Gọi Tên Bốn Mùa

 

Có một lần ngồi nhâm nhi ly rượu vang Ý tại một quán nhỏ bên bờ kênh đào thơ mộng của Venice, nhìn những căn nhà cổ soi bóng nước, nhìn tài tử giai nhân dập dìu qua lại, tôi chợt nghĩ đến nhạc sĩ cổ điển người Ý Antonio Vivaldi. Ông sinh ra ở thành phố tình yêu này. Một xứ sở với thiên nhiên đẹp, con người đẹp, âm nhạc đẹp, thì người ta dễ yêu nhau lắm, mùa nào cũng là mùa của tình yêu!

 

Tác phẩm nổi tiếng nhất của Vivaldi chính là bản Concerto Bốn Mùa soạn cho violin và dàn nhạc. Đây là một bức tranh tuyệt đẹp, vẽ phong cảnh sống động của bốn mùa xuân-hạ-thu-đông, được phát họa bằng những nốt nhạc. Tổ khúc có bốn concerto; mỗi concerto có ba chương ngắn với bốn chủ đề Xuân-Hạ-Thu- Đông. Có lần một người bạn hỏi tôi làm sao để cảm nhận được rằng âm nhạc cổ điển có thể tả cảnh mà không sử dụng đến lời ca? Tôi đề nghị bạn nghe tổ khúc Bốn Mùa. Nghe nhạc cổ điển không lời cần nhiều đến trí tưởng tượng. Chương Một của bản concerto đầu tiên-Mùa Xuân- được viết ở cung Mi trưởng. Ngay từ những giai điệu đầu tiên, người nghe có thể tưởng tượng ra cảnh đất trời huy hoàng, hân hoan vào xuân. Ngay sau đó là tiếng các cây vĩ cầm đối đáp với nhau tựa như tiếng chim ríu rít líu lo chào xuân trên cành. Rồi cả dàn nhạc du dương với giai điệu như làn gió xuân mơn man:

 

Concerto Mùa Hè được viết ở cung Sol thứ. Ở Chương Ba, người nghe có thể cảm nhận được bầu không khí nóng oi ả chuyển mình thành những cơn mưa giông mùa hè. Giai điệu dồn dập như tiếng gió rít, rồi những hạt mưa rào đổ xuống. Thỉnh thoảng có cả tiếng sấm vang rền trên bầu trời vần vũ:

 

Concerto Mùa Thu được viết ở cung Fa trưởng, đưa người nghe về khung cành thanh bình của chốn thôn quê. Chương Ba như phác họa một cuộc đi săn trong rừng thu, với nhịp điệu như bước chân nhanh của đoàn người cùng đàn chó săn, có tiếng kèn đi săn vang vọng trong khu rừng:

 

Rồi Mùa Đông đến u uất với cung Fa thứ (F minor). Nhưng trong chương hai được viết ở cung Mi giáng trưởng, giai điệu như để diễn tả một cuộc đi dạo tĩnh lặng trong khung trời tuyết rơi nhè nhẹ. Kỹ thuật búng dây (pizzicato) những cây violin làm nền khiến người nghe liên tưởng đến tiếng tuyết rơi trên mái hiên nhà.

 

Nay bàn về ca khúc. Nhiều ca khúc Việt Nam cũng có chủ đề bốn mùa, có xuân-hạ-thu-đông đi qua trong lời hát. Gọi Tên Bốn Mùa là một ca khúc nổi tiếng của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, với lời ca mạng đậm phong cách tình khúc nhạc Trịnh. Chữ nghĩa bóng bẩy ẩn dụ, kích thích trí tưởng tượng của người nghe. Có giai thoại cho rằng bài hát này viết về một người con gái trong mối tình đầu đơn phương của người nhạc sĩ. Người nghe có thể hình dung ra hình ảnh người thiếu nữ ở độ tuổi xuân thì, hư hư thực thực ẩn hiện trong trời đất thay đổi theo bốn mùa:

 

Đúng là lời ca làm người con gái với mái tóc “dài đêm thần thoại” càng thêm hư ảo. Giọng hát liêu trai của Khánh Ly với tiếng đàn guitar thùng thâu âm trước 1975 thật thích hợp ngữ cảnh của bài hát:

 

Nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ thường biết đến nhiều nhất qua bài hát Bồng Hồng Cài Áo về tình mẫu tử; hay bài Thương Quá Việt Nam về tình yêu quê hương đất nước. Có người ngạc nhiên khi biết tình khúc Tóc Mây cũng là của Phạm Thế Mỹ, với lời ca vô cùng thơ mộng, lãng mạng. Trong ca khúc này cũng có hình ảnh một người con gái với mái tóc dài, nhưng quyến rũ và gợi tình hơn:

Rồi người con gái tóc dài xuất hiện qua bốn mùa, làm xôn xao tâm hồn tương tư của người nhạc sĩ:

…Mùa hè vui đôi chân chấp cánh
Tóc mây hồng cho mắt long lanh
Trời mùa đông môi em thắp nắng
Tóc mây dài, chân vui đường vắng
Rồi mùa xuân cây thay áo mới
Tóc mây vàng cho nắng thêm tươi
Rồi mùa thu xôn xao lá úa
Tóc mây buồn phủ kín tim tôi…

Qua giọng hát Thái Hiền, người con gái đẹp như trong tranh ấy lại càng thêm thanh thoát:

 

Đức Huy là một nhạc sĩ đa tài, đa tình. Ông viết nhiều tình khúc nổi tiếng từ trước 1975 như "Cơn Mưa Phùn" (1968), "Bay Đi Cánh Chim Biển" (1972), "Nếu Xa Nhau" (1970). Sau 1975 ra hải ngoại, sức sáng tác của Đức Huy vẫn mạnh mẽ. Nhạc của ông trẻ trung, mang phong cách nhạc Tây Phương, lời ca tình tứ, có đôi khi thật chân thành trong tình yêu. Ca khúc “Sao Vẫn Còn Mưa Rơi” được sáng tác vào năm 1984. Trong bài hát cũng có bốn mùa, nhưng không có người con gái nào xuất hiện, mà chỉ là tình cảm thương nhớ của người nhạc sĩ theo năm tháng về một cuộc tình vừa tan vỡ:

Giai điệu và lời hát đều tuyệt đẹp! Giai điệu trưởng mà vẫn man mác buồn. Trong tiếng guitar thùng lãng đãng, Đức Huy tự đàn tự hát Sao Vẫn Còn Mưa Rơi như lời kể về một người tình đã chia tay trong nhớ nhung lưu luyến:

 

Nói đến tình khúc thì không thể không nhắc đến Phạm Duy. Loạt ca khúc phổ thơ Phạm Thiên Thư vào khoảng đầu thập niên 1970s đã ghi dấu ấn trong lòng khán giả hâm mộ với những tình khúc bất hủ như Ngày Xưa Hoàng Thị, Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng. Em Lễ Chùa Này cũng nằm trong loạt sáng tác này, Phạm Duy phổ nhạc bài thơ Thoáng Hương Qua của Phạm Thiên Thư, kể về một mối tình qua bốn mùa, nhưng kết thúc buồn với sinh ly, tử biệt. Có giai thoại cho rằng trong thời gian còn là tu sĩ, nhà thơ chứng kiến hình ảnh thơ mộng, tựa như một mối tình chỉ mới thoáng qua giữa một chú tiểu và một cô gái trẻ đi lễ chùa quanh năm. Cả hai chỉ ở độ tuổi trăng tròn, gặp nhau mỗi khi cô gái lên chùa lễ Phật. Cô gái qua đời chỉ khoảng một năm sau, được an táng tại chùa. Hoàn cảnh bi thương đủ cảm hứng cho những dòng thơ tình nhưng vẫn thoát tục.

 

Em Lễ Chùa Này được Phạm Duy phổ thơ khá phóng khoáng, chỉ lấy ý chứ không theo nguyên bản của bài thơ. Dưới đây là một trích đoạn của bài thơ Thoáng Hương Qua:

Và trích đoạn của lời ca Em Lễ Chùa Này:

Đầu mùa xuân cùng em đi lễ
Lễ chùa này vườn nắng tung bay
Và ngàn lau vàng màu khép nép
Bãi sông bay một con bướm đẹp
Mùa hạ qua cùng em đi lễ
Trái mơ ngon đồi gió mơn man
Từ lò hương làn trầm nghi ngút
Khói hương thơm bờ tóc em vờn
Rồi mùa thu cùng em đi lễ
Có con chim đậu dưới gác chuông
Hòa lời ca vào làn sương sớm
Gió heo may rụng hết lá vàng
Vào mùa đông cùng em đi lễ
Lễ chùa này một thoáng mưa bay
Và ngoài sân vài cành khô gẫy
Gió lung lay một cánh lan gầy
Tàn mùa đông vào chùa bỡ ngỡ
Tiễn đưa em trong áo quan này
Từng cội hoa trầm lặng thương nhớ
Tóc em xưa tơ óng như mây…

Có thể nhận thấy Phạm Duy như viết lại lời nhưng vẫn theo sát với ý tứ của bài thơ, một điều mà không phải nhạc sĩ phổ thơ nào cũng làm được. Thủ pháp âm nhạc của Phạm Duy trong Em Lễ Chùa Này rất độc đáo. Giai điệu chính ở cung La trưởng bốn câu đơn giản, trong sáng, lập lại trong hai phiên khúc đầu tiên (xuân- hạ). Sang phiên khúc thứ ba (thu) giai điệu được chuyển tông lên một quãng bốn (từ La trưởng lên Re trưởng), rồi trở về La trưởng ở phiên khúc thứ tư (đông). Ở phiên khúc thứ năm (cuối đông) khi cô gái qua đời, giai điệu được chuyển thành cung La thứ buồn bã, thương tiếc; trong phần nhạc đệm có cả tiếng mõ như bài kinh cầu tiễn đưa người vừa mất. Nghe Thái Thanh hát Em Lễ Chùa Này từ trước 1975 mới thấy được sự toàn bích của ca khúc phổ thơ này:

Nghe lại những tình khúc bốn mùa để thấy khi người ta yêu nhau, mùa nào cũng là mùa tình yêu. Và cho dù cuộc tình kết thúc với sự chia xa, sự quyến rũ của tình yêu vẫn luôn mời gọi người tình đến với người tình. Cái đẹp của tình vui hay tình sầu vẫn là bất tử.

 

Doãn Hưng