Trưng bày “In Pursuit of Life, Liberty & Happiness” tái hiện hành trình người Mỹ theo đuổi những giá trị cốt lõi của tư tưởng khai quốc Hoa Kỳ qua 250 hiện vật, nối kết các câu chuyện lịch sử lại với nhau. Ảnh: Smithsonian.
Khi Donald Trump tấn công hệ thống bảo tàng Smithsonian, ông không chỉ nhắm vào một cơ sở văn hóa. Ông đang tìm cách kiểm soát câu chuyện nước Mỹ – và thu hẹp xem những ai được quyền bước vào câu chuyện đó.
Nhân dịp 250 năm Tuyên ngôn Độc lập, Nhà Trắng công bố báo cáo “Saving America’s Story” dài hơn 160 trang, cáo buộc Viện Bảo tàng Quốc gia Lịch sử Hoa Kỳ không còn “kể câu chuyện chung của quốc gia”, mà dùng lịch sử như “công cụ chính trị để chia rẽ và làm suy sụp công dân”.
Đọc qua, đó là lời kêu gọi bảo vệ sự thật; đọc kỹ, đó là một đòn chính trị nhắm thẳng vào những người làm nghề kể lại quá khứ – sử gia, giám tuyển, người làm công việc lưu trữ, giáo dục – chỉ vì họ dám nhìn lịch sử Hoa Kỳ với đầy đủ vinh quang lẫn nhục nhằn.
Nhiều khẳng định trong báo cáo không đứng vững. Viện Bảo tàng Quốc gia Lịch sử Hoa Kỳ hiện vẫn có những trưng bày lớn về Tuyên ngôn Độc lập, các nhà lập quốc, Chiến tranh Cách mạng, Hiến pháp. Những hiện vật nền tảng của “câu chuyện dựng nước” – bàn viết của Jefferson, quân phục của Washington, chiến hạm sơ kỳ của Hải quân, lá cờ Star-Spangled Banner – đều xuất hiện trong mạch tự sự về nền dân chủ Mỹ.
Cùng lúc, bảo tàng mở rộng ống kính: kể lịch sử chiến tranh như “giá của tự do”, lịch sử văn hóa giải trí như một phần bản sắc quốc gia, và đưa vào không gian chính thống những cộng đồng trước đây hiếm được nhắc tới – người Mỹ gốc Philippines, văn hóa xe ‘lowrider’ ở miền Tây, những đời sống nằm ngoài khuôn mẫu “dòng chính”.
Chính nỗ lực đó cho thấy nước Mỹ rộng hơn, đa dạng hơn, phức tạp hơn các dòng tóm tắt trong sách giáo khoa cũ – bị báo cáo Nhà Trắng đánh thẳng vào. Văn bản của nhà trắng không dừng ở chuyện tranh luận về cách trưng bày; nó muốn áp đặt một khuôn lịch sử duy nhất. Trong tầm nhìn của chính quyền Trump, lịch sử Hoa Kỳ là câu chuyện tuyến tính của đàn ông da trắng theo đạo Thiên Chúa, những tướng lĩnh không thua trận, những tổng thống tự gánh lấy toàn bộ công trạng làm quốc gia vĩ đại. Bất cứ ai nhắc tới đất của người bản địa, đến chế độ nô lệ, đến phân biệt đối xử, đến phong trào tranh đấu cho quyền dân sự, lập tức bị gắn nhãn “chống Mỹ”, “chống người da trắng”. Lịch sử, trong cách nhìn đó, không còn là cuộc truy vấn sự thật, mà trở thành công cụ tuyên truyền.
Cách tiếp cận ấy đi ngược lại bản chất của công việc bảo tồn sử. Lịch sử được làm nghiêm túc luôn chấp nhận tranh luận, bất đồng, và hiểu rằng Hoa Kỳ hôm nay là kết quả của những xung đột dài giữa các ý tưởng, lợi ích và phong trào đa nhóm. Một bảo tàng lịch sử có trách nhiệm sẽ chủ ý đặt bên nhau những lớp tự sự khác nhau: chiến thắng lẫn thất bại, lý tưởng lẫn phản bội, dòng chính lẫn ngoại biên. Khi một chính quyền bắt đầu coi mọi sự nhắc tới “cả mặt tốt lẫn mặt xấu” của quốc gia là nguy hiểm, vấn đề không chỉ nằm ở một bảo tàng cụ thể. Đó là vấn đề với chính cách hiểu về dân chủ.
Nhìn vào các trưng bày hiện có tại Viện Bảo tàng Quốc gia Lịch sử Hoa Kỳ – về nền dân chủ, chiến tranh, lá cờ, các Đệ nhất Phu nhân, văn hóa đại chúng và những cộng đồng từng đứng bên lề bài học lịch sử chính thống – người ta thấy một thực tế khác hẳn bức tranh mà báo cáo Nhà Trắng cáo buộc họ. Bảo tàng đang cố giữ thế cân bằng giữa ca ngợi và phê phán, giữa tự hào và tự vấn, giữa câu chuyện trung tâm và câu chuyện của những người trước nay bị xem là ngoại biên. Đặt trong bối cảnh đó, nếu có điều gì cần làm thêm, thì là làm nhiều hơn, chứ không phải ít đi, để lịch sử Hoa Kỳ được kể một cách dân chủ và đầy đủ hơn.
Và đây chính là điểm chốt của cuộc tranh luận: nếu Viện Bảo tàng Quốc gia Lịch sử Hoa Kỳ chấp nhận những cách làm được khuyến nghị trong báo cáo, đa số người Mỹ – kể cả di dân, phụ nữ, công nhân, người da màu, người khuyết tật, người LGBTQ+ – sẽ không thấy mình hiện diện, và lịch sử Hoa Kỳ phong phú, phức tạp, đa dạng sẽ bị nén lại thành những câu chuyện đơn sắc, một chiều, khép kín trước mọi dị biệt.
Cung Đô biên tập
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình