Khác với giòi thường, vốn ăn xác chết hay mô đang phân hủy, giòi xoắn ăn mô sống của vật chủ. Nếu không được chữa trị, ấu trùng có thể gây nhiễm trùng máu, làm vỡ mạch máu, và giết chết con vật chỉ trong vòng hai tuần.
Loài ký sinh từng bị diệt sạch khỏi Hoa Kỳ hơn nửa thế kỷ trước nay xuất hiện lại tại Texas, gây tranh luận gay gắt giữa tiểu bang và liên bang về cách ngăn chận.
Đầu tháng Sáu, Bộ Nông Nghiệp Hoa Kỳ (USDA) cho biết giòi xoắn Tân Thế Giới, tên tiếng Anh là ‘New World screwworm,’ đã được phát hiện trong một con bê non tại Texas. Đây là ấu trùng của một loài ruồi ký sinh, chuyên ăn mô sống trong vết thương của động vật máu nóng.
Đến nay, Hoa Kỳ ghi nhận gần hai chục ca nơi gia súc và thú nuôi, tất cả đều liên hệ đến Texas, gồm bò, một con dê, và một con chó được phát giác tại Texas nhưng sinh sống ở New Mexico.
Giòi xoắn không phải là sâu theo nghĩa thông thường. Ruồi cái đẻ trứng vào vết thương hoặc những phần mô lộ ra của động vật có vú, như mắt, mũi hay vùng hậu môn. Nạn nhân thường là gia súc, chó, mèo, thú rừng, và hiếm hơn là người.
Khác với giòi thường, vốn ăn xác chết hay mô đang phân hủy, giòi xoắn ăn mô sống của vật chủ. Nếu không được chữa trị, ấu trùng có thể gây nhiễm trùng máu, làm vỡ mạch máu, và giết chết con vật chỉ trong vòng hai tuần.
Hoa Kỳ từng diệt sạch loài ký sinh này trong thập niên 1960 bằng cách thả ruồi đực vô sinh, được nuôi trong phòng thí nghiệm. Vì ruồi cái chỉ giao phối một lần, khi giao phối với ruồi đực vô sinh, trứng của chúng không nở, khiến đàn ruồi suy tàn dần. Chương trình này từng được xem là một thành công lớn của khoa học nông nghiệp.
Nhưng giòi xoắn đã quay lại Hoa Kỳ trong thập niên 1970, rồi xuất hiện lần nữa năm 2016 nơi đàn nai ở Florida Keys. Đợt mới nhất, theo giới chuyên môn, bắt đầu từ năm 2022 tại Trung Mỹ và Mexico, rồi lần lượt tiến về phía bắc. Nhiệt độ ấm hơn và việc di chuyển đàn gia súc để tìm đồng cỏ được xem là những nguyên nhân khiến loài ký sinh này lấn gần biên giới Hoa Kỳ.
USDA nói giòi xoắn không phải là mối lo về an toàn thực phẩm. Người tiêu thụ không bị nhiễm khi ăn thịt của gia súc từng bị nhiễm. Loài này cũng không thường lây trực tiếp từ con vật này sang con vật khác, hay từ thú sang người. Muốn có ca nhiễm, ruồi phải đẻ trứng vào vết thương hoặc mô lộ của vật chủ.
Tuy vậy, trong trại chăn nuôi, nơi gia súc ở gần nhau, trứng hoặc ấu trùng có thể bị truyền qua tiếp xúc. USDA khuyến cáo phải tách riêng con vật bị nhiễm cho đến khi vết thương lành hẳn.
Thú nuôi trong nhà như chó mèo cũng có thể bị giòi xoắn. Bác sĩ thú y Anne Kimmerlein, chuyên gia dịch tễ thú y của Mars Veterinary Health tại Sacramento, khuyên chủ nuôi nên theo dõi kỹ mọi vết thương trên thú. Nếu vết thương lớn nhanh, đỏ lên, chảy dịch, hoặc thấy những chấm trắng nhỏ giống trứng quanh vết thương, cần đưa thú đến bác sĩ thú y ngay.
Rủi ro đối với phần lớn thú nuôi hiện còn thấp. Nhưng tại những nơi gần vùng đã có ca nhiễm, chủ nuôi phải cẩn thận hơn. Sau khi chó mèo ở ngoài trời về, nhất là nếu có vết trầy, vết cắn, hoặc vết ve cắn, nên kiểm tra kỹ vì đó là những nơi ruồi có thể tìm đến để đẻ trứng.
Về điều trị, bác sĩ thú y có thể dùng một số thuốc chống ký sinh trùng, trong đó có loại thường dùng để diệt ve và bọ chét. Tháng Sáu vừa qua, Cơ Quan Quản Trị Thực Phẩm và Dược Phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã cho phép dùng khẩn cấp một loại thuốc viên generic có thể giết ấu trùng giòi xoắn trong vài giờ ở chó mèo nhỏ, chó con và mèo con.
Hiện nay, Hoa Kỳ, Mexico và các nước Trung Mỹ đang theo dõi đường di chuyển của loài ruồi ký sinh này và thả ruồi đực vô sinh để phá vòng sinh sản. Khi Texas ghi nhận ca đầu tiên vào đầu tháng Sáu, USDA bắt đầu thả hàng triệu ruồi đực vô sinh ngay trong Hoa Kỳ. Cơ quan này cũng đóng cửa biên giới đối với việc nhập cảng bò và ngựa từ Mexico.
Vấn đề là số ruồi đực vô sinh hiện chưa đủ để lấn át ruồi đực tự nhiên. Sid Miller, Ủy viên Nông nghiệp Texas, công khai chỉ trích chiến lược của USDA là không đủ mạnh. Ông nói liên bang và Mexico đã thả khoảng 100 triệu ruồi vô sinh mỗi tuần, nhưng giòi xoắn vẫn tiến hơn 1,100 dặm từ nam Mexico lên đến Texas và New Mexico.
Miller cho rằng chỉ thả ruồi vô sinh là chưa đủ. Theo ông, cần dùng phương pháp phối hợp: trước hết treo bẫy có thuốc diệt ruồi để hạ thấp số ruồi trong tự nhiên, sau đó mới thả ruồi đực vô sinh để triệt phần còn lại. Ông viện dẫn kinh nghiệm thập niên 1970, khi Texas có 29,000 ca giòi xoắn; sau nhiều đợt dùng bả diệt ruồi, mùa sau tiểu bang chỉ còn 35 ca.
USDA không đồng ý với hướng này. Lý do chính là loại thuốc trừ sâu dùng trong các bẫy thời đó nay đã bị cấm vì bị xem là chất gây ung thư. Miller nói có thể dùng các loại thuốc hiện còn bán hợp pháp trong bẫy ruồi thương mại, nhưng liên bang vẫn dè dặt vì nguy cơ giết lây các loài ruồi khác.
Giới chuyên môn nhìn nhận chương trình thả ruồi vô sinh cũng có điểm yếu. Ruồi đực bị chiếu xạ thường nhỏ và yếu hơn ruồi tự nhiên, nên phải thả với số lượng rất lớn. Ngoài ra, quy trình hiện nay chưa loại hết ruồi cái, làm giảm hiệu quả của chương trình. Cơ Quan Bảo Vệ Môi Sinh Hoa Kỳ (EPA) đang xem xét một kỹ thuật mới cho phép loại bỏ ruồi cái trước khi chúng trưởng thành.
Hiện nay, năng lực sản xuất ruồi vô sinh vẫn là điểm nghẽn lớn. Cơ sở ở Panama đang sản xuất khoảng 100 triệu ruồi mỗi tuần. Một cơ sở tại Mexico vừa hoạt động lại cuối tháng Sáu, dự trù có thể cung cấp thêm 60 đến 100 triệu ruồi mỗi tuần. Một cơ sở mới tại Edinburg, Texas, dự trù sản xuất khoảng 300 triệu ruồi mỗi tuần, nhưng phải đến tháng Mười Một năm 2027 mới mở cửa.
Trong lúc tranh luận tiếp diễn, cả USDA lẫn Texas đều kêu gọi chủ trại, bác sĩ thú y và người nuôi thú báo cáo ngay mọi ca nghi giòi xoắn. Giới chuyên môn nói nếu không có thả ruồi vô sinh và không giới hạn việc vận chuyển gia súc, loài ruồi này có thể lan rất nhanh khắp Texas.
Nguồn: Alice Park, TIME, ngày 2 tháng 7, 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình