Ảnh do AI minh họa.
LTS: Trong thời đại nhân danh mọi thứ trừ sự thật, chữ “trung thực” vừa đắt giá vừa khả nghi – người ta nhân danh đạo lý che đậy quyền lợi, nhân danh hòa bình chuẩn bị chiến tranh, nhân danh “dám nói thẳng” biện minh cho mất nhân cách. “Người Trung Thực Nhất Thế Giới” mượn hai vị sứ giả hành tinh soi ranh giới giữa trung thực và bình phong mưu đồ: không trào lộng, dù tiếng cười khó thảnh thơi; không buộc tội ai, dù bóng ai đó thấp thoáng. Xin giới thiệu đến độc giả Việt Báo khúc văn suy tưởng này, bình thản giọng kể mà day dứt nỗi băn khoăn trước cái giá thế giới phải trả cho việc “dám” nói thực.
***
Nghe tiếng gõ cửa, tôi biết ngay đó là họ. Chẳng cần nhìn qua lỗ nhỏ làm gì. Hai người đàn ông thay phiên gõ, những âm thanh giống hệt nhau. Cách gõ thể hiện cá tính của mỗi người. Ai cũng có kiểu gõ riêng. Chỉ những nhân vật ngoài hành tinh như họ mới không có chút khác biệt nào trong cách thông báo sự xuất hiện của mình.
Tôi chần chừ một lúc. Họ có thể nghĩ tôi đã dùng mánh khóe làm họ cảm thấy cần đến gặp tôi lần này. Và ai biết người ngoài hành tinh sẽ phản ứng ra sao trước thói quen thông thường này của con người! Nhưng cuối cùng thì tôi cũng phải mở cửa, đúng không? Vậy nên tôi mở. Họ không có vẻ giận dữ chút nào, — có lẽ nhờ nụ cười ngây thơ vô tội vạ của tôi — may mắn thật!
Khi cửa hé mở, một trong hai người đưa một chai dầu ô liu xanh vào sát mặt tôi, y như lần đầu. Chỉ khác là, để thu hút sự chú ý của họ, tôi đã gửi một cái chai lớn hơn, 500ml thay vì 250ml. Đó là chai mang thông điệp của tôi.
“Chúng tôi biết chai này là của anh. Đúng không?” họ đồng thanh hỏi.
Tôi mỉm cười. Câu hỏi rất… con người. Đã biết rồi, sao còn hỏi? Nếu trí nhớ tôi không lầm, thì chắc chắn những nhân vật ngoài hành tinh này đã học được một cái gì đó từ chúng ta. Điều này hơi đáng lo nên tôi nhìn họ nghiêm trang hơn và xác nhận, cũng với một giọng nói nghiêm trang:
“Vâng. Nó là của tôi.”
“Anh khẳng định trong thông điệp là anh biết ai là người trung thực nhất vũ trụ. Hãy nói cho chúng tôi nghe về người đó,” họ lại đồng thanh nói.
Tôi giơ tay ra hiệu mời họ ngồi. Trước khi tôi kịp đưa ra lời báo trước, một hình thức tuyên bố miễn trừ trách nhiệm, thì một người đã nói thẳng:
“Chúng tôi biết anh có khuynh hướng phóng đại nhưng vẫn đến. Anh nên cẩn thận lời nói; đừng phát ngôn bừa bãi lần này.”
À, đó là người khó tính. Ông ta không biết một người có khuynh hướng đó gần như không thể ngăn chặn bản tính của mình.
“Đương nhiên rồi. Lần trước, các ông đã giúp tôi nhận ra nan đề của mình chẳng là gì so với quy mô vũ trụ, và tôi trân trọng kinh nghiệm đó. Nhưng xin phép được nói rõ: trong thông điệp tôi viết ‘Người trung thực nhất thế giới’, chứ không phải ‘Người trung thực nhất vũ trụ.’”
Họ có vẻ ngạc nhiên. Người kia liếc nhìn người khó tính một cách đầy ý nghĩa. Có lẽ việc hiểu lầm là một thứ gì kinh khiếp đối với họ..
“‘Thế giới’ và ‘vũ trụ’ không phải là hai danh từ tương tự trong ngữ vựng của các anh sao?” người khó tính hỏi, nhíu mày.
“Không đâu. Một số người nghĩ chúng giống nhau. Nhưng tôi không nghĩ vậy. Tôi khiêm tốn hơn nhiều,” tôi đáp, sờ kính cận của mình.
“Cảm ơn anh đã nói rõ. Đúng vậy, anh viết ‘người trung thực nhất thế giới.’ Chúng tôi xin lỗi.”
Họ trao đổi ánh mắt. Người kia, người dễ chịu, nhìn thẳng vào mắt tôi.
“Lý do chúng tôi đến đây lần này, tôi phải nhận là hơi vụ lợi một chút. Chúng tôi nghĩ chúng tôi là những người trung thực nhất vũ trụ. Chúng tôi thấy sự chọn lựa của anh hơi bất công và muốn xem người trung thực nhất của anh có xứng đáng danh hiệu đó không. Nhưng giờ đã hiểu ý anh, chúng tôi nên ra về. Chúng tôi phải tôn trọng lựa chọn của thế giới anh trong việc ai xứng đáng danh hiệu người trung thực nhất.”
Tôi đứng lên, giơ tay ra ngăn họ.
“Xin các ông đừng lo. Lời xin lỗi được chấp nhận. Không hề gì đâu. Ở đây, chúng tôi thường phạm lỗi nhưng ít khi xin lỗi lắm. Nay, vì các ông đã làm một chuyến đi khó khăn — từ thế giới có vẻ hoàn hảo, sạch sẽ của các ông tới thế giới bừa bãi, không hoàn hảo này — có thể nào các ông xác nhận người mà tôi chọn xứng đáng với danh hiệu đó không?”
“Lần này, anh ăn nói có vẻ rất khôn ngoan.”
Tôi cười híp mắt. Khi họ nói đồng thanh, nhận xét đó chắc chắn sẽ được ghi lại trong sổ sách họ!
“Tôi nên bắt đầu bằng cách kể những gì người đó đã làm và lý do tôi nghĩ ông ta là người trung thực nhất thế giới, phải không?” Tôi nhấn mạnh hai chữ ‘thế giới.’
“Đúng rồi. Và nhớ nói ngắn gọn.” Người khó tính, một lần nữa, chứng tỏ mình không dễ chiều lòng.
“Được rồi, tôi sẽ ngắn gọn và thẳng thắn. Nhưng trước hết, với kiến thức AI của các ông, các ông có biết chuyện gì vừa xảy ra ở Venezuela không?”
“Trước hết, kiến thức của chúng tôi và AI không thể so sánh. AI ngoài việc lôi ra các tri thức của nhân loại rồi giảng giải, trình bày mạch lạc, đã làm được gì? Nó có giúp các ông du hành sang một thế giới khác không…?”
Ôi thôi! Phản tác dụng. Khen nịnh lại bị coi là sỉ nhục. Họ thật khó tính!
“Tôi xin lỗi. Cảm ơn ông đã chỉ ra. Chúng tôi vừa tự hào vừa lo lắng về các phát triển AI, nên suy nghĩ của chúng tôi hơi rối rắm.”
Người dễ chịu đúng là dễ chịu. Ông gật nhẹ và tiếp tục với giọng vui vẻ hơn.
“Thứ hai, chúng tôi không quá quan tâm đến những hoạt động hỗn loạn của thế giới này. Nếu chúng tôi muốn tìm hiểu điều gì đó nơi đây, chỉ là để học hỏi và cải thiện thôi. Nhưng, vâng, chúng tôi biết chuyện đã xảy ra ở đó. Chỉ vì các ông quá xôn xao, ồn ào! Về một sự việc mà chúng tôi có thể nói là rất ‘con người’, hoặc ít ra là một vấn đề đã cũ xưa bao nhiêu đời.”
“Đúng quá. Đó là lý do tôi nghĩ người tôi chọn xứng đáng danh hiệu ‘trung thực nhất’. Nhiều hình thức thực dân đã diễn ra khắp nơi nhưng thời nay không ai dám nói họ có ý định đến một quốc gia khác, nắm quyền, khai thác dầu mang về nước mình.. Gọi đúng tên một sự việc — dù xấu đến đâu — vẫn là trung thực. Và sự trung thực đó nên được công nhận; để tất cả ồn ào, tranh cãi phải ngưng, các ông nghĩ có đúng không?”
“Trước hết, cần xác định là chúng ta hiểu vấn đề như nhau. Anh đang nói về phẩm chất trung thực này theo ngôn ngữ của thế giới anh hay ngôn ngữ vũ trụ?” Họ hỏi, nhưng vì câu nói dài nên sự đồng thanh không hoàn hảo cho lắm..
“À, tôi nghĩ phẩm chất đó có cùng ý nghĩa ở mọi nơi.”
“Anh nghĩ sai,” người khó tính phán.
“Để tôi kiểm tra định nghĩa đã,” tôi tìm trên điện thoại. “Trung thực: nói sự thật, đáng tin cậy, không có xu hướng nói dối, gian lận…”
“Tốt. Nhưng chúng tôi không thêm đoạn ‘không có xu hướng nói dối, gian lận.’ vào định nghĩa của chúng tôi. Trung thực nghĩa là không bao giờ gian lận hoặc nói dối cố ý.”
“À, thế giới của các ông là thế giới lý tưởng. Chúng tôi nào dám so sánh. Dù sao, tôi thấy chúng ta đồng ý về những điều mà một người trung thực sẽ không làm.
“Tốt, anh tiếp tục đi.” Người dễ chịu nhìn đồng hồ của người khó tính. Hình như các cấp trên ở thế giới họ không có đồng hồ riêng.
“Vâng. Tôi sẽ ngắn gọn. Quay lại chế độ thực dân. Trước đây, thực dân luôn được quảng bá là sứ mệnh văn minh: giúp các đất nước yếu kém cải thiện đời sống và văn hóa. Nhưng nó đã trở thành một thứ tàn tích đáng xấu hổ. Tôi chưa từng tưởng tượng ai đó có thể công khai tuyên bố ý định xâm lược một nước chỉ vì tài nguyên. Và bây giờ, điều đó vừa xảy ra. Tôi choáng váng, tôi nhìn nhận. Nhưng gọi đúng tên sự việc chẳng phải là trung thực sao? À, mà… kiến thức tôi được bao nhiêu! Xin cho tôi biết các ông nghĩ gì về việc này.”
“Nhưng tôi hiểu là anh không muốn biết ý kiến của chúng tôi; anh chỉ muốn chúng tôi xác nhận sự lựa chọn của anh là chính đáng thôi!”
“Tôi đổi ý. Tôi muốn cả hai,” tôi trả lời sau một lúc ngần ngừ.
“Vậy thì chúng tôi đồng ý với anh: người đó là người trung thực nhất. Trong thế giới của anh, dựa trên tiêu chuẩn của các anh. Dựa trên việc thuộc hạ của ông ta tìm cách viện lý do cho cuộc xâm lược. Dựa trên việc bao nhiêu lãnh đạo thế giới của các anh không dám gọi sự việc đó đúng tên.”
“Cảm ơn, cảm ơn!” Tôi vỗ tay nhưng lập tức dừng lại khi họ có vẻ phiền vì tiếng ồn.
“Các ông làm tôi thấy hân hoan về trí tuệ và óc quan sát của mình. Cảm ơn một lần nữa. Thực ra, tôi có hơi nghi ngờ về sự chọn lựa của mình vì ông ấy từng có… vài lời dối trá. Nhưng trong bối cảnh sự kiện này, ông ấy trung thực nhất, hơn bất kỳ ai khác. Và vì chức vụ quan trọng của ông, lời nói thẳng thắn đó có thể làm gương cho các lãnh đạo khác. Nếu Trung Quốc xâm lược Đài Loan, họ sẽ có tiền lệ để tham khảo… Các lãnh đạo khác có thể sẽ trở nên minh bạch hơn về chương trình hành động của họ. Dân không cần suy đoán. Vì vậy, tôi nghĩ danh hiệu đó rất là phù hợp.”
“Đó là suy nghĩ của anh. Còn suy nghĩ của chúng tôi, anh có muốn nghe không?”
Giọng nói người dễ chịu nghe hơi lạnh. Sao vậy? Vì ông thấy đầu óc tôi bị nhào nắn bởi ảnh hưởng bên ngoài? Hay ông nghĩ nói lên sự thật không làm điều xấu ít xấu hơn?
“À, à! Tôi xin nói rõ là tôi không ủng hộ chế độ thực dân! Tôi chỉ… nghĩ rằng trung thực luôn luôn tốt.”
Họ nhìn nhau, mỉm cười. Tôi biết ý nghĩa nụ cười đó. Tôi có thực sự muốn nghe quan điểm dựa trên ngữ vựng của họ không? Tôi gần như chắc họ có hình ảnh khác hẳn về người trung thực.
“Không, tôi nghĩ vậy là đủ. Quý ông đã giúp tôi nhiều rồi.”
Họ đứng dậy, chuẩn bị đi. Người khó tính chứng tỏ “sự trung thực” của mình.
“Lần sau, đừng dùng mánh khóe với chúng tôi. Và anh không cần nghe lời đánh giá của chúng tôi đâu. Hãy hỏi đồng bào anh. Một nửa trong số họ có thể đồng ý với anh, dựa vào tình trạng đất nước này.”
Bởi vậy tôi mới cần hỏi các ông, tôi nói bằng ánh mắt.
“Nếu hàng xóm bảo anh rằng hắn sẽ cướp nhà anh, ý nghĩ đầu tiên của anh là gì?”, ông nói huỵch toẹt, coi đó là lời gợi ý hữu ích.
Nhìn thấy tâm hồn đau khổ của tôi qua ống kính ngoài hành tinh, người dễ chịu vỗ vai tôi.
“Khi một người như anh phải hỏi để được xác nhận niềm tin của mình, họ đã biết là niềm tin của họ không có nền tảng vững vàng.”
Và với lời nhận định xưa như trái đất đó, họ bước đi.
KC Nguyễn
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình