Phó Tổng thống Hoa Kỳ JD Vance dự một phiên họp bốn bên giữa Hoa Kỳ, Iran, Pakistan và Qatar tại Thụy Sĩ ngày 21-6-2026 trong nỗ lực xúc tiến một thỏa ước chấm dứt cuộc chiến.
Phó Tổng thống Hoa Kỳ JD Vance hôm nay Chủ nhật đến Thụy Sĩ để mở màn vòng thương thuyết với các giới chức cao cấp của Iran, với kỳ vọng nối dài một thỏa ước đình chiến hãy còn mong manh, nhằm chặn lại cuộc chiến đang làm đảo lộn trật tự Trung Đông. Cuộc họp bốn bên giữa Hoa Kỳ, Iran, Pakistan và Qatar tại Geneva được xem như cơ hội hiếm hoi để cứu vãn hòa bình trên giấy, trong khi ngoài chiến trường, tiếng súng và những toan tính quyền lực vẫn chưa chịu lắng.
Trên bàn hội nghị, eo biển Hormuz là một điểm nghẽn sinh tử. Tehran vừa tuyên bố tái phong tỏa hải lộ huyết mạch này hôm thứ Bảy, việc ấy không chỉ đe dọa xé rách những điều khoản chủ chốt của khuôn khổ hòa bình vừa phác thảo, mà còn kéo dài tình trạng nghẽn mạch thương mại quốc tế, thiếu hụt lương thực và chao đảo thị trường năng lượng. Chỉ một quyết định ở Hormuz đủ làm cả thế giới phải trả thêm tiền trên mỗi lít xăng, mỗi bữa ăn.
Ở Lebanon, lửa chiến tranh lại bốc cao. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho hay bốn binh sĩ Israel thiệt mạng trong một trận giao tranh với Hezbollah hôm thứ Sáu. Hôm sau, không quân Israel oanh tạc khiến ít nhất 16 người chết, trong đó có hai trẻ em; Bộ Y tế Lebanon cho biết tổng số tử vong trong nước đã vượt quá 4.000 người. Những con số này, trong mắt các nhà hoạch định chiến lược, có thể chỉ là “tổn thất đi kèm”, nhưng với từng gia đình, đó là một phần đời bị xóa khỏi trái đất.
Trong khi giới thương thuyết ngồi lại ở Geneva, những con số dưới đây cho thấy cái giá thực sự của cuộc chiến đối với các bên tham chiến, với cả vùng, và với phần còn lại của thế giới.
29 tỷ Mỹ kim: Chi phí của Hoa Kỳ
Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ đến nay vẫn giữ kín chi tiết, nhưng theo lời trần tình trước Quốc hội, chiến dịch “Epic Fury” đã tiêu tốn vào khoảng 29 tỷ Mỹ kim tiền thuế của dân Mỹ chỉ trong những tháng đầu. Đó mới chỉ là số tiền chính thức được thừa nhận – có thể xem như mức khởi điểm, chứ chưa phải con số chót.
Một số cơ quan truyền thông tại Washington dẫn nguồn tin quốc phòng cho rằng chi phí thực sự có thể ngấp nghé 50 tỷ nếu cộng cả tiền sửa chữa những căn cứ bị hư hại, cộng với việc thay thế phi cơ không người lái và hỏa tiễn bị bắn rơi. Giới phân tích của Goldman Sachs cho hay cuộc chiến đã buộc họ phải hạ mức tăng trưởng dự liệu của Hoa Kỳ năm 2026 và nâng dự liệu lạm phát, chỉ vì giá dầu tăng vọt sau khi Iran khóa eo Hormuz. Nói cho gọn, người dân Mỹ đang gánh phần chiến phí ngay trên hóa đơn xăng dầu, tiền điện và giá chợ mỗi ngày.
Kho vũ khí Hoa Kỳ cũng là nơi biểu lộ cái giá phải trả. Trong bốn ngày đầu cuộc chiến, số hỏa tiễn Patriot được phóng lên còn nhiều hơn tất cả số Patriot mà Mỹ đã viện trợ cho Ukraine trong bốn năm qua. Việc lấp đầy lại những kho dự trữ ấy, theo chính lời các thượng nghị sĩ và chuyên viên quốc phòng, có thể kéo dài nhiều năm: một quả Tomahawk trị giá từ 3 đến 3,5 triệu Mỹ kim, một quả Patriot từ 4 đến 5 triệu. Khi một lần bấm nút tương đương cả một bệnh viện hoặc một hệ thống trường học, câu hỏi về ưu tiên ngân sách không còn là vấn đề lý thuyết.
Về nhân mạng, theo thống kê chính thức, 13 quân nhân Mỹ đã tử trận và khoảng 400 người bị thương trong chiến dịch. Trên mặt trận con số, đó có thể được gọi là “tổn thất thấp”; trên đời sống riêng của những gia đình liên can, đó là cái giá đã trả đủ.
3.636 sinh mạng: Tổn thất tại Iran
Tổ chức Human Rights Activists News Agency có trụ sở tại Hoa Kỳ cho biết từ khi chiến tranh bùng nổ đến nay, ít nhất 3.636 người Iran đã thiệt mạng. Trong số ấy, khoảng 2.100 là thường dân – phần đông chết vì những đợt oanh kích do Hoa Kỳ và Israel thực hiện. Một cuộc chiến được giải thích trên diễn đàn quốc tế như là nỗ lực “răn đe” Tehran, nhưng trên mặt đất, tuyến đầu thường là các gia đình vô danh.
Kinh tế Iran vốn đã hao mòn vì lệnh cấm vận, nay càng thêm chao đảo. Chính quyền Tehran ước tính tổng thiệt hại trực tiếp và gián tiếp do cuộc chiến gây ra lên đến 270 tỷ Mỹ kim. Đồng bạc Iran hiện nằm trong nhóm những đơn vị tiền tệ yếu nhất thế giới; mỗi ngày chiến sự kéo dài, niềm tin của người dân vào khả năng hồi phục lại bị bào mòn thêm một lớp.
Trong các buổi thương thuyết, phái đoàn Iran nhấn mạnh: bất cứ thỏa ước hòa bình nào cũng phải kèm theo việc giải tỏa một phần hoặc toàn bộ số tài sản lên tới hàng chục tỷ Mỹ kim của nước này đang bị phong tỏa ở ngoại quốc – những món tiền bị giam giữ qua nhiều thập niên vì cấm vận, trở ngại ngân hàng và kiện tụng pháp lý. Khuôn khổ thỏa thuận sơ khởi mới đây có ghi rằng các “tài sản bị đóng băng hoặc hạn chế” của Iran sẽ được “giải tỏa hoàn toàn để sử dụng”. Câu hỏi còn bỏ ngỏ là: tiền sẽ chảy về Tehran với tốc độ của một bản tuyên bố chung, hay với tốc độ ì ạch của bộ máy hành chánh quốc tế?
2,2 nghìn tỷ: Cái giá của việc bít eo Hormuz
Eo biển Hormuz – nơi khoảng 1/5 lượng dầu thô toàn cầu phải đi qua – từ lâu vẫn là phép thử của kinh tế thế giới trước những cơn sốt địa chính trị. Khi Iran buộc eo Hormuz phải ngưng lại, phép thử trở thành hiện thực tai hại. Theo ước tính của Viện Kinh tế và Hòa bình, cuộc chiến Mỹ–Iran đang kéo tụt tổng sản lượng kinh tế toàn cầu khoảng 2,2 nghìn tỷ Mỹ kim mỗi năm – một con số đủ để xóa sổ trọn vẹn GDP của nhiều quốc gia vừa và nhỏ.
Giá dầu thô đã vượt mức 100 Mỹ kim một thùng từ đầu năm 2026, so với khoảng 67 đến 71 Mỹ kim trước chiến sự, khi thị trường hãy còn yên hơn. Tám nước quanh vùng Vịnh – gồm Iran, Iraq, Kuwait, Ả Rập Saudi, Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Bahrain và Oman – phần lớn đều sống nhờ nguồn dầu khí phải đi qua Hormuz. Nhưng làn sóng đổ dốc không dừng ở đó: từ Úc, Bangladesh đến Nam Hàn, nhiều xứ buộc phải thi hành các biện pháp tiết giảm năng lượng, phân phối nhiên liệu hạn chế, và chuẩn bị tâm thế sống chung với tình trạng thiếu hụt kéo dài.
Giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế gọi đây là “thử thách an ninh năng lượng lớn nhất trong lịch sử”. Khi một cuộc xung đột mang danh nghĩa khu vực có thể làm cả hệ thống năng lượng toàn cầu chao đảo, câu hỏi không chỉ là khi nào ngòi nổ được rút, mà còn là liệu thế giới có chịu xem lại mức lệ thuộc của mình vào vài nút thắt cổ chai như Hormuz hay không.
Một triệu người: Dân Lebanon ly tán
Văn phòng Điều hợp Nhân đạo của Liên Hiệp Quốc cho hay từ khi chiến tranh Mỹ–Iran nổ ra và kéo theo mặt trận Israel–Hezbollah bừng lửa, hơn một triệu người Lebanon đã phải rời bỏ nhà cửa. Gần một phần tư dân số được dự đoán sẽ rơi vào tình trạng thiếu ăn ở mức “khủng hoảng và khẩn cấp”. Những thuật ngữ khô khan trong các bản phúc trình ấy, trên thực tế, là những bữa cơm bị bớt phần, những lớp học đóng cửa, những tương lai học trò bị treo lơ lửng.
Làn sóng di tản phần lớn bắt nguồn từ các chiến dịch quân sự liên tục của Israel trên đất Lebanon, bất kể nhiều lần tuyên bố đình chiến. Chính phủ Israel giải thích đây là biện pháp thiết lập “vùng an ninh” bao quanh biên giới phía bắc. Theo tấm bản đồ do Tel Aviv công bố không lâu sau một lệnh ngưng bắn, vùng đệm này rộng độ 600 cây số vuông, gồm 57 thị trấn và làng mạc. Không lực Israel tiếp tục oanh kích ra ngoài vùng đệm cho đến cuối tháng 5, và lệnh di tản trên thực tế bao trùm gần một phần năm đất nước Lebanon – một khoảng đất mà cả hai phía đều nhìn như bãi tranh chấp, còn người dân thì không còn gọi là quê hương.
Tổng số tử vong ở Lebanon đã vượt mức 4.000; Bộ Y tế nước này không phân biệt rõ giữa thường dân và chiến binh. Ngày 18-6 được ghi nhận là một trong những hôm đẫm máu nhất, khi không quân Israel đánh vào vùng phụ cận Nabatieh, Sidon và Tyre, khiến ít nhất 47 người thiệt mạng và 97 người bị thương.
Về phía quân sự, Israel cho biết hơn 1.700 tay súng Hezbollah đã bị hạ. Ngược lại, báo chí Israel thuật rằng từ đầu tháng 3 đến nay, ít nhất 35 binh sĩ và 4 thường dân Israel đã chết. Trên giấy tờ, bản ghi nhớ (MOU) mới ký buộc Hoa Kỳ, Iran và các đồng minh phải “chấm dứt tức khắc và vĩnh viễn mọi cuộc hành quân quân sự trên mọi mặt trận”. Nhưng trên thực địa, Israel vẫn phổ biến bản đồ vùng an ninh cập nhật cho thấy quân đội nước này còn đứng chân sâu khoảng 10 cây số phía trong lãnh thổ Lebanon, và Bộ trưởng Quốc phòng Israel tuyên bố lực lượng của ông “không bị đặt dưới bất cứ sự hạn chế nào”.
Giữa những hàng số lạnh lùng ấy, điều còn bỏ ngỏ là: khi tiếng súng tạm im, ai sẽ đứng ra thanh toán món nợ chiến tranh này – và đồng tiền chi trả sẽ là ngoại tệ, là nhượng bộ chính trị, hay là thêm nhiều thập niên bất ổn cho cả vùng Trung Đông lẫn thế giới?
VB tóm dịch
Nguồn: Lược dịch theo bài viết của Rebecca Schneid – TIME, 21-6-2026
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình