Renee Nicole Good, bị bắn 3 phát trong xe giữa ban ngày bởi một đặc vụ ICE. Ảnh: chụp lại từ video.
Tôi nghe tin ấy vào buổi sáng.
Tin chưa kịp thành chữ trong đầu thì cơ thể đã vội phản ứng: tay lạnh ngắt, chân bủn rủn, tim đập dồn dập, như thể một bóng ma ký ức chôn sâu trong cơ bắp chợt bật nắp hòm ngồi dậy. Tôi phải ngồi yên hít thở thật sâu. Không nghĩ, không phân tích, nhưng rồi nhận ra trong cơn choáng váng, một phản xạ ký ức quen thuộc, rất cũ, tưởng đã bỏ lại ở một kiếp khác, trồi lên.
Cảm giác ấy không phải buồn.
Cũng không hẳn là giận.
Nó là sợ.
Một thứ sợ không cần lý do; vì thân thể đã nhớ rất rõ. Hội chứng PTSD* chẳng cần chiến tranh — nó chỉ cần một lần chứng kiến quyền lực giết người giữa ánh sáng, rồi bình thản tuyên bố trên loa phường tất cả đều “đúng quy định nhà nước” — là đủ.
Đó là khi Renee Nicole Good bị đặc vụ ICE bắn chết giữa ban ngày. Không trong hẻm tối, không lúc nửa đêm, mà giữa thanh thiên bạch nhật, trước mắt người qua lại. Vài giờ sau là phát ngôn từ tối cao chính quyền: “tự vệ”, “đúng quy trình.” Những cụm từ đã được mài cho trơn, lạnh, sạch sẽ, như thể chúng có thể lau đi vết máu đổ. Chính cái trơn tru đó làm lạnh xương sống — không phải vì một mạng người, mà vì cách cái chết được thu xếp gọn ghẽ trong trật tự hợp pháp.
Tôi từng sống trong một xã hội nơi ba giờ khuya là giờ của sợ hãi. Sài Gòn sau 1975, khi công an đập cửa, họ không cần gõ to; tiếng đập nhỏ thôi cũng đủ là mệnh lệnh. Họ chọn bóng đêm, vì khi ấy ít ra bạo lực còn biết xấu hổ, còn cần màn đêm làm tấm màn che. Người bị gọi dậy chưa kịp khoác áo, chưa kịp làm người. Quyền lực cộng sản thời đó biết sợ ánh sáng.
Còn bây giờ, ở Mỹ, quyền lực bước hẳn ra ban ngày. Không che, không giấu, không chờ đêm xuống. Và đó mới là điều đáng sợ nhất: bạo lực không cần bóng tối nữa, vì nó biết nó sẽ được chính quyền Trump bảo kê: miễn tội. Ban ngày giữa chợ không còn là vùng an toàn, ánh sáng mất cả chức năng đạo đức.
Giữa phố, người ta bị lôi ra khỏi xe. Trước cổng trường, cha mẹ bị còng tay. Ngay chỗ làm, đàn ông, đàn bà bị quật ngã xuống sàn. Có người chỉ đến tòa nộp hồ sơ di trú, rồi bước ra là bị đặc vụ bịt kín mặt lôi xềnh xệch bắt lên xe ngay trước cổng tòa. Không cần che đậy. Không cần giải thích. Những con người ấy bị nuốt vào mê cung hơn hai trăm trại giam, bị chuyển liên tục từ trại này sang trại khác để cắt đứt mọi liên lạc với gia đình, luật sư, và tòa án. Quyền được xét xử, vốn là trụ cột hiến định, giờ trở thành một thứ đặc ân cấp phát tùy ý.
Nhà báo Chris Hedges viết trên Substack gọi đó là “cỗ máy khủng bố” – the machinery of terror – cỗ máy mà mọi nhà nước độc tài đều chăm chút. Theo Hedges: “Khủng bố là động cơ cho quyền lực độc tài. Nó nuôi sức mạnh cho chế độ. Nó làm câm lặng giới phản biện. Nó tháo dỡ luật pháp.” Nói cách khác, khủng bố không phải sản phẩm phụ; nó là nhiên liệu chính. Và hôm nay, cỗ máy ấy không phải đang vận hành ở Buenos Aires, Santiago, Baghdad, hay Damascus, mà mang bảng hiệu “Made in America”, chạy êm trong lòng một nền dân chủ, bằng áo giáp, số quân hiệu, và những bản báo cáo rất đúng mẫu.
ICE — đạo quân mới của bộ máy đàn áp — phình to như đám cháy được châm dầu. Từ đầu nhiệm kỳ này, ICE đã trục xuất hơn 300.000 người, giam gần 69.000 người khác, và dính líu đến 16 vụ nổ súng, trong đó có bốn vụ giết người, chỉ trong chiến dịch mới chống di dân. Lực lượng này đã hơn 22.000 đặc vụ, tuyển gấp 12.000 lính mới trong bốn tháng, với tiền thưởng, súng đạn, và bảo chứng chính trị đầy đủ. Ngân sách dự trù: 75 tỉ đô la chỉ cho ICE, nằm trong 170 tỉ đô la chi cho toàn bộ bộ máy cưỡng chế biên giới lẫn nội địa trong bốn năm. Phía sau con số là lời hứa không nói ra: “Cứ mạnh tay. Nhà nước sẽ chống lưng.”
Bạo lực luôn đi cùng biện minh. Và khi lý do không đủ, ngôn ngữ sẽ chế tác nó. “Trật tự đường phố.” “An ninh quốc gia.” “Bảo vệ người dân lương thiện.” Những chữ ấy nghe quen lắm, từ Argentina của “Chiến tranh bẩn”, Chile của Pinochet, El Salvador, Guatemala, Iraq, đến Việt Nam thời cộng sản — ở đâu cũng thế, bạo quyền đều khoác cùng một thứ áo biện ngữ.
Bạo lực luôn đi cùng biện minh. Và khi lý do không đủ, ngôn ngữ sẽ chế tác nó. “Trật tự đường phố.” “An ninh quốc gia.” “Bảo vệ người dân lương thiện.” Những chữ ấy nghe quen lắm, từ Argentina của “Chiến tranh bẩn”, Chile của Pinochet, El Salvador, Guatemala, Iraq, đến Việt Nam thời cộng sản — ở đâu cũng thế, bạo quyền đều khoác cùng một thứ áo biện ngữ.
Những cảnh tượng tưởng thuộc về một thế kỷ khác — mặt nạ, xe không bảng hiệu, những vụ bắt cóc giữa phố — nay quay lại ngay trong lòng nước Mỹ. Có đêm, đặc vụ ICE đột kích từ trực thăng xuống mái nhà ở Chicago như thể đang ở Fallujah. Có người bị trục xuất sang những “trại giam tại El Salvador,” chính nơi từng thử nghiệm mô hình khủng bố đó thời Chiến tranh Lạnh. Nhà thơ Aimé Césaire từng gọi hiện tượng này là “đòn boomerang của đế quốc”: những công cụ thực dân, sau khi bôi máu xứ khác, cuối cùng quay về chém chính mẫu quốc của nó.
Tiếng súng giữa ban ngày vì thế không chỉ nhằm vào một thân xác; mà để rèn lại ký ức tập thể. Nó dạy người ta hiểu rằng: nếu một cái chết như vậy cũng được gọi là “đúng quy trình”, thì bất cứ ai cũng có thể bị đặt lên nòng súng — và mọi người khác sẽ đứng nhìn. Nỗi sợ mới không còn là bóng tối. Nó là ánh sáng đã bị chiếm dụng.
Từ đó, xã hội bắt đầu tự lột da. Người lạ trở thành khả nghi, hàng xóm biến thành chứng nhân, tố giác được gắn mác “trách nhiệm công dân”, im lặng trở thành “khôn ngoan.” Một xã hội như vậy không cần mạng lưới giám sát dày đặc — nó tự canh giữ nhau bằng ánh mắt.
Và rồi, từng lớp định chế đồng loạt lùi bước. Trường học, hội đoàn, cơ quan văn hóa, tổ chức nghề nghiệp, báo chí — tất cả học cùng một bài: im lặng để tồn tại. Người lên tiếng không cần bịt miệng thô bạo; chỉ cần bị gọi là cực đoan, là “làm rối thêm tình hình.” Không ai cấm họ, nhưng tiếng cười nhạt, tiếng xì xào, chính là bản án đạo đức. Đó là lúc lương tri rút lui không kèn trống.
Trong nền móng pháp lý, cái rã nứt này còn nguy hiểm hơn. Hannah Arendt đã cảnh báo: khi các nhà nước không còn coi những người “không giấy tờ”, “không quốc tịch” là chủ thể pháp lý, khi tùy tiện cai trị bằng sắc lệnh cảnh sát, thì rất khó cưỡng lại cám dỗ tước luôn địa vị pháp lý của toàn bộ công dân, để cai trị bằng một bộ máy cảnh sát toàn năng. Những gì đang làm với người tị nạn, với di dân, hôm nay, sẽ trở thành mẫu hình cho cách nhà nước đối xử với tất cả mọi người ngày mai.
Trở lại buổi sáng thứ Tư vừa qua, trong cơn hoảng loạn của thân thể, tôi hiểu mình đang nhìn thấy một tiến trình quen thuộc bước sang một chặng mới: bạo lực giữa ban ngày, ngôn ngữ hợp thức, bộ máy cưỡng chế phình ra — và nỗi sợ, tưởng đã chôn sâu, nay hiện hồn trở lại, qua mạch máu, hơi thở, đường hoàng bước vào giữa ánh sáng.
Tôi từng quen sống trong một xã hội nơi ba giờ khuya là giờ đập cửa. Nhưng khi người ta đã bắt đầu giật mình giữa ban ngày, ấy là lúc quyền lực đã vượt qua giới hạn cuối cùng: nó không còn cần che giấu, vì tin rằng chúng ta đã quen, đã mệt, đã thôi phản ứng.
Và nếu người ta vẫn nhất định gọi đó là trật tự, thì phải nói cho rõ: đó là thứ trật tự dựng nên bằng sợ hãi, và được bôi trơn bằng thứ chất nhờn mà mỗi chúng ta đang khiếp đảm nuốt xuống cổ họng.
Nina Hòa Bình Lê
*PTSD: Hội Chứng Rối Loạn Tâm Thần Sau Chấn Thương
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình