Bọ ve trước đây thường chỉ được xem là một thứ phiền toái khi người ta đi rừng, cắm trại hay làm vườn. Nhưng trong vài chục năm qua, loài ký sinh nhỏ bé này đã trở thành một mối nguy đáng kể cho sức khỏe công cộng tại Hoa Kỳ.
Số bọ ve đang gia tăng, địa bàn sinh sống của chúng mở rộng, và các bệnh lây truyền qua vết cắn cũng ngày một nhiều. Từ năm 2000, số ca bệnh Lyme đã tăng hơn gấp đôi. Trong cùng thời gian, giới khoa học nhận diện thêm tám bệnh mới do bọ ve truyền, cùng hội chứng alpha-gal, một chứng dị ứng với thịt đỏ có thể xảy ra sau khi bị bọ ve lone star cắn.
Các lời khuyên phòng ngừa hiện nay chủ yếu đặt trách nhiệm lên từng cá nhân: xịt thuốc permethrin lên quần áo, nhét ống quần vào vớ, tránh cỏ rậm và khám kỹ toàn thân sau khi ra ngoài. Những biện pháp ấy vẫn cần thiết, nhưng giới chuyên môn cho rằng chúng không còn đủ sức ngăn một vấn đề đã lan rộng trên nhiều tiểu bang.
Nhiều nhà nghiên cứu đề nghị Hoa Kỳ lập những chương trình kiểm soát bọ ve tương tự các chương trình diệt muỗi do chính quyền địa phương thực hiện từ hơn một thế kỷ qua. Bệnh do bọ ve truyền hiện gây bệnh cho nhiều người Mỹ hơn các bệnh do muỗi truyền, nhưng ngân khoản nghiên cứu và phòng ngừa vẫn còn hạn chế.
Sự lan rộng của bọ ve có liên hệ chặt chẽ với những thay đổi trong môi trường. Vào thời kỳ đầu lập quốc, nhiều khu rừng bị khai phá làm nông trại, còn nai đuôi trắng bị săn đến gần tuyệt chủng. Bọ ve vì thế mất nơi trú ngụ và thiếu con vật chủ để hút máu, nên ít có cơ hội sinh sôi và truyền bệnh sang người.
Sang thế kỷ 20, nhiều nông trại bị bỏ hoang, rừng mọc trở lại và đàn nai phục hồi. Trong khi đó, những loài thú săn nai như chó sói không còn đủ nhiều để giữ quân số nai ở mức thấp. Bọ ve chân đen, loài truyền bệnh Lyme, và bọ ve lone star vì vậy phát triển mạnh, mang theo nhiều mầm bệnh khác như anaplasmosis, babesiosis, Ehrlichia, virus Powassan và virus Bourbon.
Nai giữ vai trò quan trọng trong vòng sinh sản của bọ ve. Theo một nhà nghiên cứu tại Đại học Tufts, một con nai có thể nuôi khoảng 1,500 bọ ve cái; mỗi con lại có thể đẻ tới 2,000 trứng. Như vậy, chỉ một con nai cũng có thể góp phần tạo ra hàng triệu bọ ve trong một mùa sinh sản.
Năm 1997, dân trên đảo Monhegan, ngoài khơi tiểu bang Maine, cho loại bỏ toàn bộ đàn nai sau nhiều năm chịu đựng bệnh Lyme. Sau đó, bệnh này gần như biến mất khỏi đảo. Tuy nhiên, việc giảm đàn nai bằng săn bắn khó áp dụng tại các khu ngoại ô đông dân và thường gặp sự chống đối của giới bảo vệ thú vật.
Một số nơi đã thử những phương pháp khác. Thành phố New York triệt sản nai đực trên Staten Island, giúp đàn nai giảm gần một nửa. Số bọ ve cũng giảm, nhưng tỷ lệ bọ ve mang vi khuẩn Lyme lại tăng. Kết quả này cho thấy quan hệ giữa nai, bọ ve và bệnh tật phức tạp hơn việc chỉ giảm số nai.
Giới khoa học còn thử dùng các trạm thức ăn để bôi thuốc diệt bọ ve lên mình nai. Một hướng nghiên cứu khác là cho nai dùng fluralaner, loại thuốc diệt bọ ve vốn được dùng cho chó, hoặc chế tạo thuốc chủng khiến cơ thể nai chống lại nước bọt của bọ ve, làm chúng không thể bám lâu để hút máu.
Thuốc trừ sâu hiện nay có thể diệt bọ ve rất hữu hiệu, nhưng đồng thời cũng gây hại cho ong và nhiều loại côn trùng có ích. Các nhà nghiên cứu vì thế đang tìm cách phun thuốc đúng nơi, đúng mùa, hoặc dùng những loại nấm chỉ tấn công bọ ve. Họ cũng cho rằng nhiều loại thuốc xịt sân vườn làm từ tinh dầu chưa có đủ bằng chứng về hiệu quả.
Theo giới chuyên môn, không có một phương cách duy nhất có thể giải quyết toàn bộ vấn đề. Hoa Kỳ có thể phải phối hợp nhiều biện pháp: giảm đàn nai tại những nơi thích hợp, dùng thuốc diệt bọ ve trên động vật, cải tiến thuốc trừ sâu, phát triển thuốc chủng và tăng ngân khoản nghiên cứu.
Bệnh Lyme trước đây thường được xem chủ yếu là một vấn đề y khoa. Nhưng sự xuất hiện liên tiếp của nhiều bệnh mới cho thấy đây còn là một vấn đề sinh thái. Thay vì chỉ chữa bệnh sau khi con người đã bị cắn, một chính sách hữu hiệu hơn là làm cho bọ ve bớt sinh sôi ngay trong môi trường sống.
VB Nguồn: tóm lược theo bài của Sarah Zhang, viết trên The Atlantic ngày 3 tháng 8, 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình