Minh họa AI.
Khó có ai có thể quên hình ảnh hào hùng của TổngThống Ronald Reagan trong ngày 30 tháng 3 năm 1981, khi ông vừa bước ra khỏi khách sạn Washington Hilton, nơi ông vừa chấm dứt bài phát biểu trước các thành viên công đoàn. Một người đàn ông nhảy đến từ đám đông báo chí và nổ súng vào tổng thống. Viên đạn trúng vào thành xe limousine, dội lại, xuyên vào phổi. Truyền hình trực tiếp cho thấy, tổng thống Reagan, một tay ôm ngực, tay kia còn chào đám đông trước khị bị các hộ vệ đẩy vào xe, đưa đi bệnh viện. Ông còn đùa với vợ: “"Em à, anh quên cúi người xuống né" và ông đùa với bác sĩ giải phẩu: “Tôi hy vọng tất cả các bạn đều là đảng viên Cộng hòa.” Người anh hùng này được lòng dân chúng. Chính bản thân tôi cũng đã bầu phiếu cho ông.
Một câu chuyện khác mới vừa xảy ra, nhan đề là “Miệng càng to, bước chân càng nhẹ.”
Tổng thống thích làm anh hùng của chúng ta, D. Trump, ở Ankara, ông tuyên bố mình là "mục tiêu số một" của Iran. Một câu nói mang đầy chất anh hùng phô trương, kiểu "tao đây, có giỏi thì bắn." Cả hội trường NATO chắc cũng phải gật gù, vì đó đúng là phong cách quen thuộc: không nói thì thôi, đã nói là phải kịch tính thượng hạng, như thể ông vừa bước ra từ một bộ phim hành động hạng B mà chính ông đóng vai chính, đạo diễn, và cả là người viết lời thoại tự sướng.
Nhưng chỉ một ngày sau, kịch bản rẽ sang một hướng không ai ngờ. Camera ghi lại cảnh ông oai vệ bước lên chiếc Air Force One cũ, vẫy tay, cười tươi, đúng chất "tổng thống bất khả chiến bại." Cửa máy bay đóng lại. Rồi, ở phía bên kia thân máy bay, khuất tầm ống kính, một chiếc xe tải chở đồ ăn, loại xe vẫn thường chở bánh sandwich nguội và nước cam đóng hộp cho phi hành đoàn, từ từ được nâng lên ngang cửa thoát hiểm. Không kèn không trống, không có nhạc nền hùng tráng nào cả, vị tổng thống của siêu cường quân sự mạnh nhất hành tinh lặng lẽ chui qua khoang chứa đồ ăn, như một diễn viên phụ trốn khỏi hậu trường để tránh fan hâm mộ quá khích.
Từ hình ảnh sử thi "kẻ thù đáng gờm nhất của Iran," chuyển cảnh sang một quý ông trung niên lom khom giữa mấy khay thức ăn thừa và có lẽ là vài chai nước sốt cà chua bị đổ. Nếu Hollywood viết kịch bản này, đạo diễn chắc sẽ bị chê là lố, "ai lại nghĩ ra cái twist ngớ ngẩn thế." Nhưng đời thực luôn biết cách vượt mặt Hollywood về độ hài hước tình cờ.
Khôi hài hơn nữa: trong lúc "Trump thật" đang được chiếc xe tải chầm chậm đưa sang một chiếc C-32A nhỏ hơn, thì trên chiếc Air Force One "mồi nhử," các phóng viên và một phần nhân viên Nhà Trắng vẫn đinh ninh ông đang ngồi đâu đó phía khoang VIP, có thể đang xem Fox News hoặc cắn một miếng bánh burger. Họ còn được yêu cầu kéo kín rèm cửa sổ khoang báo chí với lý do được đưa ra sau đó là "đang bay qua vùng nguy hiểm vì có mấy kẻ bẩn thỉu ngoài kia." Nghe rất ngầu, rất kiểu phim gián điệp. Chỉ có điều nhân vật chính của bộ phim gián điệp lúc đó đang ở một chiếc máy bay hoàn toàn khác, có lẽ đang dựa lưng ghế, thở phào, tự hỏi liệu Iran có bắn phi tiễn vào Air Force One?
Điều chua chát là đám người theo đuôi ông Trump và tội nghiệp cho đám báo chí, nếu Iran thực sự bắn rơi phi cơ, thì sao? Captain của con thuyền đã trốn thoát. Có lẽ, sẽ có một tang lễ tử vì đạo.
Trở về lại cảnh có thể tưởng tượng ở hậu trường: một cố vấn an ninh nghiêm nghị nói "Thưa Tổng thống, chúng ta cần ngài núp lên xe tải." Và đâu đó trong đầu ông Trump, chắc hẳn phải có một khoảnh khắc va chạm dữ dội giữa cái tôi vĩ đại luôn tự nhận "không ai dọa được tôi" với thực tế trần trụi, tôi làm sao đây? Ông tái diễn cảnh đã từng chạy xuống núp vào phòng an toàn khi đám biều tình kéo đến bên ngoài nhà trắng (29 tháng 5, 2020). Lần này ông len lén leo lên xe chở đồ ăn, hóa ra, hiệu quả hơn nhiều so với một đoàn xe hộ tống rầm rộ đầy cờ xí. Đó là chất liệu hài kịch hoàn hảo.
Cái khoảng cách giữa hình ảnh ông tự vẽ ra và hành động ông làm thực sự, là một điều xác nhận mạnh mẽ về cá tính. Lời nói không mất ytiền mua nhưng cá tính thì không thể mua bán gì cả. Trump bán một phiên bản của chính mình: bất khả xâm phạm, không gì lay chuyển, "kẻ duy nhất dám đối đầu Iran," người đàn ông mà, theo chính lời ông, cả thế giới phải kiêng dè. Nhưng sợ hãi thật sự lại vận hành âm thầm, không cần khán giả, không cần huy chương, không cần dòng chữ in đậm trên Twitter, nó chỉ cần một cái xe tải cũ kỹ, vài nhân viên biết giữ mồm giữ miệng, và một sự thật đơn giản: đôi khi cách an toàn nhất để trông như một siêu anh hùng là để cho thế giới tin bạn đang ở một nơi, trong khi bạn thực sự đang ở một nơi khác, ngồi cạnh mấy hộp bánh mì kẹp.
Điều đáng quan tâm không phải là hành động chui lén, mà là thói quen tách rời hai thế giới song song: một thế giới của lời tuyên bố, nơi mọi thứ đều là kịch tính và cường điệu để phục vụ hình ảnh cá nhân; và một thế giới của hành động thật, nơi dọn dẹp hậu quả của những lời tuyên bố ồn ào kia bằng những biện pháp rất đỗi tầm thường. Thiếu gì cách để trốn mà vẫn giữ được oai phong? Ai bày ra mưu thấp này chắc chắc sẽ bị sa thải.
Ngẫm lại, đây gần như là một câu chuyện ngụ ngôn thời hiện đại: con sư tử gầm vang giữa rừng, tuyên bố mình chẳng sợ gì, rồi khi có tiếng động lạ, nó lặng lẽ trốn vào bụi rậm gần nhất, không phải vì nó không phải sư tử, mà vì ngay cả sư tử cũng biết lúc nào nên gầm và lúc nào nên im lặng bò đi. Vấn đề chỉ là: con sư tử này lại thích kể cho cả khu rừng nghe về những lần nó gầm, nhưng tuyệt nhiên không nhắc đến những lần nó phải chui qua bụi núp.
Có nhiều lý do để Trump ra lệnh tấn công Iran, gây chuyện dữ dằn, giờ đây, muốn hòa giải, Iran đòi bồi thường thiệt hại. Chà, sắp tới ngày bầu cử rồi, đảng Cộng Hòa lo sốt, nếu Iran cứ dằn dai, giá xăng lên, thịt cá tôm rau leo thang (nhất là các chợ Việt nam, giá cả leo nhanh leo cao hơn thang của Mỹ. Dân ta bao giờ cũng giỏi đón gió), thì kết quả bầu cử sẽ nghiêng nặng về bên Dân Chủ. Thôi đành, đánh rồi phải xoa, phải đền tiền, một hình thức bị phạt vạ và tự nhận tội lỗi về phía mình, lỗi tại tôi mọi đàng. Để xem, ông Trump phải đền bao nhiêu. Đền bao nhiêu cũng là một hành động hè huyền anh nờ.
Có lẽ bài học không nằm ở cá nhân Trump, mà ở việc quyền lực chính trị hiện đại luôn cần hai lớp mặt nạ: một để hét lên với đám đông, một để lặng lẽ sống sót. Và đôi khi, hai lớp mặt nạ đó gặp nhau ở một nơi không ai ngờ tới. Nơi giữa mùi cà phê nguội, khay đồ ăn thừa, và tiếng động cơ xe tải rì rầm trên đường băng Ankara, nơi mà, ít nhất trong khoảnh khắc đó, "kẻ thù đáng gờm nhất của Iran" trông chẳng khác gì một người khách trễ chuyến đang cố lẻn ra cửa sau nhà hàng.
Ngu Yên
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình