Con Tàu Tháng Bảy

Có những tuần trôi qua lặng lẽ. Có những tuần giống như một chuyến tàu lượn siêu tốc, nó bắt hành khách phải ôm cùng lúc nhiều cảm xúc lẫn lộn, vừa có nỗi đau, có phẫn nộ, có sợ hãi và cả sự hoài nghi. Không cho một khoảnh khắc nào để thở. Đến cả những dây thần kinh thô ráp nhất của linh hồn cũng phải trỗi dậy, để hỏi thế nào là lòng trắc ẩn? Thế nào là lương tâm của loài người?

Nước Mỹ đã bắt đầu tháng Bảy với vài tuần lễ như thế. Một tuần với những trận bóng cuối cùng đầy sôi nổi, có nụ cười và nước mắt như bất kỳ trận đấu nào từ muôn thưở. Một tuần mà hai người nhập cư vô tội đã chết dưới nòng súng của một chính phủ quốc gia mà họ đã và đang hy vọng sẽ mở rộng vòng tay với họ. Một tuần mà khói cháy rừng từ Canada tràn xuống phía Nam, lan tỏa ra khỏi đường biên giới, xâm nhập vào nước láng giềng Hoa Kỳ từng là anh em. Để rồi, có một tổng thống đe dọa áp thuế trừng phạt vì để khói bụi của thảm họa bay sang nước của ông ta. Một tuần với cái chết của ba binh lính Mỹ, trong đó có một nữ quân nhân chưa kịp đón tuổi 20. Họ phải chết trong một cuộc chiến họ không mong muốn.

Gia đình tan vỡ. Vợ thành góa phụ. Con thành mồ côi. Đầu bạc tiễn đầu xanh. Tất cả chỉ trong chớp mắt. Nhanh như hỏa tiễn bay. Lạnh lùng như một tiếng súng.

Khi những dòng này được ghi lại, thế giới bên ngoài đang nhắc nhiều về một cái tên, Nico Williams, tuyển thủ của đội bóng vừa trở thành nhà vô địch World Cup 2026. Chàng trai 19 tuổi từng trả lời truyền thông thế này: "Tôi chạy rất nhanh, nhưng không thể nhanh bằng mẹ mình. Bởi bà từng thoát khỏi lưỡi hái tử thần và băng qua sa mạc Sahara từ Ghana đến Tây Ban Nha để có được tôi ngày hôm nay. Tôi đã trao tấm huy chương cho mẹ vì bà xứng đáng với nó hơn bất kỳ ai khác.”

Mẹ của Nico, bà Maria cùng chồng là Felix Williams rời Ghana năm 1991 để thoát khỏi cảnh nghèo khó. Họ kiên cường vượt qua một trong những hành trình nguy hiểm nhất mà con người có thể trải qua: băng qua sa mạc Sahara trên đôi chân bỏng rát, chịu đựng nạn đói và giá rét ban đêm để sống sót. Bà Maria đã vượt qua chuyến đi đầy gian nan này khi đang mang thai.

Cuối cùng họ cũng đến được Melilla, Tây Ban Nha. Họ đã trèo qua hàng rào và bị bắt giữ. Một luật sư đã giúp họ làm hồ sơ tị nạn. Một linh mục tên là Iñaki Maradones đã cưu mang, cho họ nơi ở và giúp họ xây dựng cuộc sống mới. Đó là lý do anh của Nico khi ra đời được đặt tên là Iñaki Williams để tri ân công ơn của vị linh mục đó. Nico được sinh ra ở Tây Ban Nha. Hai mươi bốn năm sau, Nico và đồng đội mang về chiếc cúp cho quốc gia đã đón nhận gia đình anh. Huy chương vàng World Cup 2026 anh mang đến khán đài để tặng mẹ của mình.

Nhắc đến câu chuyện của Nico vì một tuần lễ trước đó, ở Maine, một bé gái ba tuổi, cũng mang thân phận di dân, phải chứng kiến cha của em gục chết ngay trước mắt mình, trong một cuộc truy quét của ICE. Cha của em không mang chân trần vượt qua sa mạc Sahara, nhưng bằng cách nào đó, ông đã tìm đến quốc gia này, bằng nỗ lực làm việc và hy vọng để cho em cuộc sống tốt đẹp. Nếu sau này em có mang về một tấm huy chương nào đó, em vĩnh viễn không có cơ hội trao tận tay cho cha mình.

Góa phụ trẻ Rojas đứng trước quần chúng, dũng cảm nói những lời từ trái tim đau đớn của cô: “Trái tim tôi tan nát. Anh là tất cả đối với tôi. Chúng tôi chưa bao giờ rời xa nhau. Anh đã làm mọi cách để tôi được hạnh phúc và luôn nói rằng tôi chính là cuộc sống của anh… Tôi không còn sức để nói với con của chúng tôi rằng cha sẽ không về, rằng con sẽ không thể ôm cha và nói ‘con yêu cha’”

Joan Sebastian Guerrero, cha của bé gái ba tuổi, chồng của Rojas, là cái tên được nhắc nhiều trong tuần lễ tháng Bảy. Anh bị đặc vụ ICE rượt đuổi và bắn chết vì họ lầm anh với một đối tượng khác.

Ở Houston, bờ Tây nước Mỹ, một người đàn ông 52 tuổi, làm việc chăm chỉ cả đời, nuôi ba người con thành tài, thành nhân. “Tội” của ông là không có giấy tờ hợp pháp ở Mỹ. Một buổi sáng đi làm như bình thường của ông trở thành ngày cuối cùng mà ông và cả gia đình đều không hay biết.

Tên của ông là Lorenzo Salgado Araujo, cũng là cái tên được nhắc đến nhiều trong tháng Bảy.

Mỗi cái tên ấy đều thuộc về một ai đó. Một người cha. Một người chồng. Một đứa con. Một người hùng... Trong số đó là những cái kết thúc dựa trên một tờ giấy, mong manh và nhầm lẫn.

Ở tận Trung Đông, khói từ những trận không kích bằng máy bay không người lái, những hỏa tiễn bắn xối xả từ hai bên. Và ba người lính Mỹ đã tử trận trong làn khói đó. Một người chưa kịp đón mừng tuổi 20.

Chỉ một năm trước thôi, trong căn phòng của trường trung học Hebron High School, một nhóm bạn thân thiết nhất đón mừng ngày tốt nghiệp sau 12 năm học. Trong đó có Isbella Gonzales. Một năm sau, khi cô trở thành nữ binh nhì của Lục Quân Hoa Kỳ, thì với bạn bè, Gonzales chỉ còn là kỷ niệm. Cô là một trong hai lính Lục Quân Hoa Kỳ tử trận ở Jordan Sáu trong một cuộc tấn công của Iran nhắm vào Căn cứ Không quân Muwaffaq Salti hôm Thứ Sáu, 17/7.

"Thật sự rất đau lòng và khó mà tin nổi khi thấy gương mặt cô ấy xuất hiện ở khắp mọi nơi," Zuleyka Acosta, bạn của Gonzales chia sẻ với đài CBS News. "Đó là cảm giác tôi chưa từng trải qua trước đây, nhất là khi còn ở độ tuổi trẻ như vậy. Tôi nghĩ mọi người cần nhận thức được rằng cô ấy vẫn chỉ là một thiếu niên, chỉ lớn hơn chúng tôi đúng một tuổi."

Những người bạn mô tả Gonzales là người cởi mở, phóng khoáng và đam mê khiêu vũ. Họ kể rằng cô đã lên đường tham gia khóa huấn luyện tân binh với quyết tâm chứng minh sự kỷ luật và lòng dũng cảm của mình.

"Tôi nghĩ cô ấy thực sự muốn mọi người tự hào về mình," Acosta chia sẻ. "Cô ấy muốn rèn luyện tính kỷ luật cao và mong muốn được mọi người nhìn nhận là một người vô cùng dũng cảm."

Hai cái tên còn lại là trung úy James Feehan, 25 tuổi, cư dân của Ewa Beach, Hawaii và trung sĩ Michael Emmanuel Swinton, 30 tuổi, đến từ Fayetteville, North Carolina.

Trong lúc ấy, một cuộc khủng hoảng khác đang diễn ra, từ ngoài không gian. Hàng trăm đám cháy rừng đã bùng lên khắp Canada vào đầu tháng Bảy, tập trung nặng nề ở Ontario và Manitoba. Khói cháy tràn xuống phía Nam thành những cột khói dày, đổi màu bầu trời, phủ kín Chicago, Detroit, Pittsburgh, Washington, New York. Cảnh báo chất lượng không khí bao trùm hơn 100 triệu người Mỹ. Đường chân trời các thành phố nhuốm màu cam. Những người mắc bệnh hen suyễn hay tim mạch được khuyến cáo ở trong nhà.

Và phản ứng nhanh nhất có thể của tổng thống Mỹ là đổ lỗi cho Canada vì đã không quản lý tốt rừng của chính mình, đồng thời đe dọa áp thêm thuế, coi làn khói ấy như một hành vi tắc trách mà nước Mỹ xứng đáng được đền bù bằng các biện pháp thương mại.

Một quốc gia láng giềng đang oằn mình chống lại thảm họa thiên nhiên, nó phải “đền tội” bằng thuế quan. Chính sách này, sau 250 năm nước Mỹ mới có một lần và hàng tỷ năm của hành tinh này mới xuất hiện một lần. 

Chỉ 18 tháng trước đó, khi những đám cháy rừng thảm khốc thiêu rụi khu vực Los Angeles, chính Canada là quốc gia đã nhanh chóng gửi lực lượng cứu hỏa cứu giúp. Những chiếc máy bay chở nước từ Quebec. Những lính cứu hỏa đến từ Alberta và British Columbia. Máy bay của Không Quân Hoàng Gia Canada được điều động để vận chuyển lính cứu hỏa và trang thiết bị vào California. Giới chức cả hai bên khi ấy đã gọi đúng tên sự việc: đó là hình ảnh của những người hàng xóm tốt, sát cánh cùng nhau trong lúc hoạn nạn, tiếp nối một truyền thống hỗ trợ xuyên biên giới đã có từ hàng chục năm, giữa hai quốc gia vốn luôn xem cháy rừng là vấn đề chung, chứ không phải là rắc rối của riêng ai.

Thủ hiến bang Ontario đã nói thẳng khi đáp lại những lời chỉ trích vô tri của lãnh đạo nước Mỹ: “Thay vì than phiền, hãy gửi sự giúp đỡ, vì đó là điều những người hàng xóm tốt vẫn làm cho nhau – và đó cũng chính là điều Canada đã từng làm.”

Có một phiên bản thường được thể hiện trong các loại phim cao bồi viễn Tây, xem sự cứng rắn, lạnh lùng, giữ vững lập trường, không bao giờ để mình là bên chớp mắt trước khi viên đạn bắn ra, là “sức mạnh Mỹ.” Hình như giờ đây nó đang được thể hiện qua ngôn từ mô tả các cuộc truy quét nhập cư, qua hình ảnh một tổng thống nhìn thảm họa thiên nhiên ở quốc gia láng giềng như cơ hội để thu thêm thuế, phô trương sức mạnh và quyền lực.

Phần lớn diễn ngôn công chúng lại quay quắt sang tình trạng nhập cư của người chết. Những lời bình luận như “họ không nên ở đây”; “Ai biểu bỏ chạy?”; “Di dân là kẻ giết người”… trở thành một loại văn hóa độc hại mọc lên như nấm sau mưa. Nó được tô điểm thêm bởi những tuyên bố hằn học không chứng cứ của chính phủ, nghiễm nhiên và dễ dàng xóa nhòa nhân tính của một sinh mạng vừa bị tước đoạt.

Nhưng đó không phải của nước Mỹ. Sức mạnh thực sự là 18 tháng trước, khi những phi công Canada lái phi cơ chở nước xuyên qua bầu trời California ngập khói để cứu lấy những ngôi nhà của những con người mà họ không quen biết. Nó cũng hiện diện, theo một cách nhỏ bé hơn nhưng không hề giả dối, đó là một cành hoa của một người trong cộng đồng Maine, hay Houston lặng lẽ đặt xuống nơi hai người di dân xấu số đã chết. Đó là những lời động viên dành cho người góa phụ trẻ hãy kiên cường vượt qua nỗi đau để sống tiếp.

Đó chắc chắn không phải cách một người nhìn trận hỏa hoạn và xem nó như một quân bài mặc cả. Đó là sự nhầm lẫn giữa sự kiểm soát và nhân cách. Nhầm lẫn giữa nhân tính và chính sách.