Hôm nay,  

Sương Mù Trí Não Và Những Nguyên Nhân Thường Bị Bỏ Sót

14/08/202600:00:00(Xem: 276)

suong mu nao
Minh họa: trạng thái trí óc mờ nhạt — Cung Mi thực hiện bằng AI.
 
Có lúc bạn bước vô phòng khách, tay còn cầm ly cà phê, bước đi thiệt dứt khoát như biết rõ mình sắp làm gì. Vậy mà vừa qua khỏi ngưỡng cửa, bạn khựng lại. “Ủa, mình vô đây để làm cái gì vậy ta?” Cái cảm giác lạc quẻ ấy, ở tuổi trung niên, ai có lẽ cũng đã từng trải qua.

Trong một cuộc trò chuyện thân mật, câu nói dí dỏm đã lên tới đầu lưỡi, vậy mà bỗng dưng… mất tiêu. Bạn đứng đó, bực mình với chính mình, gắng lục lọi trí óc vừa bỏ trốn.

Cũng có khi cả ngày trôi qua trong một lớp sương mỏng. Mọi thứ vẫn hiện diện, nhưng trí óc cứ chập chờn, khó gom lại thành ý nghĩ rõ ràng. Cảm giác ấy giống như nhìn đời qua một tấm kiếng mờ hơi nước.

Hiện tượng này — thường được gọi là ‘sương mù trí não’ — không phải một danh từ y khoa chính thức, nhưng ngày càng xuất hiện trong các công trình nghiên cứu. Từ hậu covid, tiền mãn kinh, cho tới suy giáp, nhiều báo cáo đều nhắc đến nó. Điều đáng chú ý: sương mù trí não không phải bệnh. Nó là triệu chứng, một dấu hiệu để truy tìm nguyên nhân phía sau.

Dưới đây là sáu nguyên nhân đáng lưu ý.

1. Viêm đường ruột: phản ứng viêm từ ruột lan lên tận não

Trong giới tiêu hoá – thần kinh, câu nói “ruột là bộ não thứ hai” không phải lời ví von. Gần phân nửa người mắc bệnh đường ruột thường kèm theo sương mù trí não.

Ở bệnh celiac (một chứng bệnh tự miễn, trong đó cơ thể phản ứng bất thường với gluten) con số ấy lên tới 80%. Có trường hợp không đau bụng, không tiêu chảy — chỉ có cái đầu cứ như bị phủ lớp khói. Việc đọc sách trở nên khó khăn: chữ nghĩa như trôi qua mà không đọng lại.

Gluten gây viêm ruột non, và phản ứng viêm ấy lan rộng khắp cơ thể, ảnh hưởng cả não bộ. Một nghiên cứu theo dõi bệnh nhân mới chẩn đoán cho thấy: sau một năm ăn kiêng gluten, khả năng nhận thức cải thiện rõ rệt, tương ứng với mức độ lành của ruột non.

Thực phẩm siêu chế biến — tiện lợi, đóng gói, nhiều phụ gia — cũng bị xem là thủ phạm, làm giảm khả năng tập trung và tăng nguy cơ sa sút trí tuệ.
Chế độ ăn Địa Trung Hải, giàu rau củ, cá, dầu ô-liu và chất xơ, thường được khuyến nghị để giảm phản ứng viêm.

2. Hậu covid: khi hàng rào máu–não không còn kín như trước

Sau khi khỏi covid, không ít người vẫn thấy đầu óc chập chờn. Có người làm việc mà như đứng ngoài cửa nhìn vô, không gom được ý nghĩ.

Năm 2024, các nhà khoa học Ireland phát hiện: ở một số bệnh nhân hậu covid, hàng rào máu–não bị rò rỉ. Khi tiêm thuốc nhuộm vào máu, hình ảnh chụp não sáng lên — điều vốn không xảy ra ở người khỏe mạnh.

Những thay đổi này tương tự các vận động viên bị chấn thương đầu nhẹ nhưng kéo dài. Ngoài ra, nhiều nghiên cứu ghi nhận sự thay đổi sóng điện não và giảm lưu lượng máu ở vài vùng não.

Một thử nghiệm năm 2026 cho thấy: 10 tuần phục hồi nhận thức qua các buổi hướng dẫn trực tuyến giúp giảm triệu chứng, và hiệu quả kéo dài ít nhất nửa năm.


3. Tiền mãn kinh – mãn kinh: khi estrogen đổi nhịp, trí nhớ cũng chao đảo

Khoảng 60% phụ nữ trong giai đoạn này than phiền trí nhớ giảm, khó tìm chữ, quên tên người quen. Có người đang nói chuyện bỗng quên tên người mình gặp mỗi ngày — một cảm giác vừa buồn cười vừa khó chịu.

Nguyên nhân được cho là do estrogen, vốn giữ vai trò quan trọng trong vùng não phụ trách trí nhớ và điều hành. Khi hormone lên xuống thất thường, trí nhớ cũng chao đảo theo.

Dù liệu pháp hormone giúp giảm bốc hoả và cải thiện chất lượng sống, các thử nghiệm lớn cho thấy không có lợi ích rõ rệt về mặt nhận thức.

Những nguyên tắc bảo vệ não vẫn quen thuộc: vận động đều đặn, nhất là tập thể dục, ăn kiêng theo chế độ ăn uống Địa Trung Hải; giao tiếp xã hội; hạn chế rượu.

4. Ngưng thở khi ngủ: không ngáy vẫn có thể thiếu hơi

Nhiều bạn nghĩ ngưng thở khi ngủ phải kèm ngáy to, nhưng 40% phụ nữ mắc bệnh này lại không hề ngáy. Họ ngủ yên, không giật mình, không nghẹt thở — nhưng ban ngày thì đầu óc mờ mịt, khó tập trung.

Hơn một phần ba bệnh nhân có suy giảm nhận thức rõ rệt. Một nghiên cứu theo dõi hơn 1.100 người trong bốn năm cho thấy: người bị ngưng thở khi ngủ có tốc độ giảm chú ý, xử lý hình ảnh và trí nhớ nhanh hơn, kèm thay đổi ở chất trắng của não.

Điều đáng lo là 75% phụ nữ mắc bệnh vẫn chưa được chẩn đoán. Phát hiện sớm và điều trị bằng CPAP có thể cải thiện đáng kể.

5. Thiếu vitamin B12: một thiếu hụt nhỏ nhưng hậu quả lớn

Người lớn tuổi, ăn chay trường hoặc từng phẫu thuật đường tiêu hoá dễ thiếu B12 — một nguyên nhân gây lẫn lộn trí nhớ.

Một nghiên cứu từ thập niên 1980 cho thấy: 28% bệnh nhân có triệu chứng thần kinh do thiếu B12 nhưng xét nghiệm máu vẫn “bình thường”. Trong trường hợp có nguy cơ, bác sĩ sẽ dùng thêm các xét nghiệm chuyên sâu để xác định.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa ai cũng nên uống thêm B12. Nếu không thiếu và không có yếu tố nguy cơ, uống thêm chỉ tốn tiền vô ích.

6. Đau mạn tính: khi cơn đau chiếm hết chỗ trong đầu

Ở người bị fibromyalgia, tình trạng này được gọi vui là “fibro fog”. Bộ não phải dành quá nhiều năng lượng để xử lý đau, khiến trí nhớ và sự tập trung bị ảnh hưởng. Thêm vào đó, giấc ngủ kém làm triệu chứng nặng hơn.

Tập thể dục nhịp điệu mức độ vừa đã được chứng minh giúp cải thiện cả đau lẫn chức năng nhận thức.

Sương mù trí não không phải chuyện nhỏ. Nó có thể là dấu hiệu của nhiều bệnh lý khác nhau — và nhiều trong số đó hoàn toàn có thể điều trị nếu phát hiện sớm.

Khi trí óc bắt đầu hơi mù mờ, điều cần thiết nhất là đừng xem nhẹ. Một cuộc đi khám đúng lúc có thể giúp tìm ra nguyên nhân và đưa bầu trời trong đầu trở lại sáng trong.

Cung Mi biên tập
Nguồn: Nội dung dựa trên bài viết của bác sĩ Trisha Pasricha, đăng trong chuyên mục y khoa của The Washington Post, ấn bản ngày 10 tháng 8 năm 2026.
 

Hôm Michael Horrocks đến đón ba đứa con cho kỳ nghỉ xuân, ông biết ngay có chuyện không ổn. Keith, tám tuổi, một mắt sưng húp. Donnie, năm tuổi, cũng bắt đầu chảy nước mắt. Chỉ có Star, bốn tuổi, còn chạy nhảy bình thường. Vài ngày sau, cả ba nằm bẹp. Chúng sốt, bỏ ăn, mệt lả. Trên mặt và mình Donnie xuất hiện những mảng đỏ. Michael đưa hai con trai đến trung tâm cấp cứu. Một nữ y tá nhìn các vết ban rồi nhắc đến một căn bệnh mà nhiều cha mẹ Mỹ ngày nay chỉ còn biết qua sách vở: Sởi.
Một loại thuốc chủng ngừa ung thư được chế tạo riêng cho từng bệnh nhân, khi dùng chung với một phương pháp miễn dịch trị liệu hiện có, đã giúp kéo dài thời gian ung thư da melanoma không tái phát hoặc lan sang nơi khác, theo kết quả thử nghiệm giai đoạn ba do Moderna và Merck loan báo trong tuần qua.
Hai cư dân Lancaster County, Pennsylvania, đã chết vì bệnh sởi, đánh dấu những ca tử vong đầu tiên do căn bệnh này được ghi nhận tại Hoa Kỳ trong năm nay. Cả hai đều chưa được chủng ngừa, theo Bộ Y Tế Pennsylvania. Đây cũng là những ca tử vong vì sởi đầu tiên tại tiểu bang này trong 35 năm. Giới chức không tiết lộ tuổi hay các chi tiết khác về hai người qua đời để bảo vệ gia đình. Pennsylvania đã ghi nhận 393 ca sởi tại 28 quận trong năm 2026, với Lancaster County là tâm điểm của đợt bùng phát. Sởi lây cực nhanh qua không khí; siêu vi trùng có thể còn khả năng truyền bệnh đến hai giờ sau khi người bệnh rời khỏi phòng. Khoảng 20% người mắc bệnh tại Pennsylvania phải vào bệnh viện.
Mỗi năm có hơn 31 triệu người Mỹ bị ve cắn. Phần lớn không gây bệnh, nhưng một số loài ve có thể truyền nhiều chứng bệnh nguy hiểm, trong đó bệnh Lyme là thường gặp nhất. Ước tính khoảng 476,000 người tại Hoa Kỳ được điều trị bệnh Lyme mỗi năm, nhiều nhất ở vùng Đông Bắc, Trung Đại Tây Dương và miền Trung Tây phía bắc.
Số trẻ mẫu giáo tại Hoa Kỳ được miễn ít nhất một mũi chích ngừa theo điều kiện nhập học đã tăng mạnh trong niên khóa vừa qua, giữa lúc bệnh sởi lan rộng tại nhiều nơi và tỷ lệ trẻ được chích ngừa tiếp tục đi xuống.
Mũi chích hôm ấy mang tên ER-100. Nếu ER-100 chỉ giúp người đàn ông nhìn rõ hơn, đó đã là một thành tựu đáng kể. Nhưng đối với nhà sinh học phân tử David Sinclair của Trường Y Khoa Harvard, mục tiêu còn lớn hơn nhiều: ông muốn biết liệu nó có thể khiến những tế bào già nua quay trở lại tình trạng của nhiều năm trước hay không. Nói cách khác, khoa học đang thử một điều mà từ Gilgamesh cho đến các nhà luyện kim, vua chúa và những người đi tìm suối trường sinh đều từng mơ tưởng: làm cho tuổi già đi ngược chiều.
Từ cuối thập niên 1950, khi ngành thực phẩm Hoa Kỳ bắt đầu mở rộng quy mô công nghiệp, một hạng mục nhỏ nhưng quan trọng được đưa vào luật: những chất quen thuộc trong bếp núc — như giấm, bột mì, muối, tiêu — được xếp vào diện “generally recognized as safe”, gọi tắt là GRAS (được công nhận là an toàn). Hạng mục này nhằm miễn trừ cho các thành phần thông dụng, giúp việc sản xuất thực phẩm bớt rườm rà. Theo thời gian, phạm vi của GRAS không còn dừng ở những chất cơ bản. Các nhà sản xuất bắt đầu tự kết luận rằng một số phụ chất mới cũng “an toàn”, rồi đưa chúng vào thực phẩm mà không báo cho FDA. Từng bước một, GRAS trở thành cửa ngõ cho hàng trăm chất phụ gia đi vào chuỗi thực phẩm, đặc biệt là nhóm thực phẩm siêu chế biến — vốn chiếm phần lớn khẩu phần ăn của người Mỹ hiện nay. Cách làm này cho phép các công ty tự xác định độ an toàn của một số phụ chất mà không cần thông báo
Trong phim tài liệu năm 2014, Henry, một cụ ông 94 tuổi mắc chứng mất trí nhớ, ngồi lặng lẽ trong xe lăn, đầu cúi xuống. Khi một nhân viên xã hội cho ông nghe một bản nhạc Cab Calloway từ thời trẻ, Henry bỗng ngẩng đầu, đung đưa theo nhạc, rồi hát và hào hứng kể lại những kỷ niệm xa xưa. Những phản ứng như vậy từ lâu đã khiến giới khoa học chú ý đến ảnh hưởng của âm nhạc đối với bộ óc. Các cuộc nghiên cứu cho thấy nhạc quen thuộc đôi khi có thể gợi lại ký ức và cảm xúc ở người mắc chứng mất trí nhớ. Nhịp điệu đều đặn cũng có thể giúp một số bệnh nhân Parkinson hoặc người từng bị đột quỵ bước đi vững vàng hơn.
Rượu bia là một trong những chất gây nghiện được dùng phổ biến nhất thế giới. Tại Hoa Kỳ, một cuộc khảo sát toàn quốc năm 2024 cho thấy gần 80% người từ 12 tuổi trở lên đã từng uống rượu bia ít nhất một lần trong đời. Uống một vài ly lúc đầu có thể khiến người ta thấy phấn chấn, dễ trò chuyện và bớt căng thẳng. Rượu kích thích não tiết ra ‘endorphin’, một chất giảm đau tự nhiên, đồng thời tác động đến ‘dopamine’ trong trung tâm tưởng thưởng của não.
Theo Ian Sample, viết trên nhật báo The Guardian ngày 26 tháng Bảy, 2026, giới nghiên cứu cho rằng thu hẹp giờ ăn uống trong ngày và tránh ăn tối quá trễ có thể góp phần làm chậm sự suy giảm khả năng nhận thức ở người lớn tuổi. Kết quả này đến từ một cuộc thử nghiệm nhỏ trên 47 phụ nữ từ 50 đến 79 tuổi, đều thuộc nhóm dư cân hoặc béo phì. Trong sáu tháng, tất cả được yêu cầu giảm khoảng 500 calorie trong khẩu phần hằng ngày. Trong số đó, 26 người chỉ ăn trong vòng chín giờ mỗi ngày, thường từ 10 giờ sáng đến 6 giờ chiều, và ngưng ăn ít nhất bốn giờ trước khi ngủ. Những người còn lại ăn uống theo giờ thông thường, trải dài khoảng 12 giờ trong ngày.
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.