Ngày xưa bên bờ sông Dịch Thủy nước Triệu, có một con bạng (sò) leo lên bờ mở to miệng nằm phơi nắng, con duật (cò) bay ngang liền sà xuống mổ lấy hạt ngọc trai. Con sò kẹp chặt lấy mỏ cò, đôi bên giằng co không ai chịu nhường ai. Đúng lúc ấy ngư ông đi qua, thản nhiên thò tay bắt cả hai vào rọ. Từ đó có câu “bạng duật tương trì, ngư ông đắc lợi”, nêu cảnh hai bên tranh chấp, tiêu diệt lẫn nhau, còn kẻ thứ ba ung dung thò tay hưởng lời.
Trong cuộc chiến Iran hôm nay, Trump dùng sức mạnh hỏa lực và lời đe dọa tiêu diệt để ép đối phương, tưởng rằng chỉ cần ra tay siết cổ là có thể buộc thiên hạ phải khuất phục. Nhưng thế cục không vận hành đơn giản như vậy. Hai bên càng đối đầu, càng tự làm tổn hao sức lực, còn những nước đứng ngoài lại có cơ hội tranh thủ trục lợi. Người hiểu thời cuộc nhìn không khó đoán ra rằng trên bàn cờ này, bàn tay thứ ba đang chờ thâu tóm là ai.
Trump cũng như những người ủng hộ ông mà cổ võ chiến tranh vẫn tưởng một đòn là có thể xoay chuyển càn khôn, dằn mặt đối thủ ép thiên hạ phải ngả theo mình. Nhưng đó chỉ là cái nhìn thiển cận của kẻ thấy mũi giáo mà quên thế cờ. Chúng chỉ thấy cái lợi trước mắt: nắm dầu hỏa, dọa đối thủ, thị uy thiên hạ, mà không nhìn ra cái họa lâu dài đang dần hiện ra, khiến đường vận chuyển dầu bị chấn động, giá cả leo thang, đồng minh sinh ngờ vực, cả trật tự thế giới rạn nứt.
Mới hơn một tháng mà thế cục đã thay đổi. Hoa Kỳ sau nhiều mặt trận mới chưa tạo vững uy thế mà hao tổn đã thấy rõ trước mắt: khủng hoảng giá dầu, thị trường chao đảo, hao hụt và tốn kém, các nước nhập khẩu phải thu mình tính lại đường đi nước bước, còn những kẻ đứng ngoài thì bắt đầu ngó nghiêng để kiếm phần. Trong mắt cáo già Tập Cận Bình, đây là một nước cờ Washington tự làm lún chân mình giữa bãi cát lầy.
Bắc Kinh cứ bình chân như vại mà nhìn làn khói lửa ấy thiêu hủy. Không vội can dự. Cũng không nhiệt tình lên tiếng. Ấy là sách lược quen thuộc cũ của Trung Hoa: ngọa mà không phục, tàng mà không lộ. Thượng sách là để yên cho địch tự mắc phạm sai lầm, rồi chỉ cần đứng ngoài nhìn thiên hạ tự loạn, chờ thế nghiêng về mình. Bắc Kinh không chờ một trận thắng chớp nhoáng, mà kiên nhẫn đối phương tự suy hao, tự mỏi mệt, tự lộ sơ hở.
Trong tư thế đó, Bắc Kinh càng tự tin với mưu sách hiện thời của Tập. Trung Hoa đặt an ninh quốc gia nặng hơn tăng trưởng xã hội. Coi tự cường quan trọng hơn mở rộng kinh tế. Coi phòng bị trước là sách lược sống còn giữa thời thế bất trắc. Trong thiên hạ nhiều sóng gió, Bắc Kinh lo trữ dầu, lo duy trì chuỗi cung ứng trong tay, xây dựng nền công nghệ tự chủ, lo tự túc năng lượng, chuẩn bị cho ngày gió lớn nổi lên mình không chỉ trụ vững mà còn vượt trên thiên hạ. Cái giá của sách lược đường dài ấy là tăng trưởng chậm lại, kinh tế bớt phồn thịnh; nhưng Bắc Kinh xem ra hiểu rõ cái giá ổn định tại chỗ lúc này chờ nước Mỹ chạy nhanh té đau.
Song, Trung Hoa không chỉ lo giữ thân. Họ còn nhìn ra cái lợi thực, đo bằng tiền và thế lực. Iran buộc phải bán dầu rẻ hơn, mà phần lớn dòng dầu ấy lại vẫn chảy về phía Trung Quốc. Bắc Kinh nhờ đó mua được năng lượng rẻ, giảm bớt gánh nhập khẩu trong lúc nhiều nước khác phải trả giá đắt. Cùng lúc, giá dầu, phí bảo hiểm hàng hải và chi phí vận chuyển đều tăng, khiến các nền công nghiệp như Nhật, Hàn và một phần châu Âu thêm nặng gánh. Trong thế ấy, hàng hóa Trung Quốc lại càng có lợi thế tương đối.
Mặt khác, khi Mỹ bị hút sâu vào Trung Đông, Đông Á tạm bớt sức ép. Sức mạnh trí và lực của Washington hiện phải chia năm xẻ bảy, cả ngân sách cũng dồn vào mặt trận mới. Một nước Mỹ bận tay ở xa khó còn dồn hết mũi nhọn về gần là điều Bắc Kinh chờ đợi. Trung Hoa không cần làm gì nhiều mà hưởng lợi vì đối phương phải rút bớt mắt nhìn khỏi khu vực mà họ xem là trọng tâm của thế kỷ này.
Đây là một cách nhìn. Còn một cách nhìn khác là liệu cái lợi ấy liệu có bền vững? Nước Mỹ xưa nay không chỉ được dựng bằng một cá nhân, mà còn bằng thói quen tự điều chỉnh sau mỗi lần chao đảo. Trump, trong mắt đồng minh, chỉ là một biến số dị thường. Một chính khách với lời lẽ gắt gao, hành xử thô bạo, ý chí trực xung, khó đoán và khó lường. Vì vậy, một khi ông rời ghế tổng thống, không ít nước sẽ dễ gác phần bất mãn sang một bên mà tự nhủ rằng đó là chuyện của Trump, chứ không hẳn là bản chất lâu dài của nước Mỹ. Chính chỗ đó Bắc Kinh phải dè chừng, bởi nếu đồng minh Mỹ tin cơn bão Donald Trump chỉ là nhất thời, họ sẽ nhanh chóng quay về quỹ đạo cũ.
Bắc Kinh như Ngư Ông đứng trên cạn chờ một sự suy giảm mà họ tin sẽ đến, trong khi Washington đang vật lộn giữa sóng lớn gắng giữ tay chèo đổi hướng cờ. Trump có thể làm Mỹ sứt mẻ niềm tin trong ngắn hạn, nhưng chính vì ông quá dị thường, quá lạc điệu với truyền thống chính trị Hoa Kỳ, nên nếu người kế nhiệm Ông sau này mềm mỏng hơn, ổn định hơn, khéo dàn xếp hơn, thì các đồng minh có thể sẽ sớm nguôi ngoai. Khi ấy, điều Trung Hoa mong đợi nhất, một nước Mỹ bị đẩy vào thế cô độc, sẽ không dễ thành. Phép tính của Bắc Kinh vì vậy không chỉ đặt vào chiến trường Iran, mà còn đặt vào độ bền của dư chấn Trump để lại.
Còn nữa, nếu trật tự thế giới thật sự đổ vỡ, Trung Hoa là kẻ chịu ảnh hưởng dây chuyền đầu tiên. Nền phồn vinh của họ cần ổn định, cần lưu thông, cần niềm tin. Người khôn không mong thiên hạ loạn quá lâu mà chỉ cầu mình đứng vững giữa loạn. Trong đường dài nhân thế, kẻ biết chuyển nguy thành cơ mới là kẻ thức thời.
Trong thế cờ hiện nay, Trung Hoa không mừng chiến hỏa, mà mừng sự suy yếu của đối thủ. Say cái lợi trước mắt sẽ dễ quên cái giá khi trật tự thế giới đổ vỡ. Vì sau cùng thì một nước sống bằng thương mại, xuất khẩu và chuỗi cung ứng toàn cầu như Trung Quốc luôn cần một thế giới có trật tự, có tuyến vận tải an toàn, có lòng tin tối thiểu giữa các nền kinh tế lớn.
Dù muốn dù không, Bắc Kinh không thể vừa khoanh tay đứng ngoài vừa mơ hưởng lợi. Nếu thật sự muốn giữ thế lâu dài, họ phải góp phần giảm khủng hoảng, mở lối trung gian, duy trì các mạch trao đổi năng lượng và thương mại. Nhưng đó mới chỉ là phần việc tối thiểu của một cường quốc có trách nhiệm. Điều Bắc Kinh đáng bị phê phán hơn là thói quen luôn nhìn chiến loạn như một cơ hội để bành trướng. Khi Trung Quốc nhân lúc thế giới rối ren mà lợi dụng mua rẻ dầu, ra sức tạo ảnh hưởng bằng mọi giá; tranh phần trên lưng tai họa của người khác, thì cái bức tường tai họa kia cũng có thể quay lại đè chính họ.
Về phía Washington, điều phải làm là thu quyền binh về lại đúng khuôn phép. Hoa Kỳ muốn giữ thế của mình cần một sách lược có đầu có cuối, có mục tiêu rõ ràng, được Quốc hội phê chuẩn, được đồng minh thuần phục, chứ không thể phó mặc đại cuộc cho những cơn bốc đồng của một lãnh tụ. Chỉ khi nào nước Mỹ cho thế giới thấy rằng họ vẫn là một quốc gia biết tự kiềm chế, biết tự sửa sai, biết dùng sức mạnh trong giới hạn luật pháp quốc tế và lương tri, thì vết nứt tín nhiệm do Donald Trump để lại mới có thể hàn gắn.
Nguyên Hòa
Nguồn tham khảo: The Economist (“Why the Iran war hurts China less than its rivals”; “How China hopes to win from the war”), Bruegel (“What the war in Iran means for China”), CNBC và Institute of Geoeconomics (“Is the Iran Operation Really About China?”).



Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình