Có một dòng sông mãi mãi không bao giờ ngừng chảy. Nó khởi nguồn từ căn nhà gỗ một gian rồi cứ chảy xuôi mãi, cuốn theo tất cả những ai nó chạm tới và mang họ đi về phía trước. (Hình: Facebook Dolly Parton)
Hình như khá lâu rồi, xã hội Mỹ mới có những ngày tháng chậm lại để cùng hoài tưởng về một nhân vật. Cảm giác như trên một chiếc bàn địa cầu, người ta đang quây quần với nhau để ôn lại những kỷ niệm về một tiếng hát trong vắt như sương sớm của đồng quê, một nụ cười sáng bừng lan tỏa đến những người bên cạnh, một nghệ sĩ đa tài, đa năng, một cuộc đời trọn vẹn ý nghĩa của sống và yêu.
Cô Bé Trong Căn Nhà Gỗ Một Gian
Bà sinh vào tháng 1/1946, là người con thứ tư trong gia đình 12 chị em, trong một căn nhà gỗ một gian giữa dãy núi Smoky ở miền Đông Tennessee. Gia đình nghèo đến mức có khi phải trả công cho ông bác sĩ bằng bột bắp. Người mẹ xoay sở từng miếng vải để làm sao đủ ấm cho cả gia đình. Cha bà không biết đọc, cũng chẳng biết viết. Nhưng chính sự thật về người cha thông minh và cần cù, bị “giam giữ” với thế giới vì chữ nghĩa, nhiều thập niên sau trở thành hạt giống cho điều vĩ đại nhất mà bà từng dựng nên.
Tất cả những gì đến sau đó, theo năm tháng, đều là trở thành chất liệu của một trong những huyền thoại Mỹ. Cô bé trong căn nhà gỗ một gian ấy lớn lên, tự học chơi nhiều nhạc cụ khác nhau nhờ vào năng khiếu thiên bẩm và môi trường gia đình giàu truyền thống âm nhạc tại vùng núi Smoky, Tennessee. Bà không có điều kiện đến với trường lớp hay được lựa chọn nhạc cụ đắt tiền. Bà tập luyện bằng những nhạc cụ tự chế thô sơ do người thân làm cho, hoặc mày mò gảy những cây đàn cũ kỹ, sứt mẻ hay thiếu dây mà họ hàng để lại trong nhà. Nền tảng âm nhạc đầu tiên của bà đến từ các giai điệu dân ca vùng Appalachian và nhạc Phúc Âm hát trong nhà thờ của ông ngoại.
Năm lên bảy tuổi, bà được một người chú dạy những kỹ năng cơ bản trên một cây đàn guitar thật, và sau đó được tặng cho một cây guitar Martin nhỏ. Làm chủ cây đàn guitar là chìa khóa để bà mở ra một thế giới âm nhạc cho mình. Bà tự mày mò chơi thành thạo các nhạc cụ đặc trưng của vùng quê hương như đàn banjo, đàn dulcimer, đàn autoharp và vĩ cầm.
Điều đặc biệt nhất là bà hoàn toàn không biết đọc hay viết nhạc lý theo chuẩn thông thường. Bà học và chơi mọi thứ hoàn toàn bằng tai. Mỗi khi nghe thấy một giai điệu, bà sẽ tự tìm các nốt nhạc trên phím đàn. Sự kiên trì, năng khiếu và tình yêu âm nhạc đã giúp một cô bé nghèo vùng núi Tennessee có thể làm chủ hơn 20 nhạc cụ khác nhau.
Hàng ngàn ca khúc từ đó ra đời. Giọng hát trong vắt, thánh thót như giọt sương sớm mai trên những ngọn đồi Tennessee, những câu nói thông minh, dí dỏm gắn liền với tên tuổi của bà. Và hơn tất cả, một trái tim bác ái như “niêu cơm Thạch Sanh” không bao giờ vơi.
Cho Đi Không Cần Nhận Lại
Qua thời gian, cô bé trong căn nhà gỗ một gian năm xưa trở thành nghệ sĩ Dolly Parton – biểu tượng của nhạc đồng quê – một trong những gương mặt được yêu mến nhất hành tinh. Nhưng bà không dùng tình yêu ấy để đổi lấy danh vọng cho riêng mình. Bà dùng nó như một “nhà đầu tư” sử dụng gia tài của mình vào nơi xứng đáng: cho những đứa con của người khác. Một trong những câu nói nổi tiếng của bà, đó là “tôi không sinh con vì tin đó là một phần trong kế hoạch của Chúa, để con cái của mọi người đều có thể là con của tôi.”
Ở vùng núi Sevier County, Tennessee, vào cuối những năm 1980, tỷ lệ học sinh bỏ học trung học cao đến mức khiến nhiều người lo lắng, hơn 30%. Dolly Parton, cô gái sinh ra từ chính mảnh đất ấy, biết rõ cảnh nghèo khó và những cánh cửa sẵn sàng đóng sầm lại vì thiếu học vấn. Năm 1988, bà thành lập Dollywood Foundation. Bà mời toàn bộ học sinh lớp bảy và lớp tám trong vùng đến nhà hát Celebrity Theatre của Dollywood. Trong buổi họp ấy, bà đứng trước hàng trăm đứa trẻ và đưa ra một lời hứa giản dị nhưng đầy sức nặng.
“Các con hãy chọn một người bạn,” bà nói. “Gọi người đó là ‘buddy.’ Hai đứa sẽ cùng nhau học, cùng nhau vượt qua khó khăn. Nếu cả hai đều tốt nghiệp trung học, ta sẽ tặng các con mỗi người $500.”
Các em ký một bản cam kết hứa sẽ không bỏ cuộc, sẽ giúp đỡ lẫn nhau, và nếu gặp chuyện quá sức thì viết thư cho Dolly ở Dollywood. Bản hợp đồng ấy được chứng thực, như một lời thề giữa những đứa trẻ với nhau và với người phụ nữ họ ngưỡng mộ.
Số tiền đó không phải nhỏ đối với nhiều gia đình vùng núi thời ấy. Nhưng quan trọng hơn là: có người đồng hành. Mỗi sáng đến trường, các em biết mình không đi một mình. Và phía sau, luôn có bà Dolly Parton đang chờ đợi họ ở điểm đến.
Khi những học sinh ấy bước lên sân khấu nhận bằng tốt nghiệp, bà có mặt. Bà trao tận tay từng tấm chi phiếu $500. Có người dùng số tiền đó làm vốn đi học đại học, trở thành người đầu tiên trong gia đình bước chân vào giảng đường. Có người, sau này là một y tá, giữ lại tấm chi phiếu như một kỷ vật thiêng liêng.
Tỷ lệ bỏ học của hai khóa học sinh tham gia chương trình Buddy Program giảm mạnh xuống còn 6%. Không chỉ vậy, thành công ấy còn khơi dậy cả cộng đồng. Người dân Sevier County bắt đầu chung tay tạo thêm nhiều chương trình hỗ trợ. Những đứa trẻ từng được bà Dolly khích lệ lớn lên, lại trở thành người truyền cảm hứng cho thế hệ tiếp theo.
Chương trình Buddy Program chỉ kéo dài khoảng hai năm, sau đó Dollywood Foundation chuyển sang các hình thức hỗ trợ khác, trong đó có học bổng Dolly Parton Scholarship, $15,000 cho mỗi học sinh xuất sắc ở các trường trung học trong quận, và đặc biệt là Imagination Library.
Năm 1995, bà khởi xướng một chương trình gửi sách miễn phí cho trẻ em. Mỗi tháng một cuốn, từ lúc lọt lòng cho tới khi tròn năm tuổi, cho bất cứ đứa trẻ nào được gia đình ghi danh, không tốn của ai một đồng. Bà gọi nó là Imagination Library, để tưởng nhớ người cha chưa từng được học đọc. Bà muốn con cái của những người như cha mình được lớn lên với sách trên tay, với trí tưởng tượng và một tâm hồn đẹp.
Các tổ chức địa phương xuất hiện. Các tiểu bang tham gia. Rồi Canada, Vương quốc Anh, Úc, Ireland. Suốt hơn ba thập niên, hơn ba trăm triệu cuốn sách đã đến tay của các trẻ em khắp nước Mỹ, Canada, Anh, Úc và Ireland. Tính đến năm nay, mỗi tháng hơn ba triệu cuốn sách gửi đi.
Cứ vài giây, một cuốn sách lại đến một ngôi nhà nào đó trên hành tinh. Chính bà Dolly thường nói, bà cho đi từ trái tim và chẳng bao giờ biết rõ vì sao chọn việc này hơn việc khác, chỉ vì thấy xã hội cần và bà đáp ứng.
Dòng Sông Không Bao Giờ Ngừng Chảy
Bà Dolly Parton ra đi, sau một cuộc chiến ngắn ngủi và lặng lẽ với căn bệnh ung thư, cũng lặng lẽ như cách bà đã dùng để làm những điều vĩ đại khác bên ngoài sân khấu.
Khi bài viết này lên khuôn, thì biểu tượng âm nhạc đồng quê của cả thế giới đã an nghỉ ở Woodlawn Memorial Park và Mausoleum, Nashville, bên cạnh người chồng yêu quý của bà, ông Carl Dean. Tang lễ diễn ra riêng tư, không phô trương, không cờ quạt. Nó âm thầm như những điều tuyệt vời bà đã làm trong cuộc đời mình.
Thế mà theo lệnh từ Washington, Tòa Bạch Ốc và trên khắp các cơ quan liên bang treo cờ rũ. Nhưng họ có biết đâu, đài tưởng niệm dành cho Dolly Parton không phải là lá cờ rũ. Mà đó là một đứa bé, 5 hay 6 tuổi, ở đâu đó sáng nay, đang mở ra một cuốn sách vừa nhận được qua đường bưu điện, với tên của em in trang trọng trên đó.
Trong khi hàng triệu người trên khắp thế giới tiếc thương sự ra đi của bà, chương trình Imagination Library cho biết họ sẽ tiếp tục gửi sách miễn phí cho trẻ em dưới 5 tuổi tại Hoa Kỳ và nước ngoài. Tuy nhiên, tương lai của chương trình này đang trở nên bấp bênh hơn tại các bang như Indiana và Missouri, do các nhà lập pháp, dưới chính quyền của Donald Trump – người ra lệnh hạ cờ rũ để tưởng nhớ bà – đã cắt giảm hoặc giảm bớt nguồn ngân sách công trong năm qua.
Giữa lúc chính quyền Trump muốn diệt trừ, xóa sổ những biểu tượng anh hùng da đen của nước Mỹ, muốn tống cổ những quân nhân da đen ra khỏi quân đội, thì bà Dolly đã từng đầu tư số tiền bản quyền từ ca khúc "I Will Always Love You" cố ca sĩ Whitney Houston trả cho bà để gửi cho một cộng đồng người da đen.
Khi chính quyền Trump đóng cửa Bộ Giáo Dục thì Imagination Library tiếp tục gửi sách đến cho trẻ em.
Có cô bé Roe Roe, chiến binh anh dũng chiến thắng căn bệnh ung thư bạch cầu, đã có cơ duyên gặp bà Dolly khi bà đến thăm bệnh viện nơi em từng hóa trị. Cô bé đưa cao tấm bảng có dòng chữ: “Bà Dolly, âm nhạc của bà đã giúp cháu chiến thắng căn bệnh.” Bà Dolly từng sáng tác ca khúc có “Chemo Hero – Người Hùng Hóa Trị”. Ngày bà ra đi, cha mẹ cô bé viết rằng: “Cảm ơn Dolly vì đã làm cho thế giới của chúng tôi trở nên tốt đẹp hơn, vì đã dành tình yêu thương cho các con tôi, cũng như truyền cảm hứng để chúng biết ước mơ nhiều hơn, học hỏi nhiều hơn, biết quan tâm và hoàn thiện bản thân hơn.” Cô bé Roe Roe thì nói: “Con không cảm thấy bà thật sự ra đi.”
Rồi có người lặng lẽ viết lên trang: “Tôi sống ngay gần nhà Dolly Parton từ năm 2013. Tôi lái xe ngang qua nhà bà gần như mỗi ngày, nhưng hôm nay mới là lần đầu tiên tôi thực sự đứng ngay trước cổng nhà bà. Con gái McKenna và tôi đã đến đó để bày tỏ lòng tri ân. Nhiều người khác cũng có mặt với cùng mục đích. Hai cô con gái của tôi từng nhận được sách miễn phí hàng tháng khi còn nhỏ. Dolly là người luôn hào phóng cho đi, và hôm nay tôi muốn đáp lại tấm lòng đó, quyên góp cho "Imagination Library" thay vì gửi hoa. Xin hãy yên nghỉ, Dolly.”
Hôm Thứ Ba, các nhà lập pháp của tiểu bang Tennessee cam kết sẽ cấp kinh phí cho các chi phí tại địa phương của chương trình "Dolly Parton's Imagination Library" trong ngân sách tiểu bang năm 2027.
Lá cờ rũ rồi sẽ được kéo lên. Nhưng có một dòng sông mãi mãi không bao giờ ngừng chảy. Nó khởi nguồn từ căn nhà gỗ một gian rồi cứ chảy xuôi mãi, cuốn theo tất cả những ai nó chạm tới và mang họ đi về phía trước. Nó sẽ còn chảy mãi, bởi vì cứ mỗi đứa trẻ mở ra một cuốn sách của bà Dolly Parton gửi tới, lại có thêm một giọt nước nhập vào dòng, và dòng sông lại tiếp tục chảy.
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình