JD Vance Lên Lớp Đức Thánh Cha
“Căn nguyên mọi rắc rối trên đời là kẻ dốt thì quả quyết, còn người khôn lại ngần ngại.”
Câu trên của Bertrand Russell tưởng xa vời, nhưng thật ra vẫn thấy hằng ngày ở văn phòng, ngoài phố hay trong bàn cà phê.
Ai từng làm chuyên viên quảng cáo (account executive) trong một hãng quảng cáo như tôi đều hiểu cảnh ấy: khi xuất hiện một khách hàng mới, đặc biệt là người chưa hề có kinh nghiệm trong ngành, bao giờ hắn ta cũng muốn chứng tỏ mình hiểu quảng cáo hơn những người đã sống chết với nghề. Mẫu quảng cáo vừa được trình, người ấy đã phê bình lia lịa: “Chữ này nhỏ quá”, “hình kia nên xoay qua trái”, “màu này tối, phải cho tươi hơn”, “tựa sao ngắn thế"... Trong khi mẫu được thiết kế đó là kết quả của cả nhóm biên tập viên, chuyên viên mỹ thuật, chuyên gia chiến lược đã bàn tới bàn lui dưới ánh đèn nhiều đêm. Nhưng chỉ cần vài phút góp ý “cho đúng gu cá nhân”, mọi công sức ấy có khi phải làm lại từ đầu.
Chuyện ấy tưởng chỉ dành riêng cho các ngành chuyên môn, ai ngờ ở đâu cũng có. Năm rồi, tôi đi xem một cuộc triển lãm tranh của họa sĩ Ann Phong – người đã đoạt nhiều giải thưởng hội họa quốc tế, tranh chị được treo ở nhiều gallery lớn. Trước một bức tranh trừu tượng khổ lớn, một người quen về từ New York đứng ngẩng đầu nhìn một lúc, rồi cô kết luận:
— Nếu tôi là họa sĩ, tôi sẽ vẽ bông hoa màu sáng hơn, bên trái phải đậm hơn đúng bố cục hơn. Nói xong, cô ấy bèn móc điện thoại ra, mở tấm hình bức tranh do chính cô “vẽ bằng app” để khoe cho người bên cạnh xem, giọng vừa tự mãn vừa chờ khen. Có lẽ cô ta đã cầm cọ qua, nên tưởng mình đủ thẩm quyền nói chuyện hội họa với giọng một giám khảo mỹ thuật lâu năm.
Mục truyện ngắn trên Việt Báo cũng gặp cảnh tương tự. Dưới truyện “Quả của vợ tôi” – tác phẩm của nhà văn Han Kang, người đoạt giải Nobel văn chương – có bạn đọc bình luận rằng: “Truyện gì kỳ, sao không viết đúng sự thật hơn? Ngoài đời đâu có chuyện cây mọc như thế.” Theo lời bình của bạn này, văn chương chỉ được phép chép lại điều ngoài đời đã có sẵn?
Chưa hết, trong một bài thơ, khi nhà thơ viết “tình yêu biết bay”, lập tức có người phản hồi rằng: “Con chim mới biết bay chứ tình yêu là gì mà bay!” Vẫn là cái không biết mà tưởng biết, rồi đem sự tưởng biết ấy ra để sửa lời người khác – chính đó là bệnh chung của xã hội hôm nay.
Tuy nhiên, người ta thường tưởng rằng chỉ những ai ít học, kém hiểu biết mới hay nói nhiều, thích chen vào chuyện người khác. Nhưng thật ra, sự tự tin trong cái không biết không chừa ai, kể cả những người có học vị, có địa vị, thậm chí đang nắm trọng trách quốc gia. Thời nay, càng ở vị trí cao, người ta càng dễ nghĩ rằng mình hiểu được tất cả — từ kinh tế, giáo dục, tới tôn giáo và đạo lý.
Tôi không nói ngoa. Mới hôm qua, một chính khách, vốn được xem là trí thức, đứng giữa hội trường giảng dạy về thần học cho… Đức Giáo hoàng. Câu chuyện của phó tổng thống JD Vance, một người mới theo đạo Công giáo được 7 năm là một ví dụ tiêu biểu cho căn bệnh ấy. Một căn bệnh không chỉ thuộc về người ít học, mà cả những người tưởng mình sáng suốt cho mình quyền lên tiếng về mọi chuyện.
Trong một buổi nói chuyện ở Georgia, trước đông đảo cử tọa của tổ chức bảo thủ Turning Point USA, Phó Tổng Thống JD Vance đã dõng dạc khuyên Đức Giáo hoàng Leo XIV nên “cẩn trọng khi bàn về thần học.” Tin thật. Không phải tin giả. Dẫu người nghe không tránh khỏi cảm giác ngỡ ngàng. Ai tin nỗi một người mới theo đạo Công giáo được bảy năm, lại dạy dỗ vị kế nhiệm Thánh Phêrô, người được toàn thể Giáo hội xem là Đại diện của Chúa Kitô.
Trong khi ông Vance cầm micro giảng dạy đạo lý tại Mỹ, Đức Giáo hoàng đang ở bên Algérie, trên vùng đất Hippo – nơi Thánh Augustinô đã từng rao giảng và qua đời. Ông Vance vẫn thường nhắc đến thánh nhân này như vị bổn mạng của mình, nên cảnh tượng lại càng khó tiêu - người tân tòng giảng giải về “thần học chiến tranh công chính”, trong khi vị Giáo hoàng – cựu Bề trên Dòng Augustinô, tiến sĩ Giáo luật – đang trồng cây ôliu trên chính nền đất thánh của Augustinô, biểu tượng của hoà bình.
Đây là lối ông Vance phản ứng lại lời của Đức Giáo hoàng rằng “Thiên Chúa không bao giờ đứng về phía kẻ dùng gươm giáo.” Thay vì hiểu rằng đó là lời nhắc nhân bản, ông vội viện dẫn “truyền thống chiến tranh chính nghĩa” để phản bác, như thể Tòa Thánh quên mất giáo lý, lịch sử của chính mình. Nhưng Đức Giáo hoàng nào có nói chiến tranh luôn sai; ngài chỉ nhắc điều cốt lõi: Thiên Chúa không thể bị lôi kéo làm đồng minh của bất cứ phe nào. Chính điều ấy mới là nền tảng của giáo lý chiến tranh chính nghĩa.
Các giám mục Hoa Kỳ – từ Broglio đến Cupich, McElroy hay Tobin – đều đồng thanh cho rằng cuộc chiến với Iran hiện nay không đáp ứng được những điều kiện luân lý mà Giáo lý Công giáo đặt ra. Riêng Hồng y Tobin nói ngắn gọn: “Đức Thánh cha sẽ tiếp tục lên tiếng chống chiến tranh và mọi xúc phạm đến phẩm giá con người, vì lời chứng của Giáo hội xuất phát từ bình an của Chúa Kitô, chứ không từ quyền lợi phe phái.” Ở đó, người ta thấy sự khiêm cung đúng nghĩa của đức tin. Còn ông Vance – trong sự tự tin của mình – lại lộ ra điều ngược lại.
Điều đáng lo hơn là ông Vance dường như muốn kéo đức tin vào khuôn chính trị dân tộc. Ông nói Giáo hoàng nên lo chuyện trong nhà thờ, còn tổng thống Mỹ mới là người quyết định chuyện chính trị. Nhưng với Công giáo, đức tin không bị nhốt trong bốn bức tường nhà thờ. Từ lâu, Giáo hội vẫn dạy rằng Tin Mừng phải soi sáng cả cách người ta sống, cư xử và cầm quyền. Khi bảo Đức Giáo Hoàng nên “ở đúng chỗ của mình”, thật ra ông Vance đã quên mất chính ý nghĩa rộng lớn của niềm tin mà ông đang tuyên xưng, cũng như đã quên mất chỗ đứng của riêng ông.
Đến đây, có lẽ phải mượn lời của Einstein: “Chỉ có hai điều là vô hạn: vũ trụ và sự ngu xuẩn của con người, và tôi không chắc về điều đầu tiên.” Nhắc lại câu ấy, chỉ để thấy rằng trong đời sống hàng ngày, điều làm ta mỏi mệt không hẳn là sự thiếu hiểu biết, mà là sự hỗn xược lố bịch của kẻ không biết nhưng tự cho là mình biết quá nhiều.
Riêng chuyện dám lên lớp Đức Giáo Hoàng về thần học, người dốt như tôi cũng hiểu ra rằng cái dốt không đứng một mình; nó đi cùng sự tự phụ, và một thứ ngông cuồng quyền lực rất khó coi của chính quyền hiện tại.
Nina Hòa Bình Lê
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình