơn một lập luận tử tế. Người chứng kiến học được bài học rất thực tế: tốt nhất là đừng nói gì.


Khi không gian công cộng trống đối thoại, nó không trở nên yên bình. Nó trở thành sân chơi của những tiếng nói hung hăng nhất. Khi không còn phản biện, không cần thuyết phục. Ý kiến mạnh mồm biến thành chân lý mặc định. Một nền dân chủ không yếu đi vì người ta cãi nhau. Nó suy yếu khi người ta thôi cãi.

Chính trong khoảng trống đó, quyền lực nhà nước bước vào mà không gặp nhiều cản trở. Từ đầu năm 2025, chính quyền Donald Trump công khai nói đến “trả đũa chính trị”: đe dọa truy tố đối thủ cũ, nhắm vào các công tố viên từng điều tra mình, dọa cắt ngân sách liên bang với những thành phố và đại học bị coi là không thuận chiều, và ban hành các sắc lệnh nhằm siết chặt điều được gọi là “thông tin sai lệch” trên mạng xã hội. Mọi việc đều được gói trong lời hứa làm sạch bộ máy.

Vụ ám sát Charlie Kirk tháng 9 năm 2025 khiến nỗi sợ ấy rõ hình hơn. FBI truy lùng hơn hai chục cá nhân trong các nhóm trò chuyện bàn về Kirk. Giám đốc Kash Patel tuyên bố sẽ theo đuổi đến cùng những ai có lời lẽ chống đối. Không cần một đạo luật kiểm duyệt thành văn. Chỉ cần khiến người ta cảm giác rằng Bạch Ốc sẵn sàng nhớ mặt ghi tên, là đủ. Áp lực xã hội cộng thêm sức nặng quyền lực. Hố im lặng sâu thêm một tầng.

Những đề tài đang xâu xé nước Mỹ hôm nay – từ Israel–Palestine, Gaza, đến DEI hay chính sách ưu tiên cộng đồng thiểu số nhằm bù đắp bất bình đẳng – cho thấy điều đó. Phần đông công dân không nghĩ đơn giản. Họ phân vân. Họ do dự. Họ muốn phản biện. Nhưng họ không nói. Vì nói có thể mất việc. Mất bạn. Mất thanh danh. Trong một bầu khí nơi phẫn nộ được coi là thước đo đạo đức, chỉ cần nói khác là đủ nguy hiểm. Sợ hãi khiến người ta dè lời. Rồi dè luôn suy nghĩ. Từ chỗ lo giữ thân, người ta đánh mất một phẩm chất căn bản của công dân tự do: dám nói điều không vừa tai người khác.

Những tin nhắn riêng tôi nhận được sau bài viết tuần qua vì vậy không chỉ là lời cảm thông. Chúng là dấu hiệu của một xã hội đang tự khép cửa lòng. Người ta vẫn suy tư, vẫn trăn trở, vẫn quan tâm. Nhưng họ thì thầm. Một xã hội mà chuyện chung chỉ được bàn bằng lối nói hạ giọng là một xã hội bất an. Im lặng ấy không là thản nhiên. Nó là sinh tồn.

Lịch sử cho thấy: không nền dân chủ nào được cứu bằng im lặng. Tự do không phải món đồ quý để cất kỹ trong tủ kính. Nó là thứ phải dùng mỗi ngày. Một dân tộc chỉ thật sự mạnh khi người dân còn dám nói điều mình nghĩ, dẫu trái ý số đông, trái ý chính quyền. Có thể, nói ra lúc này chưa thay đổi được gì. Nhưng nếu im mãi, đến lúc cần nói, sẽ không còn ý nghĩa. Im lặng kéo dài hóa đồng lõa.

Trong năm 2025,chúng ta đã học cách sống sót. Nhưng sống sót không đủ. Muốn sống cho ra sống năm 2026, chúng ta phải dám nói – bằng lý trí, bằng chừng mực, bằng trắc ẩn, và trên hết, bằng lòng tôn trọng sự thật. Trong một thời buổi mà ai cũng dè dặt giữ mồm giữ miệng, một tiếng nói ngay thẳng đã là một hành động, cũng là cách lặng lẽ nhất để giữ lấy niềm tin.
 
Nina Hòa Bình Lê

In Trang
Trang đầuTrang trước14151617181920Trang sauTrang cuối

(Sydney – 14 tháng 12, 2025) - Hàng trăm người có mặt tại bãi biển Bondi, Sydney, để dự lễ Hanukkah đã chứng kiến một trong những vụ khủng bố đẫm máu nhất kể từ sau thảm sát Port Arthur năm 1996. Vào lúc 6 giờ 45 chiều Chủ Nhật, hai tay súng mặc đồ đen xuất hiện trên cây cầu bộ hành nối Campbell Parade với Bondi Pavilion, bắt đầu nổ súng xuống đám đông đang dự lễ. Hai kẻ này dùng súng trường, bắn liên tục trong khoảng 10 phút, khiến hàng trăm người hoảng loạn bỏ chạy, nhiều người ngã gục ngay trên bãi cát và công viên ven biển. Ít nhất 12 người thiệt mạng, trong đó có 9 nạn nhân thường dân, 1 cảnh sát và 2 tay súng (một bị bắn chết tại chỗ, một bị bắt nhưng sau đó tử vong do vết thương). Ngoài ra, có ít nhất 38 người bị thương, trong đó có 2 cảnh sát và nhiều nạn nhân ở tình trạng nguy kịch.

Năm 2024, con người trung bình dành hai giờ rưỡi mỗi ngày trên mạng xã hội. Nhân lên, đó là hơn một tháng mỗi năm nhìn vào màn hình, lướt ‘feed’ (dòng tin), đợi ‘notification’ (báo tin), đếm ‘like’ (lược thích). Bạn dành nhiều thới giờ cho Facebook, Instagram, TikTok. Và câu hỏi không phải "có nhiều không?", mà là "chúng ta nhận được gì?" Câu trả lời, theo một nhóm triết gia, nhà tâm lý học, nhà xã hội học đương đại, không phải kết nối, không phải hạnh phúc, không phải sự thật. Mà là cô đơn có tổ chức, lo âu có hệ thống, và sự thật bị thao túng. Mạng xã hội—đặc biệt Facebook, nền tảng với ba tỷ người dùng, lớn hơn bất kỳ quốc gia nào trên hành tinh—không phải công cụ trung lập. Nó là kiến trúc quyền lực đang định hình lại não bộ, xã hội, và chính trị theo cách mà chúng ta chưa kịp nhận ra. Và đây là điều đáng sợ nhất: chúng ta không bị ép. Chúng ta tự nguyện. Chúng ta mở Facebook vì muốn "kết nối." Nhưng sau ba mươi phút lướt, chúng ta cảm thấy trống rỗng hơn. Chúng ta vào để "cập nhật

Trong sân khấu chính trị đồ sộ từ cổ chí kim của nước Mỹ, hiếm có nhân vật nào diễn xuất giỏi như Donald J. Trump. Những cuộc vận động tranh cử từ hơn mười năm trước của Trump vốn đã tràn ngập những lời hứa, giáo huấn, sự tức giận vì “nước Mỹ quá tệ hại”, những lời phỉ báng đối thủ. Tất cả hòa hợp thành những bản giao hưởng ký tên DJT. Mỗi lần Trump bước lên sân khấu, điệu nhảy YCMA vô tư, không theo chuẩn mực, thay cho tiếng kèn hiệu triệu “hoàng đế giá lâm.”

Năm 2025 được xem là giai đoạn khó khăn cho ngành khoa học khi ngân sách nghiên cứu bị thu hẹp và nhiều nhóm chuyên môn phải giải thể. Tuy vậy, những thành tựu y học nổi bật lại chứng minh rằng sức sáng tạo của con người chưa bao giờ dừng lại. Hàng loạt phát hiện mới đã mở rộng hiểu biết của chúng ta về sức khỏe, đồng thời thay đổi cách chăm sóc bệnh nhân hiện nay. Dưới đây là chín trong số những khám phá ấn tượng nhất trong năm 2025.

Năm 2025 khởi đầu bằng nỗi lo dấy lên từ các sàn tài chính quốc tế. Tháng Tư, Tổng thống Donald Trump khơi lại cuộc chiến thương mại, khiến nhiều người e sợ suy thái toàn cầu. Thế nhưng, sau mười hai tháng, kinh tế thế giới vẫn đứng vững: tổng sản lượng tăng khoảng 3%, bằng năm trước; thất nghiệp thấp và chứng khoán nhiều nơi tiếp tục lên giá. Chỉ riêng lạm phát vẫn còn là bóng mây bao phủ, vì phần lớn các nước trong khối công nghiệp OECD chưa đưa được vật giá về mức ổn định như mong muốn.

Sự phát triển nhanh chóng của Artificial Intelligence/ AI và robot đặt ra nhiều thách thức về đạo đức xã hội và cá nhân, đặc biệt là trong việc thu thập dữ liệu cá nhân làm ảnh hưởng đến các quyết định quan trọng như tuyển dụng, trị liệu và xét xử. Mặc dù AI có thể mô phỏng cảm xúc, nhưng không có ý thức thực sự, dẫn đến nguy cơ làm cho con người phụ thuộc vào AI và robot và suy giảm kỹ năng giao tiếp xã hội...

Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên số, nơi mọi thứ đều được đo bằng thuật toán: nhịp tim, bước chân, năng suất, thậm chí cả tình yêu. Thuật toán không có tình cảm, nhưng khôi hài vì chúng ta điều khiển thuật toán bằng cảm xúc.Máy móc có thể xử lý hàng tỷ dữ liệu mỗi giây, còn con người — chỉ cần một tưởng tượng — mọi thứ biến hoá. Cảm xúc lan truyền nhanh hơn tin tức, giận dữ được tối ưu hóa bằng công nghệ, và hạnh phúc được đong đếm bằng lượt thả tim. Chúng ta tưởng mình tiến hóa thành sinh vật lý trí, nhưng thật ra chỉ là sinh vật cảm xúc có Wi-Fi. Trong khi AI đang thao túng mọi lãnh vực, chúng ta loay hoay với cảm xúc, thao túng mọi ý nghĩ, hành vi.

Năm 2025 sắp khép lại, và theo thông lệ hàng năm, các nhà từ điển trên thế giới lại đi tìm từ ngữ để chọn đặt tên cho cái mớ hỗn độn mà nhân loại vừa bơi qua trong năm. Oxford chọn cụm từ “mồi giận dữ” (rage bait). Theo các nhà ngôn ngữ học của Oxford, đây là cách tiếng Anh vẫn thường vận hành: hai chữ quen thuộc — “giận dữ” và “mồi nhử” — ghép lại trong bối cảnh trực tuyến để tạo nên một ý niệm mới: thứ nội dung bày ra để cố tình khêu gợi bản tính nóng nảy của người xem, người đọc, khiến thiên hạ phải lao vào vòng tranh cãi chỉ để cuối cùng bấm thêm một cú “tức” nữa.

Tài năng như ông vua tiểu thuyết kiếm hiệp Kim Dung cũng chỉ có thể tạo ra những vị tướng phản diện nhưng có võ công cao cường và chí lớn, chứ không thể giả mạo làm tướng. Mộ Dung Phục, tức Nam Yến Quốc, là một trong nhiều ví dụ. Mộ Dung Phục là kẻ háo danh, không từ thủ đoạn để đạt mục đích. Hắn sẵn sàng bỏ quên nhân nghĩa, thậm chí phản bội anh em, bạn bè, để leo lên nấc thang quyền lực, khôi phục nước Yên. Nhưng vẫn là một kẻ võ công cái thế. Đối thủ của Mộ Dung Phục là anh hùng chính nghĩa Kiều Phong. Bởi vậy, mới có câu "Bắc Kiều Phong, Nam Mộ Dung" để chỉ hai cao thủ võ lâm mạnh nhất thời bấy giờ. Vậy mà nước Mỹ hôm nay lại có bộ phim kỳ quái về một kẻ giả danh tướng, khoác lên mình chiếc áo quyền lực để công kích một anh hùng, một đại tá Hải Quân, một phi hành gia của NASA, một người yêu nước đích thực.

Trong lúc hàng triệu người không đủ thực phẩm để ăn, chính quyền của Tổng thống Donald Trump lại để mặc cho nông sản thối rữa hàng loạt ngoài đồng, trong kho bãi, và thậm chí còn trực tiếp tiêu hủy hàng ngàn tấn thực phẩm viện trợ. Tất cả đều nhân danh mục tiêu “nâng cao hiệu quả” của bộ máy chính phủ. Những thay đổi quyết liệt trong chính sách thuế quan, các cuộc bố ráp di dân gắt gao và cắt giảm các chương trình hỗ trợ người dân như tem phiếu thực phẩm đã khiến nông dân kiệt quệ vì thiếu nhân lực và vốn liếng. Nông sản thì bị bỏ mặc cho mốc meo trong kho và thối rữa ngoài đồng, trong khi hàng triệu người dân rơi vào cảnh đói kém. Đó là chưa kể đến những trường hợp chính quyền trực tiếp tiêu hủy nguồn thực phẩm hoàn toàn có thể sử dụng được.
Trang đầuTrang trước14151617181920Trang sauTrang cuối
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.