Từ Anh Quốc đến Los Angeles, những chiếc xe nhỏ sáu bánh đang len vào đời sống thường ngày, vừa được thương hại vừa bị ghét. Ảnh: Tường thuật về Robot giao hàng ở Los Angeles, NBC 4.
Nếu sống ở San Francisco, người ta có thể đã quen với cảnh một chiếc taxi không người lái lướt qua đường. Nhưng tại Milton Keynes, một thành phố nằm giữa Oxford và Cambridge, nổi tiếng vì có rất nhiều bùng binh, tương lai lại hiện ra dưới một hình thức khác: những chiếc robot nhỏ chạy trên lề đường, đem thức ăn và hàng tạp hóa đến tận nhà.
Milton Keynes hiện là một trong những nơi Starship Technologies hoạt động mạnh nhất. Đây là một hãng Estonia chuyên chế tạo robot giao hàng. Starship nói họ đã tìm ra cách để robot đưa hàng với phí tổn thấp hơn người giao hàng.
Bài toán này không dễ. Những chiếc xe sáu bánh của Starship, mỗi chiếc lớn cỡ một thùng giữ lạnh đựng bia, phải tự tìm đường trên lề đường trong mưa nắng, tránh người đi bộ, băng qua đường, chọn lối đi thích hợp, và vẫn tiếp tục chạy nếu đường liên lạc với trung tâm dữ kiện bị cắt. Muốn làm được như vậy, xe phải có nhiều bộ cảm ứng, cùng một hệ thống trí tuệ nhân tạo để tự quyết định đường đi.
So với taxi không người lái, robot giao hàng có phần dễ hơn. Một chiếc robot nặng 35 ký, chạy tối đa chừng 6 cây số một giờ, dĩ nhiên ít nguy hiểm hơn một chiếc xe hơi nặng hai tấn chạy 110 cây số một giờ trên xa lộ. Còn nếu đường hơi gồ ghề, cái pizza bên trong cũng chẳng than phiền gì.
Nhưng robot giao hàng lại có một cái khó riêng. Các hãng taxi không người lái có thể dùng xe do các hãng xe hơi chế tạo. Starship thì không. Công ty này phải tự thiết kế và sửa đổi nhiều đời xe khác nhau. Sau 12 năm cải tiến từng chút một, Starship cho biết họ đã có đủ dữ kiện để làm cho xe bền hơn, dễ sửa hơn, và ít cần người đứng sau can thiệp hơn.
Ông Ahti Heinla, một trong những người sáng lập Starship, cũng là người đồng sáng lập Skype, nói rằng nhiều cải tiến đến từ những chi tiết tưởng như nhỏ. Đợt robot mới nhất của Starship, chẳng hạn, được sạc điện không dây. Cách này nhanh hơn, đồng thời giúp các ổ cắm điện trên xe ít bị mòn.
Theo ông Heinla, phí tổn cho mỗi chuyến giao hàng hiện đã “thấp hơn đáng kể” so với việc trả tiền cho một người đưa hàng. Mục tiêu của Starship là kéo chi phí xuống dưới 1 bảng Anh, tức khoảng $1.34, cho mỗi chuyến. Ông nói công ty “chưa tới mức đó, nhưng cũng không còn xa.”
Năm 2018, Starship có 127 robot, chạy tổng cộng 116,000 cây số trong năm. Đến năm 2025, công ty có 2,414 robot, chạy 5.2 triệu cây số. Trong thời gian đó, số lần cần người can thiệp trên mỗi cây số đã giảm bảy phần tám.
Dù vậy, khi số robot tăng lên, những chuyện hiếm gặp cũng thành điều phải tính. Một chiếc robot hỏng giữa đường, thí dụ, vẫn có thể gây trở ngại. Starship giải quyết bằng cách gắn thêm một máy điện toán dự phòng, chỉ có một nhiệm vụ đơn giản: đưa robot sang tới bên kia đường cho an toàn.
Không chỉ ở Anh Quốc hay Phần Lan, robot giao hàng cũng đang lan nhanh tại Los Angeles. Theo The Guardian, Serve Robotics, một trong những công ty lớn trong lãnh vực này, hiện có 500 robot hoạt động tại 40 khu phố ở Los Angeles, trong khi năm 2023 mới chỉ có mặt ở hai khu. Một công ty khác, Coco Robotics, ra đời tại UCLA năm 2020, hiện có khoảng 300 robot trong thành phố và còn muốn mở rộng thêm.
Với Los Angeles, chuyện này đặc biệt đáng chú ý. Đây vốn là một vùng không mấy thân thiện với người đi bộ. Nay trên những lề đường vốn đã hẹp, người đi bộ còn phải tránh thêm các thùng xe nhỏ chạy bằng điện, lăn bánh giữa bàn ghế ngoài trời, khách đứng chờ, trẻ em, người dùng xe lăn, và đám đông trước các quán ăn, quán rượu.
Tại khu Silver Lake, nơi nhiều quán ăn bày bàn ghế sát lề đường, nhân viên một số tiệm nói robot thường làm nghẽn lối đi. Có trẻ em nghịch, có đứa ngồi lên robot. Một nhân viên tiệm ăn nói thẳng rằng họ “ghét” những chiếc xe này vì chúng chắn đường và đôi khi va vào người. Nhân viên một tiệm nước ép gần đó còn lo cho những người giao hàng mất việc, cũng như người đi xe lăn phải xoay xở thêm trên lề đường.
Nhưng sự ghét bỏ ấy không hoàn toàn đơn giản. Nhiều người cũng thấy thương hại những chiếc robot nhỏ. Có khi chúng lạc vào đám đông, bị kẹt giữa người qua lại, rồi khi cuối cùng thoát ra được, đám đông lại vỗ tay reo mừng. Bạn bè của một đầu bếp tại quán Seco ở Los Angeles nói họ vừa “thương vừa ghét” chúng.
Một phần vì robot giao hàng được làm cho có vẻ hiền lành, thậm chí dễ thương. Nhiều chiếc có tên riêng, có mắt điện tử nhấp nháy. Khi bị kẹt ở ngã tư và không thể tự bấm nút xin qua đường, robot của Serve còn hiện hàng chữ nhờ người bên cạnh bấm giùm. Rất khó để người ta không gán cho chúng một chút tánh nết, dù ai cũng biết bên trong chỉ là máy móc và chương trình điện toán.
Những người bênh vực robot giao hàng nói chúng không thải khói, không làm đường xe hơi thêm đông, và có thể hữu ích vào những lúc thời tiết xấu, khi người ta càng muốn đặt thức ăn ở nhà. Ông Zach Rash, đồng sáng lập Coco, nói với Los Angeles Times rằng những lúc mưa gió, lái xe kém an toàn, cũng chính là lúc người ta đặt hàng nhiều nhất.
Nhưng phe chống đối cũng có lý do của họ. Một số thành phố tại Hoa Kỳ đã bắt đầu dè dặt. Glendale, gần Los Angeles, đang tính tạm ngưng cho robot giao hàng hoạt động thêm. Chicago cũng đã hạn chế việc mở rộng. Ngoài chuyện vướng lề đường, mối lo lớn hơn là công việc của người giao hàng sẽ bị máy móc thay thế, dù nhiều robot hiện nay vẫn còn được con người theo dõi hoặc điều khiển từ xa khi cần.
Các tai nạn tuy chưa nhiều nhưng đã có. Tại New Jersey, một người đi xe đạp nói một robot của công ty Avride đã đụng vào ông rồi tiếp tục đi, khiến ông bị thương ở đầu và gãy xương đòn. Tại Chicago, một robot khác từng làm vỡ kính trạm xe buýt. Ở Los Angeles năm 2024, một xe Waymo không người lái đã đụng một robot giao hàng, như một cảnh nhỏ trong cuốn phim tương lai, may mà không bên nào hư hại.
Giới nghiên cứu đô thị vì vậy bắt đầu đặt câu hỏi: đường phố nào hợp cho robot, đường phố nào không? Một nhóm tại Cornell University đã đưa ra khái niệm “điểm thuận tiện cho robot,” dựa theo “điểm thuận tiện cho người đi bộ” thường thấy trong địa ốc. Ý tưởng là trước khi thả robot vào một khu phố, người ta phải xét xem nơi đó đông hay vắng, người đi bộ đang vội đi làm hay thong thả mua sắm, lề đường rộng hay hẹp, người khuyết tật có dễ di chuyển hay không.
Nói cách khác, robot không thể chỉ được xét theo khả năng của máy. Nó còn phải biết nhường chỗ cho đời sống đã có sẵn trên đường phố. Một khu phố không phải là phòng thí nghiệm. Lề đường không chỉ là đường chạy của máy giao hàng, mà còn là nơi người già bước chậm, trẻ nhỏ chạy qua, khách đứng chờ bàn, người khuyết tật tìm lối đi, và người bán quán xoay xở với sinh kế mỗi ngày.
Những chiếc xe nhỏ sáu bánh này có thể sớm làm thay đổi bộ mặt đường phố. Nhưng liệu chúng có làm người ta có cảm tình hơn với trí tuệ nhân tạo hay không lại là chuyện khác. Với một người giao hàng vừa mất việc, câu trả lời chắc không mấy vui.
Dù vậy, tại Phần Lan, nơi Starship có thị trường lớn nhất, robot của công ty này đôi khi lại được người qua đường thương hại. Khi thấy chúng kẹt trong đống tuyết, có người đã muốn bế chúng ra. Một giám đốc của đối tác siêu thị tại đây phải lên tiếng xin mọi người đừng làm như vậy, kẻo chính họ bị thương vì quá tốt bụng.
Tương lai, xem ra, không phải lúc nào cũng đến bằng tiếng động cơ lớn hay ánh đèn xa lộ. Đôi khi nó chỉ là một cái thùng nhỏ sáu bánh, lăn chậm trên lề đường, chở một hộp pizza, bị người ta nguyền rủa, rồi lại được người ta thương tình bấm nút qua đường giùm.
Cung Mi sưu tầm
Nguồn: tổng hợp từ The Economist, ngày 7 Tháng Sáu, 2026; The Guardian, ngày 25 Tháng Năm, 2026, cập nhật ngày 26 Tháng Năm, 2026, và theo tường thuật của NBC 4.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình