250 Năm Lập Quốc Của Mỹ Và Mặt Trái Của Vinh Quang

Ngày 4 tháng 7 năm 2026 (1776-2026), nước Mỹ mừng sinh nhật 250 năm.

Đối với đời người thì 250 năm đã dài gấp hai lần rưỡi tuổi thọ mà một con người có thể đạt đến nhiều nhất, nếu một người có thể sống tới 100 tuổi. Nhưng đối với một quốc gia thì 250 năm không phải là thời gian dài, bởi vì có những nước như Việt Nam có niên đại tồn tại lâu tới bốn, năm ngàn năm.

Tuy nhiên, điều tôi muốn nói ở đây không phải là tuổi thọ dài hay ngắn của một quốc gia hay của nước Mỹ mà là trong suốt hai thế kỷ rưỡi đó đất nước này đã làm được gì có giá trị để đời và đã đánh mất thứ gì quý giá trong những điều cốt lõi làm nên một nước Mỹ thịnh trị hùng cứ một phương.

Thế giới này là tương đối, cho nên cái gì cũng có hai mặt của nó: phải và trái, đúng và sai, thành và bại, được và mất, vinh quang và tủi nhục… Nhưng điều nổi bật nhất mà ai cũng thấy là dù chỉ mới thành lập 250 năm, nước Mỹ đã trở thành một quốc gia thịnh trị bậc nhất trong cộng đồng nhân loại. Ngoài sự hùng mạnh về kinh tế, khoa học kỹ thuật và quân sự, nước Mỹ còn sở hữu những giá trị đặc thù về tự do, dân chủ và nhân quyền mà đã làm vinh quang cho nước này. Tuy nhiên, ở một mặt khác, nước Mỹ cũng chứa đầy những bất công, kỳ thị, áp bức, âm mưu đen tối, và phe đảng cực đoan đã làm hoen ố đi phần nào bộ mặt vinh quang của nó.

Nhân kỷ niệm 250 năm ngày lập quốc của Hoa Kỳ, bài này sẽ điểm lại một số điều nước Mỹ có được và mất đi trong suốt quá trình từ lập quốc đến nay.

 

   

Trong số những điều cốt lõi làm nên nước Mỹ thì trước hết phải nói đến đây là đất nước của di dân. Từ ba chục ngàn năm trước vào thời Kỷ Băng Hà vùng đất Đông Bắc của Châu Á là Siberia nối liền với vùng đất Tây Bắc của lục địa Châu Mỹ là Alaska, vì vậy nhiều người từ lục địa Châu Á đã di cư vào Bắc Mỹ để rồi sau đó tràn xuống phía Nam tạo thành nhiều cộng đồng người bản xứ được gọi là người Paleo-Indians mà chúng ta thường gọi là Thổ Dân Da Đỏ.(1)

Trong khi đó, đất nước có tên Hoa Kỳ ngày nay bắt đầu từ cuộc di dân của những người Anh đến thành phố Jamestown của tiểu bang Virginia để định cư vào năm 1607 và chuyến tàu có tên Mayflower cũng từ Anh Quốc đã cập bến ở tiểu bang Massachusetts ngày nay vào năm 1620. Đến năm 1760, Mười Ba Thuộc Địa Anh được thành lập tại Mỹ. Họ xây dựng nền kinh tế nông nghiệp tại các thuộc địa ở Miền Nam và cần nhiều người lao công để đáp ứng nhu cầu nhân lực. Vì vậy mới có chuyện buôn bán người Châu Phi làm nô lệ để phục vụ trong các nông trại đó. Nhưng khi Anh Quốc ban hành Đạo Luật Intolerable Acts vào năm 1773 để chấm dứt chính sách tự trị đối với 13 thuộc địa tại Mỹ thì mâu thuẫn giữa mẫu quốc và thuộc địa bùng phát dẫn tới cuộc Chiến Tranh Cách Mạng (Revolutionary War) vào ngày 19 tháng 4 năm 1775. Ngày 4 tháng 7 năm 1776, nước Mỹ công bố bản Tuyên Ngôn Độc Lập. Ngày 3 tháng 9 năm 1783, trong Hiệp Ước Paris, đế quốc Anh thừa nhận sự độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của 13 Thuộc Địa ở Mỹ. Ngày 17 tháng 9 năm 1787, đại diện của 13 Thuộc Địa ký vào Hiến Pháp của Hiệp Chúng Quốc Hoa Kỳ. Đó là sự ra đời của quốc gia Hoa Kỳ tồn tại đến ngày nay.(2)

Vào thập niên 1830s các nhóm người từ Đông Á và Đông Nam Á mà cụ thể là người Trung Quốc, Nhật Bản, Đại Hàn và Phi Luật Tân đã bắt đầu di cư tới Hawaii để làm việc trong các nông trại. Trong khi đó làn sóng di dân từ Á Châu, cụ thể là người Trung Quốc, đến lục địa Hoa Kỳ khởi đầu ở Bờ Biển Miền Tây trong Cơn Sốt Vàng California (California Gold Rush) vào thập niên 1850s. Người Nhật Bản, Đại Hàn và Nam Á di cư đến lục địa Hoa Kỳ vào cuối năm 1800s để đáp ứng nhu cầu lao động.(3)

Từ sau biến cố ngày 30 tháng 4 năm 1975 khi Cộng Sản chiếm Miền Nam Việt Nam, hàng trăm ngàn người từ Việt Nam, Lào và Cam Bốt đã vượt biển, vượt biên đi tìm tự do và được chính phủ Hoa Kỳ cho định cư ở Mỹ. Cho đến năm 2023, có đến 2.4 triệu người Việt sống ở Mỹ.(4)

Chính di dân qua nhiều thế hệ đã đóng góp to lớn cho nước Mỹ trong nhiều lãnh vực, từ sự gia tăng dân số để làm cho đất nước luôn trẻ trung đến sự sung mãn lực lượng lao động, sự thịnh vượng về kinh tế, sự đa dạng về văn hóa và sự phát triển không ngừng về khoa học kỹ thuật.

Cho dù là người da trắng hay da màu sinh ra ở Mỹ thì họ cũng không thể phủ nhận nguồn gốc ông bà tổ tiên của họ là di dân. Sự khác nhau giữa những người Mỹ nằm ở chỗ họ là người đến trước hay đến sau, hoặc họ được sinh ra ở Mỹ hay sinh ra ở nước ngoài. Nhưng có những người mang nặng đầu óc kỳ thị chủng tộc cho rằng chỉ có họ mới xứng đáng là người Mỹ chính hiệu, chỉ có họ mới có đủ tư cách để làm chủ đất nước này. Đó là quan điểm cực đoan của một số người Mỹ da trắng được gọi là “người da trắng thượng đẳng” (white supremacist).(5) Thực chất họ cũng chỉ là những di dân hay con cháu của di dân đến Mỹ từ Châu Âu.

Ý thức hệ “người da trắng thượng đẳng” là nguồn gốc phát sinh tệ nạn kỳ thị chủng tộc ở Mỹ từ thời lập quốc mà hệ lụy còn kéo dài đến ngày nay. Nằm sâu bên sau những hiện tượng kỳ thị chủng tộc là nỗi sợ hãi của những người “da trắng thượng đẳng” đối với các sắc dân da màu vì nghĩ rằng họ có thể trở thành lực lượng dân số chiếm số đông và loại bỏ quyền độc tôn của người da trắng. Từ nỗi sợ hãi này đưa đến các chính sách di dân khắc nghiệt nhất từ trước tới nay của chính quyền Donald Trump trong nhiệm kỳ 2 (2025-2029) qua việc đóng cửa hoàn toàn biên giới phía Nam của nước Mỹ; cấm hoặc hạn chế tối đa việc nhập cảnh vào Mỹ từ hàng chục quốc gia trên thế giới; cắt giảm nặng nề số người được xin tị nạn ở Mỹ trong khi ưu tiên nhận nhiều ngàn người da trắng ở Nam Phi; bãi bỏ chế độ tạm cư ở Mỹ để chờ làm thủ tục xin nhập cư đối với hàng trăm ngàn di dân từ nhiều nước như Haiti, Syria; cơ quan ICE đã bố ráp để bắt bỏ tù và trục xuất hàng trăm ngàn người đã và đang sinh sống ở Mỹ với tình trạng giấy tờ tạm trú hay không có giấy tờ hợp lệ, nhiều trường hợp là công dân Mỹ cũng bị bắt…

Mặc dù bản Tuyên Ngôn Độc Lập (Declaration of Independence) của nước Mỹ thừa nhận rằng tất cả mọi người đều được sinh ra bình đẳng, và TT Abraham Lincoln đã ra Tuyên Ngôn Giải Phóng Nô Lệ (Emancipation Proclamation) vào ngày 1 tháng 1 năm 1863,(6) nhưng trên thực tế nạn kỳ thị chủng tộc vẫn luôn luôn có mặt ở mọi nơi và mọi lúc dưới hình thức này hay dạng thức khác.  

Từ thời lập quốc cho đến hậu bán thế kỷ 20, người da đen ở Mỹ luôn bị kỳ thị, thậm chí tại các phương tiện giao thông công cộng, người da đen không thể ngồi chung với người da trắng. Cho nên, mới có vụ bà Rosa Parks (1913-2005), một phụ nữ da đen đã từ chối nhường chỗ ngồi trên xe buýt của bà cho một người da trắng  vào ngày 1 tháng 12 năm 1955 để phản đối luật kỳ thị người da đen tại thành phố Montgomery ở tiểu bang Alabama. Mãi cho đến 9 năm sau vụ bà Rosa Parks, do cuộc đấu tranh bất bạo động mà Mục Sư Martin Luther King Jr. lãnh đạo, Tổng Thống Lyndon Johnson mới ký ban hành Đạo Luật Dân Quyền (Civil Rights Act) vào ngày 2 tháng 7 năm 1964.(7) Đạo Luật này cấm việc kỳ thị chủng tộc nơi công cộng, cung cấp khung pháp lý cho việc kết hợp các trường học và những cơ sở công cộng khác, và biến việc kỳ thị thành bất hợp pháp.

Nhưng dù Đạo Luật Dân Quyền năm 1964 đã nói vậy, thực tế việc kỳ thị người da màu vẫn tiếp tục diễn ra cho đến nay. Cụ thể là từ thời kỳ đại dịch Covid 2019 nạn kỳ thị người Á Châu ở Mỹ đã gia tăng đáng kể. Theo bản phúc trình ngày 30 tháng 11 năm 2023 của Pew Research Center,(8) cứ 6 người trong 10 người lớn gốc Á Châu (58%) nói rằng họ đã từng trải qua nạn kỳ thị chủng tộc hay bị đối xử bất công vì màu da hay chủng tộc. Điều này bao gồm 53% người lớn gốc Á Châu nói rằng thỉnh thoảng họ đã bị kỳ thị chủng tộc và 5% nói rằng họ thường xuyên bị kỳ thị.

Một nước Mỹ vốn được xem là thiên đường ước mơ của biết bao người trên thế giới muốn tìm đến, giờ đây đã biến thành cơn ác mộng đối với hàng chục triệu di dân ở ngay trên chính cái thiên đường ấy!

 

 

Tuyên Ngôn Độc Lập và Hiến Pháp Hoa Kỳ đều công nhận các quyền của con người về tự do, dân chủ và quyền được sống và mưu cầu hạnh phúc. Đây là những quyền bất khả xâm phạm mà một con người vốn phải có. Do đó, các chính quyền tại Mỹ phải có trách nhiệm bảo vệ các quyền này cho người dân. Nếu các chính quyền không bảo vệ các quyền căn bản này cho người dân thì người dân có quyền thay thế chính quyền đó bằng một chính quyền khác, vì “chính quyền là của dân, do dân và vì dân,” như Tổng Thống Hoa Kỳ Abraham Lincoln đã nói.

Tự do, dân chủ và nhân quyền là những điểm son sáng chói của nước Mỹ qua nhiều thế hệ đã được cộng đồng nhân loại trân quý và xem như là gương mẫu để các quốc gia khác noi theo. Xưa nay khi nói đến nước Mỹ văn minh tiến bộ và phồn vinh, người ta không thể không nói đến sự tự do, nền dân chủ và tôn trọng con người của đất nước này.

Nhưng trên thực tế, các quyền tự do, dân chủ và nhân quyền không phải lúc nào cũng được tôn trọng và bảo vệ một cách trọn vẹn. Vì chân lý nằm trong tay của kẻ có quyền có thế, cho nên các chính quyền và các thế lực của nhà nước ngầm luôn có cách để giải thích và thực hiện các quyền tự do, dân chủ và nhân quyền cho người dân theo ý hướng và chủ trương của họ.

Hiến Pháp ban đầu của Mỹ chưa quy định rõ ràng về quyền bầu cử cho người dân, cho nên các tiểu bang đã tùy ý đặt ra luật lệ để cho phép hay cấm ai được quyền bỏ phiếu. Chẳng hạn, người nô lệ, người không có tài sản/nhà cửa, phụ nữ… không được bỏ phiếu. Sau Nội Chiến một số tu chính án đối với Hiến Pháp mới cho phép quyền bầu cử một cách cụ thể. Thí dụ, Tu Chính Án thứ 15 vào năm 1870 bãi bỏ sự phân biệt chủng tộc, màu da trong quyền bầu cử; Tu Chính Án thứ 19 vào năm 1920 bãi bỏ quyền bấu cử dựa trên giới tính để cho phép phụ nữ được quyền bỏ phiếu; Tu Chính Án thứ 26 vào năm 1971 cho phép người có tuổi từ 18 tới 20 được quyền bỏ phiếu.

Chính quyền của TT Donald Trump trong nhiệm kỳ 2 đã có những nỗ lực hạn chế số lượng người bỏ phiếu mà mục tiêu nhắm tới là thành phần cử tri có khả năng bầu cho Đảng Dân Chủ. Chẳng hạn, chính quyền Trump đã ra sắc lệnh buộc tất cà lá phiếu phải được đếm trong ngày bầu cử nhằm loại bỏ những lá phiếu bỏ qua thư tới sau ngày này. Điều này sẽ gây trở ngại rất lới cho các cử tri da màu và nhà nghèo vì họ phải đi làm để kiếm sống nên không thể đi bỏ phiếu vào ngày Thứ Ba bầu cử, do đó họ phải bỏ phiếu qua thư. Rất may là ngày 29 tháng 6 năm 2026, Tối Cao Pháp Viện đã bác bỏ đề xuất của chính quyền Trump và cho phép đếm phiếu sau ngày bầu cử miễn là lá phiếu có dấu bưu điện đúng ngày bầu cử.

Trong nhiệm lỳ 2 của chính quyền TT Donald Trump đã có nhiều hành động hạn chế quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí: bằng cách kiện hoặc ngăn chận các khoản tài trợ liên bang dành cho các đại học để buộc họ phải làm theo những quy định của chính quyền mà trong đó có việc bãi bỏ chính sách “Đa Dạng, Công Bằng, và Hòa Nhập” (DEA) để thúc đẩy sự đối xử công bằng và tham gia đầy đủ của tất cả mọi người, đặc biệt là những nhóm người dễ bị thiệt thòi, bị gạt ra ngoài lề xã hội, hay bị kỳ thị dựa trên bản sắc hoặc sự khuyết tật; bằng cách kiện các cơ quan truyền thông báo chí, các công ty luật, các luật sư có những phát ngôn, lời lẽ và hành động chống lại chính quyền hoặc cá nhân ông Trump…

Cựu Thủ Tướng Anh Winston Churchill đã từng nói rằng, “Dân chủ là cách tồi tệ để điều hành đất nước, nhưng đó là hệ thống tốt nhất mà chúng ta có.” Thật vậy, cho đến ngày nay, chỉ có chế độ dân chủ mới thể hiện được ý chí của người dân. Dân là yếu tố quyết định của nền dân chủ. Chính vì vậy, những người có tham vọng quyền hành thường lợi dụng yếu tố người dân này để làm vũ khí giành chiến thắng. Đối với những nhà chính trị có máu độc tài sẽ không từ bỏ bất cứ cách nào để lấy được lòng dân, vì lấy được lòng dân là lấy được phiếu.

Nước Mỹ xưa nay vẫn giữ được luật chơi dân chủ đàng hoàng. Cho dù là chính trị gia thuộc đảng nào thì cũng tuân theo luật chơi đó. Nhưng ở đời không có gì tuyệt đối, nên trong chính trường cũng vậy. Lâu lâu lại có một chính trị gia đầy tham vọng và có máu độc tài xuất hiện để làm cho sân khấu chính trị Mỹ sôi động và hỗn loạn lên. Đó là những gì người dân Mỹ đang chứng kiến cách TT Donald Trump đang làm. Ông lập ra phong trào “Make America Great Again” (MAGA) làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại để lấy phiếu người Mỹ có quan điểm dân tộc chủ nghĩa, bài trừ di dân, chống sự đa dạng, công bằng và hòa nhập (DEA). Ông tung ra nhiều khẩu hiệu động trời như nói ông được Chúa Jesus phái xuống để cai trị nước Mỹ để lấy lòng khối cử tri mộ đạo Ky Tô Giáo và những người muốn tái dựng lại chủ nghĩa dân tộc Thiên Chúa Giáo Mỹ. Ngay từ những ngày đầu vào Bạch Ốc trong nhiệm kỳ 1 (2021-2025), ông Trump liền thả bùn vào hồ nước truyền thông báo chí, với thuyết âm mưu nói rằng tất cả những gì họ nói và viết đều là bịa đặt (fake news) để tạo môi trường “vàng thau lẫn lộn, ngọc đá khó phân” trong xã hội Mỹ nói riêng và quốc tế nói chung.

Từ đó, ông Trump có thể tung đòn vào nền dân chủ Mỹ, với thuyết âm mưu nói rằng cuộc bầu cử năm 2020 mà ông thua đã bị đánh cắp. Không dừng lại ở đó, ông Trump còn đi xa hơn nữa để nói rằng bất cứ cuộc bầu cử nào mà Đảng Cộng Hòa thua đều bị gian lận. Chuyện như vậy mà vẫn có hàng triệu người Mỹ thuộc nhóm MAGA tin là thật. Nhờ đó ông Trump mới thắng cử nhiệm kỳ 2.

Nhân kỷ niệm 250 năm ngày nước Mỹ được thành lập, tôi tự hỏi không biết người dân Mỹ học được bài học gì. Riêng tôi thì biết được một điều do tự thân trải nghiệm bằng mắt và tai những gì ông Trump đã và đang làm từ nhiệm kỳ 1 đến nhiệm kỳ 2 này. Đó chính là thể chế tự do và dân chủ ở Mỹ chỉ là tương đối vì mang trong nó hai mặt tốt và xấu, không hoàn toàn vinh quang sáng chói như được nhiều người ca tụng; và rằng thể chế tự do và dân chủ ở Mỹ cũng bị điều hành và chi phối bởi các cá nhân hay đảng phái có quyền lực và tiền của. Đó là thế lực của tài phiệt.

Từ đây tôi nghiệm ra một điều rằng chính do thế lực tài phiệt thống trị đất nước đã không quan tâm đến đời sống nghèo khổ, bệnh tật của người dân, cho nên làn sóng “Chủ nghĩa xã hội dân chủ” ở Mỹ đang bắt đầu vùng dậy ở New York. Đây cũng là bước đi tất yếu của một nước Mỹ luôn năng động, sáng tạo, tự do và tự điều chỉnh với mọi hoàn cảnh ở mọi thời cuộc. Đó cũng là mặt tốt của nền tự do và dân chủ.

 

Huỳnh Kim Quang 

______________________

 

(1) “New Ideas About Human Migration From Asia To Americas,” ScienceDaily. October 29, 2007.

(2) “Outline of American History,” Editor: Howard Cincotta, the United States Information Agency, May 1994 -- https://usinfo.org/oah.  

(3) Ronald Takaki,  (1998) “Strangers from a Different Shore: A History of Asian Americans,” 1998.

(4) Jeanne Batalova, “Vietnamese Immigrants in the United States,” ngày 10 tháng 10 năm 2023, www.migrationpolicy.org: “Người Việt Nam ly hương sống tại Hoa Kỳ có tổng cộng gần 2.4 triệu người gồm những người sinh tại Việt Nam hay có tổ tiên hay chủng tộc là người Việt Nam, theo thống kê năm 2021 của American Community Survey (ACS).”

(5) John Philip Jenkins, “White supremacy,” -- https://www.britannica.com.

(6) Michael Burlingame, (2008), “Abraham Lincoln: A Life,” Johns Hopkins University Press, 2008.

(7) Civil Rights Act (1964) -- https://www.archives.gov.

(8) Asian Americans’ experiences with discrimination in their daily lives - Report on November 30, 2023 -- https://www.pewresearch.org.