ICE giật phăng một người cha gốc Việt khỏi gia đình ở Atlanta
Stewart Detention Center, Lumpkin, Georgia
Lần đầu tiên ICE bắt Dy (đọc là Di) là một buổi sáng tháng 11-2017. Anh đang sửa soạn đi làm. Vợ anh, Tammy, sắp đưa con đi khám bệnh. Bé Chari, bị nổi mẩn đỏ, là đứa con đầu lòng hai vợ chồng trẻ hết mực nâng niu.
Điện thoại reo. Mẹ Dy gọi, báo có vài người mang phù hiệu công lực đến nhà bà tìm Dy. Bà đưa máy cho một người trong số ấy nói chuyện với Tammy. Họ là nhân viên ICE. Người đàn ông ở đầu dây nói Dy được “mời” đến văn phòng ICE địa phương xác minh địa chỉ. Cả hai thấy lạ, vì mới hai tuần trước Dy vừa trình diện ICE. Dy đang ở dưới lệnh “giám sát tại ngoại” (order of supervision), nghĩa là phải trình diện ICE theo định kỳ, thường mỗi năm một lần, theo lịch họ ấn định. Viên chức ICE bảo cứ ở yên trong nhà chờ họ tới.
Hai vợ chồng gom hết giấy tờ liên quan đến Dy: mẫu I-94, thẻ an sinh xã hội, bằng lái xe, giấy xác nhận lần trình diện trước. Những tờ giấy kể lại vắn tắt cuộc đời anh – một người tị nạn rời Việt Nam, dần dần hòa vào đời sống ở nước Mỹ. Phần đông chúng ta chỉ gặp “chốt kiểm soát” khi xuất nhập cảnh. Ở đây, chốt kiểm soát lại ập vào tận nhà, đột ngột, giữa đời sống thường nhật.
Dy đang bế Chari thì ba chiếc xe trờ tới. Hai vợ chồng mở cửa tiếp. Họ bảo Dy đưa con lại cho Tammy. Họ khăng khăng nói Dy chưa cập nhật địa chỉ sau khi hai vợ chồng mua nhà, nên anh phải vào văn phòng sửa lại. Họ bảo Tammy vào lấy giày, vớ, quần, áo khoác cho chồng. Đến khi Tammy trở ra, họ đã đưa Dy lên xe. Cô vừa khóc vừa trao vội quần áo cho một nhân viên, ôm chặt Chari trong tay, nhìn xe chở chồng khuất dần.
Dy bị giam trong trại di trú 5 tháng 21 ngày. Chỉ sau việc này được dư luận chú ý và luật sư nộp đơn habeas corpus, ICE mới thả anh. Đến lúc Dy trở về, Chari đã lớn gấp đôi ngày anh đi.
***
Lần thứ hai ICE bắt Dy cũng rơi vào những tháng đầu nhiệm kỳ Tổng thống Trump. Lần này, Dy đã bị giam quá mốc sáu tháng – thời hạn mà người ta thường đã biết trước số phận mình ra sao – nhưng đến nay vẫn chưa có tin tức gì.
Tôi đến Trại giam Stewart (Stewart Detention Center) ở thị trấn Lumpkin, bang Georgia, để gặp Dy.
Lumpkin cách Atlanta chừng hai tiếng rưỡi xe, xuôi về phía nam theo xa lộ liên bang I‑85. Khung cảnh quen thuộc của những con đường dài vùng Nam Mỹ: xa lộ cắt giữa hai dãy cây xanh vô danh trùng điệp. Trên đường ghé qua cả căn cứ Fort Benning.
Trại giam Stewart, đặt tại Lumpkin, từng là trại giam di trú lớn nhất nước Mỹ, và hiện là cơ sở quy mô nhất mà thị trấn Lumpkin và quận Stewart có. Trại được xây từ thập niên 1990 bởi một công ty tư nhân, nay mang tên CoreCivic; sức chứa trên giấy tờ gần 2.000 người, nhưng năm qua có lúc lên đến 2.300. Quận được hưởng một đô-la mỗi ngày với mỗi người bị giam ở Stewart – một nguồn thu rất lớn đối với một quận nghèo, ước chừng chiếm từ một phần tư đến một nửa ngân sách hằng năm.
Nhân viên gác ở khu tiếp tân phần đông là phụ nữ da màu – da đen, gốc La‑tinh. Một cô nói tiếng Anh với giọng mà tôi đoán tiếng mẹ đẻ là tiếng Tây Ban Nha. Trò chuyện đôi chút, tôi được biết cô đã làm việc ở đây mười bảy năm. Mỗi ngày cô lái xe 45 phút từ thành phố Columbus đến, bắt đầu ca lúc năm giờ sáng. Một công việc làm công ăn lương ở một thị trấn nhỏ toàn người lao động.
Làm thủ tục vào thăm nghĩa là điền giấy tờ, nộp lại giấy căn cước và cho họ kiểm soát tất cả những gì đem theo. Không điện thoại, không máy ghi âm, không ví, không túi xách. Tôi chỉ mang một cuốn sổ trắng và bút, kèm hộ chiếu phòng khi họ không chịu bằng lái. Phải tháo giày, đưa tất cả qua máy quét. Rồi một nhân viên đưa khách qua cổng sắt, dẫn đến một phòng thăm nuôi nhỏ xíu, ngăn đôi bằng kính dày, mỗi bên một ống nghe.
Dy bước vào, mỉm cười rạng rỡ nhìn chúng tôi qua lớp kính. Tammy đã cho anh hay tôi đang ở Atlanta, nhưng anh không ngờ sẽ được gặp ngay hôm nay. Tôi không gặp Dy từ mùa hè 2018, lần đó tôi cùng anh đến nhà thờ địa phương dự một lễ Chúa nhật đặc biệt. Chúng tôi không thể ôm hay bắt tay như ngoài đời, nhưng nụ cười Dy vẫn tươi, tính anh vốn vui và bình thản; câu chuyện tự nhiên mở đầu bằng vài lời hỏi han, pha chút đùa vui, trước khi vào phần chuyện chính.
Đi cùng tôi là Phi Nguyễn, đồng nghiệp, luật sư của Tổ chức Bảo vệ và Giáo dục Pháp lý Người Mỹ gốc Á (Asian American Legal Defense and Education Fund – AALDEF), đang đại diện cho Dy trong một đơn ‘habeas corpus’ khác (đơn xin tòa xem xét việc giam giữ có hợp pháp hay không). Phi cần thông báo cho Dy một số diễn biến pháp lý và lấy thêm chi tiết từ anh.
Còn tôi thì chúc mừng anh. Tammy đang mang thai tám tháng đứa con thứ tư. Ngay cả những bức tường, song sắt của ICE cũng không ngăn nổi tình yêu giữa hai người và cộng đồng chung quanh họ. Trong lúc Dy bị giam, hai vợ chồng vẫn thu xếp được một buổi “bật mí giới tính” cho em bé bằng những thứ trong tay. Ở nhà, Tammy bỏ mấy chiếc bong bóng màu vào một chiếc hộp. Trong trại, Dy cho bạn cùng buồng đoán giới tính đứa bé bằng cách chọn thanh nước uống Kool‑Aid màu đỏ hay xanh – loại bán trong căn‑tin. Đoán trúng được giữ luôn. Cả phòng giam tụ lại quanh chiếc iPad nhỏ dùng cho những cuộc gọi video chung. Ở đầu dây bên kia, ba đứa con của Dy và Tammy mở nắp hộp, thả bong bóng bay lên. Một bé trai! Bức tranh gia đình tưởng như hoàn hảo – hai gái, hai trai, một người mẹ xinh đẹp, một người cha yêu thương, cả hai đều chăm chỉ làm việc, là tín hữu ngoan đạo, có nhà riêng, đóng thuế đầy đủ – đang bị chiến dịch trục xuất ào ạt dưới thời chính quyền Trump xé nát.
Tôi nhờ Dy kể lại tường tận hai lần bị ICE bắt, để khỏi sai sót. Từ trước đến nay, anh vẫn đi trình diện đều đặn mỗi năm một lần, đúng lệnh giám sát. Đó vốn chỉ là một việc phải làm mỗi năm một lần: lên văn phòng ICE ở trung tâm Atlanta, tầng một; giờ còn có cả máy tự động để điểm danh. Nhưng mùa thu năm ngoái, Dy nhận một lá thư khác thường: yêu cầu đến trình diện ngày 14‑10, dù lịch trình diện kế tiếp vốn vào tháng 11. Thư lại đến trễ, đến ngày 15 mới tới tay. Ngày hôm sau, Dy lên trình diện.
Không ít người khuyên anh chớ nên đi. “Lánh đi, đợi đến khi Trump hết nhiệm kỳ hãy ra,” họ nói. Bên ngoài tòa nhà, một nhóm hoạt động cho quyền người nhập cư cũng tìm cách ngăn Dy bước vào nếu không có luật sư đi kèm. Nhưng Dy và Tammy đã bàn bạc và quyết định anh vẫn phải đi, thể hiện thiện chí và tuân theo luật.
Chờ Dy là một cái bẫy sắp đặt sẵn.
Ở văn phòng ICE tầng một, họ xem thư và bảo anh lên tầng ba. Tầng ba tối om, vắng người. Dy quay lại tầng một báo lại. Lúc ấy, vài nhân viên ICE đã thấy anh trong thang máy, liền nói chuyện với người trực quầy. Dy lại được bảo trở lên tầng ba. Lần này, đèn đã bật, có người ngồi quầy tiếp tân, và anh lập tức bị làm thủ tục tạm giam, không một lời giải thích. Cùng ngày, mấy người đàn ông gốc Lào cũng bị bắt theo cách tương tự – tất cả đều cầm thư mời trình diện ngày 16.
Họ bị đưa xuống bãi đậu xe để làm thủ tục nhập trại tạm giữ. Dy ngồi chờ bốn tiếng trong khu “sallyport” – một dạng cổng khóa hai lớp – trong khi những người khác đã được đưa vào phòng tạm giam. Đó là căn phòng khoảng sáu mét vuông mỗi cạnh, có thể nhốt tới ba chục người trong bốn ngày liền, không giường nằm, không vệ sinh đàng hoàng, trước khi họ bị chuyển đi các trại giam khác. Vì Dy bị tiền tiểu đường, lại vừa bị ICE “bỏ quên” nhiều giờ ngoài sallyport, họ quyết định đưa anh lên chuyến xe buýt ngay trong ngày, thẳng xuống Stewart để anh được phát thuốc.
Những “tình huống khẩn cấp” vô nghĩa như vậy trở thành thường nhật trong sinh hoạt của ICE thời gian gần đây. Dy nhận xét: “Lúc nào họ cũng rối ren. Lúc nào cũng là một ông sĩ quan mới.” Mệnh lệnh từ trên buộc gia tăng bắt bớ đặt cơ quan này vào thế kẹt về phương tiện, và đồng thời gây ra một cảnh khốn đốn cho bao người nhập cư.
Luật sư của Dy đã nộp hồ sơ xin ICE xét lại sau 180 ngày giam giữ – việc cần làm để định xem tiếp tục giam giữ có còn hợp lẽ hay không – nhưng đến nay ICE vẫn chưa trả lời. Tôi hỏi Dy làm sao giữ được tinh thần bình tĩnh, lạc quan.
Anh nói, mỗi ngày anh tận dụng giờ ra sân để đá bóng. Thỉnh thoảng đánh bài – trò “Tiến Lên” – với mấy người bạn Việt trong trại. Anh để ý từng người Việt bị giam, đứng ra dịch thuật, giải thích cho họ về ‘habeas corpus’ và các tin tức pháp lý liên quan. Và anh đọc.
“Ở đây tôi có biệt danh. Người ta gọi tôi là ‘Thư viện’,” Dy cười. “Ai mới vô, muốn kiếm sách đọc, người ta bảo: ‘Lên phòng 207 tìm Thư viện’.” Đã có lần anh bị nhắc nhở vì giữ quá nhiều sách.
“Tối đa được mấy cuốn?” tôi hỏi. Hóa ra chỉ năm cuốn. Muốn nhận thêm sách, anh phải đem bớt lên phòng phát thư, đổi thành sách tặng. Trong năm cuốn ấy, một là Kinh Thánh, hai là sách học Kinh Thánh, vậy chỉ còn vài chỗ cho những loại sách khác; vòng quay sách vì thế lúc nào cũng dồn dập. Chúng tôi ngồi nói chuyện khá lâu chỉ quanh chuyện gửi sách vào trại cho người giam đọc.
Chỉ một lần duy nhất nụ cười Dy chùng xuống – dù chỉ thoáng qua – là khi tôi hỏi về mẹ anh. Anh kể, lần bà vào thăm, bà nhận hết lỗi về mình. “Tại mẹ không lo cho con đủ,” bà khóc. Lần đầu, Dy kể cho tôi nghe những năm tháng nổi loạn thời thiếu niên: quậy phá, bỏ nhà, lôi thôi với pháp luật. Gia cảnh nghèo, mẹ anh làm hai việc liền lúc, anh lại không có cha làm chỗ dựa, làm tiếng nói răn dạy. Mười ba tuổi, anh bỏ nhà đi sau một lần bị mẹ đánh vì muốn răn dạy. Mười bốn tuổi, mẹ dắt anh dời đến Atlanta để làm lại cuộc đời, nhưng Dy lại rơi vào những bạn bè xấu. Anh bỏ học giữa lớp mười. Lang bạt, ở nhờ nhà bạn, chỉ gặp mẹ vào các dịp lễ, khi bà gọi anh về ăn cơm. Rồi những lần đụng chuyện với pháp luật. Đầu tuổi đôi mươi, anh lĩnh án năm năm tù.
Ngay trong những năm ngồi tù ấy, Dy gặp Tammy. Ban đầu, mục sư ở nhà thờ mẹ anh, nghe chuyện, xin vào thăm anh và cầu nguyện với anh. Rồi lần lượt vài tín hữu trong nhà thờ cũng đi cùng vị mục sư; trong số đó có một cô gái trẻ tên Tammy. Hai người nảy sinh tình cảm. Sau khi Dy mãn hạn ra tù, dưới dạng quản chế, họ tiếp tục tìm hiểu nhau thêm một năm trước khi thành hôn.
Tôi không rõ mẹ Dy có nghe trọn lời anh năn nỉ bà chớ tự trách mà hãy hãnh diện về con người anh hôm nay hay không. Nhưng trong giọng Dy, tôi nghe rõ một điều: chuyện đã qua thì không đổi lại được; điều duy nhất có thể làm là nhìn tới phía trước.
Em bé sắp chào đời vào tháng tới. Em trai Dy sẽ cưới vợ mùa hè này. Cháu trai anh cũng vậy. Đáng lẽ phải là một mùa tràn đầy niềm vui. Thế nhưng Dy hiểu – vì anh theo dõi từng câu chuyện ai được thả, ai tiếp tục bị giam – rằng gần như không ai từ Stewart được trả tự do. Tất cả các vụ như anh ở Stewart đều được chuyển cho một vị thẩm phán, giữ ghế trọn đời theo chế độ bổ nhiệm. Dy nhẹ giọng: “Tôi phải nói trước với vợ là e rằng mình sẽ vắng mặt trong những ngày đó.” Cuối mùa hè này, Dy tròn bốn mươi.
Tôi hỏi anh làm sao giữ được tinh thần. Dy nói, mỗi ngày anh đều đọc Kinh Thánh. Đoạn anh thương nhất là Thi Thiên 23, bản dịch cũ mà nhiều người Việt theo đạo đã thuộc nằm lòng từ nhỏ:
Đức Giê‑hô‑va là Đấng chăn giữ tôi,
Tôi sẽ chẳng thiếu thốn gì.
Ngài khiến tôi an nghỉ nơi đồng cỏ xanh tươi,
Dẫn tôi đến mé nước bình tịnh.
Ngài bổ lại linh hồn tôi,
Dẫn tôi vào các lối công bình, vì cớ danh Ngài.
Dầu khi tôi đi trong trũng bóng chết,
Tôi sẽ chẳng sợ tai họa nào, vì Chúa ở cùng tôi;
Cây trượng và cây gậy của Chúa an ủi tôi.
Chúa dọn bàn cho tôi trước mặt kẻ thù nghịch tôi;
Chúa xức dầu cho đầu tôi, chén tôi đầy tràn.
Quả thật trọn đời tôi, phước hạnh và sự thương xót sẽ theo tôi;
Tôi sẽ ở trong nhà Đức Giê‑hô‑va cho đến lâu dài.
Dy nói điều khiến anh day dứt nhất là biết Tammy đang phải một mình gồng gánh tất cả ngoài kia. Tôi mong sớm được gặp “nửa kia” của câu chuyện tình này, để nghe tiếng nói của chính cô.
Thi Bùi
Nguyên Hòa biên dịch
Nguồn: Theo bài viết của Thi Bui, đăng trên Substack ngày 21-4-2026
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình