Đọc Bùi Vĩnh Phúc: Chữ Nghĩa & Không Gian Văn Chương
Phan Tấn Hải
Thêm một cuốn sách phát hành giữa một thời bom đạn bay khắp trời. Bất kể rằng, dòng chữ không ngăn cản được đường đạn bay. Hiển nhiên, bởi vì tác giả Bùi Vĩnh Phúc đang rời khỏi thế giới vật lý của địa cầu, để bước vào một thế giới nơi mà anh gọi là một không gian văn chương rất riêng trong tác phẩm mới, nơi đó là thơ, là văn, là nhạc, là phê bình, là cảm nhận, là những giấc mơ bay bổng từ chiếc đàn dương cầm với các phím là chữ và nghĩa. Như thế đó, tuyển tập các bài viết của Bùi Vĩnh Phúc ấn hành với nhan đề “Chữ Nghĩa & Không Gian Văn Chương” nơi do chính anh tuyển chọn, trích lại các bài viết anh ưa thích nhất.
Bùi Vĩnh Phúc là một cái tên quen thuộc với rất nhiều người trong nhiều lĩnh vực. Anh là một nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu văn học, nhà giáo dục, nhà dịch thuật cho tiểu bang California, người dịch văn chương, và cả phê bình âm nhạc. Và nhiều nữa, nếu phải kể hết. Do vậy, rất nhiều những trang văn Bùi Vĩnh Phúc viết ra đã thường trực làm cho tôi bất ngờ, không chỉ mới lạ mà vẫn rất là thơ mộng, không chỉ uyên bác tháp ngà như khi phân tích âm nhạc Trịnh Công Sơn mà vẫn rất gần gũi đời thường như khi nói về chất thơ Bùi Giáng.
Bùi Vĩnh Phúc là một điển hình phức tạp của lớp trí thức hải ngoại mang trong tim hai dòng chảy: truyền thống mỹ học Việt Nam và phương pháp nghiên cứu hiện đại phương Tây. Hai kho tàng văn hóa này giúp anh xây dựng một lối viết dung hòa giữa thơ mộng và lý luận, giữa trực giác thẩm mỹ và phân tích lý thuyết. Chúng ta sẽ thấy rất nhiều đa tầng chữ nghĩa như thế trong tác phẩm "Chữ Nghĩa & Không Gian Văn Chương" (CN&KGVC) của Bùi Vĩnh Phúc, dày 730 trang, vừa do Tạp Chí Ngôn Ngữ ấn hành.
Khoan. Xin nói về một bất ngờ rất riêng tư. Tôi giựt mình khi thấy nơi trang 28 của sách CN&KGVC, nơi những dòng đầu của bài "Cho Đi Lại Từ Đầu..." Bùi Vĩnh Phúc đã viết, trích:
“Tôi nhớ Robert Nathan, qua lời một họa sĩ trong cuốn 'Portrait of Jennie' -- bản dịch Việt Ngữ là "Chân Dung Nàng Thơ" của Hoàng Ưng và Trần Phong Giao -- có nói đại ý rằng trong đời một người nghệ sĩ, có những giai đoạn mà hắn ta cảm thấy năng lực sáng tạo của hắn bị đông đặc lại. Lúc đó, hắn cảm thấy linh hồn hắn bị giam nhốt giữa đời sống, và hắn không thể tìm được lối thoát. Đó là mùa Đông của người nghệ sĩ. Mùa Đông dày đặc và giá lạnh bao trùm lên đời sống hắn, khiến cho hắn có những lúc cảm thấy không còn có thể tiếp tục sống nổi.”
Tôi đọc và giựt mình. Đúng là tôi mê cuốn truyện dịch "Chân Dung Nàng Thơ" trong những ngày còn là một tên học trò mê đọc trong các năm trung học ở Sài Gòn. Lúc đó, tôi đọc và có lúc như dường thấy hơi lạnh của tuyết New York phả lên từ các dòng chữ đang làm lạnh thêm cho nhân vật chính trong truyện, một chàng họa sĩ đói rách trong thời Kinh Tế Suy Thoái của Hoa Kỳ giữa thập niên 1930s bỗng gặp một thiếu nữ ngồi giữa trời lạnh, nơi công viên Central Park của thành phố Manhattan, và chàng sau đó vẽ phác hình ảnh nàng từ ký ức. Tôi không biết vẽ, nhưng có lúc tôi trực giác như dường mình sẽ là một tên nhà thơ đói rách ngồi giữa một công viên đầy tuyết trắng.
Tiểu thuyết này dĩ nhiên còn nhiều tình tiết ly kỳ, lãng mạn, về sau còn được dựng thành phim. Tôi không ngờ là Bùi Vĩnh Phúc cũng ưa thích tác phẩm này như tôi. Nhưng dịch giả Hoàng Ưng lại là thầy dạy Anh văn của tôi thời trung học đệ nhất cấp ở Trần Lục, quận 3 Sài Gòn (bây giờ hình như đổi tên là Trường THCS Lê Quý Đôn?). Bây giờ, hiển nhiên là Thầy đã lìa đời, nhưng chữ của Thầy trong bản dịch thơ mộng đó vẫn còn in sâu trong tôi, như dường các bụi tuyết New York vẫn chưa tan trong mắt tôi. Các bạn nào từng học Thầy này hẳn nhớ rằng Thầy có một mắt giả, có lẽ vì bị thương do một tai nạn hay từ một thương tích ở chiến trường nào đó, mà Thầy không kể trong các buổi tôi học. Tôi nhớ Thầy có tròng mắt giả màu xanh da trời, ngó là biết giả liền (thời thập niên 1960s là như thế, không có chuyện phải ngụy trang cho giống mắt thiệt). Còn tròng mắt kia của Thầy ngó lúc nào cũng như đang cười, rất là an lạc và thơ mộng. Nhiều thập niên về sau, tôi tự khám phá ra một điều, khi nhớ tới Thầy: nếu tâm hồn không thơ mộng, không ai có thể dịch, viết văn, hay làm thơ...
Sách mới của Bùi Vĩnh Phúc dày 730 trang, nghĩa là nặng tới mức không thể cầm một tay mà đọc. Sách gồm 6 phần. Phần I: Tản văn / Tuỳ bút; Phần II: Tiểu luận / Chuyên luận (trích); Phần III: Thơ (tuyển 50 bài của Bùi Vĩnh Phúc); Phần IV: Dịch thuật; Phần V: Đối thoại, trả lời phỏng vấn; Phần VI: Phụ Lục: Hình ảnh kỷ niệm, và Thân hữu viết về BVP.
Vào sách là bài Thư Đầu Sách của nhà thơ Luân Hoán, thay mặt Tạp Chí Ngôn Ngữ, giới thiệu tổng quan về Bùi Vĩnh Phúc và tác phẩm mới, với lời cuối thư: “Kính chúc quý bạn đọc khoan khoái khi đọc và ngẫm về cuốn sách này. Trong sách có bao nhiêu điều thú vị, đẹp đẽ và bao thông tin, kiến thức mang tính khoa học văn chương mà ta có thể thưởng thức và tìm hiểu, theo dõi. Chỉ riêng đoạn Bùi Vĩnh Phúc, một nhà phê bình văn học, một nhà thơ, nói về bài thơ Hoàng Hạc Lâu và các cách dịch nó thôi cũng đủ khiến ta yêu thích văn chương nhiều thêm. Cái sướng khó nói rõ được.” (CN&KGVC, trang 13)
Kế tiếp, sau lời của Luân Hoán là bài nhận định từ một nhà nghiên cứu từ Huế, tựa đề “Nghe Tiếng Quê Hương Từ Nơi Xa Thẳm” của Nguyễn Thị Tịnh Thy – người được tuyển tập giới thiệu là: “Nhà Nghiên cứu - Phê bình văn học. TS Ngữ văn, Đại học Sư phạm Huế. Chuyên môn giảng dạy tại Đại học Sư phạm Huế: Văn học nước ngoài, Phê bình sinh thái.”
Trong bài viết dài 8 trang của Nguyễn Thị Tịnh Thy, tôi chú ý tới đoạn văn này: “Đi vào các trường hợp, trong hơn 20 cuốn sách viết về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn mà chúng tôi đang sở hữu, có thể nói, cuốn sách của Bùi Vĩnh Phúc thuộc vào hàng hay nhất. Khảo sát ca từ của Trịnh Công Sơn từ góc độ thi pháp học văn học, ở đoạn trích viết về "ngôn ngữ và những ám ảnh nghệ thuật", tác giả đã chỉ ra các kiểu không gian nghệ thuật trong ca từ của Trịnh Công Sơn một cách tinh tế. Thanh Tâm Tuyền, Tô Thuỳ Yên, Bùi Giáng đều là những gương mặt thơ được giới cầm bút bình luận rât nhiều. Tuy nhiên, đọc các tiểu luận của Bùi Vinh Phúc, ta vấn thây ông luôn tìm được lối riêng, có tính "vũ đoán" riêng trong "viết, đọc và thẩm thức văn chương". Bài về Phạm Công Thiện đúng là "một thứ fire for fire" - "lửa đáp lửa" - là bài viết của "một thi sĩ viết cho một thi sĩ" đúng như nhận định của chính triết gia này. Đó là tuyệt bút, là một cơn lên đồng chữ nghĩa, là sự thăng hoa của trí tuệ và cảm xúc diệu kỳ khó lặp lại trong đời, ngay cả với chính tác giả.” (CN&KGVC, trang 21)
Lời cuối trong bài viết của Nguyễn Thị Tịnh Thy là những gì độc giả chắc chắn là sẽ cùng nhìn thấy về vai trò nối liền sự đứt gãy văn hóa – văn học của dân tộc: “Trên dưới 700 trang sách với nhiều thể loại, điều khiến tôi không rời được Chữ nghĩa & không gian văn chương là khối kiến thức về văn học, trết học, mỹ học và ngôn ngữ học mà tác giả Bùi Vĩnh Phúc mang lại. Nhưng, quan trọng nhất, gợi nhiều xúc cảm nhất, là trong từng cầu chữ của ông, tôi được nghe tiếng quê hương từ nơi xa thắm. Người nối liền sự đứt gãy văn hóa - văn học của dân tộc, lại chính là những kẻ tha hương. Tôi biết ơn ông và những người câm bút ở ngoài nước, như ông!” (CN&KGVC, trang 22)
Trong bộ sách là một thế giới mênh mông chữ nghĩa của Bùi Vĩnh Phúc, tôi ngừng lại và đọc nhiều lần một đoạn văn, nơi ký ức thời tuổi nhỏ của tôi. Bài “Những Đóa Hoa Dịu Dàng Phất Phơ Trong Gió” của Bùi Vĩnh Phúc có một đoạn, trích:
“Tôi cũng nhớ lần được cho leo lên xe thổ mộ chạy một vòng thành phố. Ông già đánh xe Nam Kỳ hay ghé qua xóm tôi ngồi đánh cờ tướng với mấy bạn rượu của ông ta. Tôi được quen biết ông trong những lần đứng coi ké những cuộc cờ này. Tôi nhớ vào một dịp Tết, ông già đánh xe thổ mộ chạy qua khu xóm tôi. Những chậu hoa vạn thọ vàng rực treo lắc lư đầy hai bên thành xe. Màu vàng lung linh theo nhịp xe chạy thật là chóa mắt. Lần đó, ông già cho tôi leo lên ngồi chung với năm, bảy người trong khoang xe. Mọi người ngồi hết chỗ, ông già leo ngồi ngay lên cáng xe. Chiếc xe chạy đi, và tôi sung sướng nhìn mọi người cũng như cảnh vật dạt mãi về phía sau. Những chậu hoa vạn thọ vàng rực chấp choa lăc lư trong gió. Thời tiết còn để lại một chút lạnh châm kim trên da thịt. Tiếng vó ngựa lóc cóc giòn giã. Và tuổi nhỏ, như con chim chào mào vẫy cánh bay vụt lên.” (CN&KGVC, trang 59)
Tôi tin rằng các nhà phê bình văn học sẽ chú ý đặc biệt tới các đề tài trong sách mới của Bùi Vĩnh Phúc, với các bài nhận định về hai mươi năm văn học Miền Nam (1954 - 1975), về ngôn ngữ Trịnh Công Sơn, về Truyện Kiều và Tiếng Việt 200 năm trước, về các nhà thơ Thanh Tâm Tuyền, Tô Thuỳ Yên, Bùi Giáng, Phạm Công Thiện, về bài phát biểu của Bùi Vĩnh Phúc khi nhận giải Nghiên Cứu - Phê Bình của Diễn đàn Văn học Văn Việt, về bài trả lời phỏng vấn do Diễn đàn Da Màu thực hiện (về Đọc & Viết và về Văn Học Hải Ngoại), và nhiều đề tài khác.
Tuyển tập cũng ghi lại nhiều cái nhìn, trong phần Thân hữu viết về Bùi Vĩnh Phúc, với các bài của:
-- Trần Chấn Trí: Hiệu ứng của Âm và Thanh trong Thơ qua lăng kính của nhà phê bình văn học Bùi Vĩnh Phúc
-- Phan Tấn Hải: Bùi Vĩnh Phúc, nhà phê bình của Thơ mộng, U hiển
-- Trần Hữu Thục: Vài cảm nghĩ về 9 Khuôn Mặt, 9 Phong Khí Văn Chương của Bùi Vĩnh Phúc
-- Đặng Thơ Thơ: Bùi Vĩnh Phúc và Phê Bình Văn Học
-- Trịnh Y Thư: Bùi Vĩnh Phúc: Phê bình Văn học như là một hành động của tình yêu
-- Trần Thị Nguyệt Mai: Bùi Vĩnh Phúc, "Người Bạn" thời Hoa mộng
Không chỉ với người quan tâm về văn học, tôi tin rằng các ca sĩ, nhạc sĩ và những người quan tâm tới âm nhạc sẽ chú ý tới bài viết của Bùi Vĩnh Phúc tựa đề “Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ & Những Ám Ảnh Nghệ Thuật”, đặc biệt là ghi chú (2) in nơi cuối bài, phân tích về một chữ trong câu nhạc:
“[2] Bài "Biển Nhớ", trong một số sách nhạc, câu "Bàn tay chăn gió mưa sang" bị đánh lộn là "Bàn tay chắn gió mưa sang". Điều đó làm mất hẳn đi cách dùng chữ tài hoa và đầy sáng tạo của người nhạc sĩ. Trong văn cảnh của bài hát, "chắn gió mưa sang" trở nên lạc, không thích hợp với khí hậu và tinh thần chung của toàn bài, trong đó, ta thấy có "triều sương ướt đẫm cơn mê", có "hồn liễu rũ", "bờ cát trắng", "biển động", "sầu lên", "cồn đá rêu phong rũ buồn, đèn phố nghe mưa tủi hờn"... Thật ra, trong bản nhạc rời in ở Việt Nam thời sáu mươi, tôi đã thấy nhà xuất bản in đúng là "chăn gió mưa sang".” (CN&KGVC, trang 184-185)
Người quan tâm tới âm nhạc cũng có thể chú ý tới bài viết tựa đề “Về Tính Vũ Đoán trong Viết, Đọc, và Thẩm Thức Văn Chương” của Bùi Vĩnh Phúc, nhắc tới các ca khúc phản chiến bị bỏ quên:
“Trong kinh nghiệm cá nhân, về phương diện này, tôi cũng đã rất ngạc nhiên và khá bất ngờ khi thấy trong tập Những Bài Ca Không Năm Tháng, tuyển hơn 120 ca khúc của mình, được xuất bản mấy năm trước khi anh mất, Trịnh Công Sơn đã không đưa vào những ca khúc phản chiến một thời đã làm nên tên tuổi anh. Có lẽ đã có một suy nghĩ đắn đo nào đó, có một ý nghĩa quyết định, đã khiến anh không đưa chúng vào tuyến tập đánh dấu một đời sáng tác này của mình. Tôi bỡ ngỡ, nhưng thấy không nhất thiết phải lý giải điều đó.” (CN&KGVC, trang 223)
Hiện thời sách mới của Bùi Vĩnh Phúc đã lưu hành trên hai mạng:
https://www.amazon.com/ và https://www.barnesandnoble.com/
Bạn chỉ cần gõ tên "bui vinh phuc" là ra các sách mới này.
Nơi đây, xin ghi lại tiểu sử sơ lược của Bùi Vĩnh Phúc: Sinh tại Hà Nội, 1953. Lớn ở Sàigòn. Dạy Việt văn và Pháp văn tại trường Nguyễn Bá Tòng (Sàigòn và Gia Định) từ 1972 đến 1977. Làm thơ từ 1968. Viết tiểu luận và phê bình văn học từ 1982.
Sống tại Mỹ từ tháng 4, 1978. Học và lấy các bằng chuyên môn từ hệ thống Cal State University (CSU) và University of California (UC). Từ 1989, liên tục dạy Anh văn và Ngôn ngữ & Văn hóa Việt Nam tại đại học Golden West College và tại California State University, Fullerton, khoa Ngôn ngữ và Văn học Hiện đại. Hoạt động chuyên ngành trong các lĩnh vực Ngôn Ngữ Học và Văn chương Pháp. Thuyết trình viên về giáo dục và tâm lý-xã hội, cũng như về văn học và ngôn ngữ Việt Nam tại một số trung tâm và đại học tại Mỹ, và tại các diễn đàn về văn học Việt Nam hải ngoại.
Dịch thuật chuyên nghiệp từ 1986. Đã chuyển dịch nhiều tài liệu trong các lĩnh vực y, luật, ngôn ngữ, và tâm lý-xã hội cho tiểu bang California và các trung tâm nghiên cứu khác tại Hoa Kỳ. Dịch văn chương từ 1987. Trong ban chủ biên cũng như đã cộng tác với nhiều tạp chí văn học và nghiên cứu trong và ngoài nước.
Cuối cùng, để bạn đọc có thể nhìn rõ hơn về chữ và người, nơi đây xin chép lại ba đoạn thơ tự tình của Bùi Vĩnh Phúc trong bài thơ “Trăng vỡ anh ra” dài 8 đoạn, mỗi đoạn 4 dòng, và nơi đây là ba đoạn giữa bài thơ:
anh đã đi xa những ngày quê cũ
trăng dãi trên đầu trăng mở trái tim anh
trăng vẫy anh đi về những miền ánh sáng
anh chạy theo trăng vấp ngã bao lần
anh đã mất tăm lòng anh tuổi trẻ
trăng sáng lân tinh những lá cỏ ướt mềm
anh mút giọt sương thơm như giọt sữa
em ơi em ơi trăng và gió đương lên
em đừng khóc một ngày trăng đã cũ
một ngày trăng đã vơi một ngày đời sống đã phân ly
một ngày giọt sương rơi trên cỏ biếc
vỡ giọt nước mắt em một đêm mộng xuân thì. (CN&KGVC, trang 496)
Nhà thơ Bùi Vĩnh Phúc, cũng rất mực thơ mộng và u hiển vậy. Nơi không gian văn chương đó, vầng trăng quê hương vẫn rọi sáng trong các dòng chữ của anh.
Phan Tấn Hải
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình