Với ai, AI hát?

Người đàn ông lê những bước chân nặng nề giữa hai triền núi mù sương. Gió và bụi cát làm mái tóc dài của ông ta rối bời. Chiếc khăn choàng và áo măng-tô có vẻ không đủ ấm, nên gương mặt hốc hác, mệt mỏi, lấm lem những vết đen như vừa chui ra từ mỏ than. Rồi ngay sau đó, ông ta xuất hiện trong một quán nước, ngồi bên chiếc bàn có ly trà nóng bốc khói nghi ngút trên tay, mắt nhìn xa xăm ra cửa. Một tiếng hát khàn, đục, nặng như những vách núi hai bên đường ông ấy đang đi, vang lên.

“Mây che trên đầu và nắng trên vai…”

Cũng gió núi lồng lộng, cũng khăn quàng cổ quay ngược hướng gió, cũng ánh mắt chờ đợi dài hun hút, nhưng không phải Khánh Ly của những tình khúc Trịnh Công Sơn.

Cũng giọng trầm, nhấn nhá những chỗ cần thiết “bao nhiêu năm rồi…” rồi thả nhẹ “còn mãi ra đi. Đi đây loanh quanh cho đời mỏi mệt…” nhưng không phải tiếng hát bất cần, lạnh lùng của Tuấn Ngọc.

Những tầng mây dầy đặt, trôi bồng bềnh, để lộ dần một thành phố nhìn từ trên cao. Chóp của ngôi nhà thờ cổ kính xuyên thẳng qua lớp mây mù. Cô gái trong tà áo dài trắng thước tha, đứng nhìn “thành phố buồn nằm nghe khói tỏa” rồi từ từ bước vào thánh đường để “quỳ bên anh trong góc giáo đường,” nghe “tiếng kinh cầu đẹp mộng yêu đương.” Lời bài hát đã bị tùy tiện sửa lại so với bản gốc của cố nhạc sĩ Lam Phương.

Dưới cửu tuyền, có lẽ ông cũng mỉm cười bỏ qua, bởi vì ông biết trách ai? AI hay người viết câu lệnh?

Nếu không nhìn bằng mắt, mà chỉ nghe một lần, chắc chắn chúng ta sẽ khều nhau và hỏi, “ca sĩ nào vậy? Mới hả?” Nhưng chỉ một lần thôi. Nếu nghe tiếng hát ấy lần thứ hai, thứ ba, câu hỏi sẽ là “sao cô ta/anh ta hát bài nào cũng nhấn nhá giống nhau vậy?” Giống ở quãng lặng. Giống ở đoạn cần phải nhấn. Giống ở những nốt luyến, rồi thả dài hơi.

Câu trả lời thản nhiên, “phải rồi, AI hát mà.”

Không thích?

Không! Trăm lần không, ngàn lần không! Những ca khúc bất hủ này đã gắn liền với các tiếng hát không ai thay thế được.

Vậy thì nghe ai nghe, ai hát những ca khúc mới này?

Màn hình hiện ra một nam ca sĩ có gương mặt thư sinh, chỉ cần tròn trĩnh hơn một chút, môi đỏ hơn chút sẽ tưởng là Lâm Đại Ngọc của Hồng Lâu Mộng. Nhưng “ca sĩ” này tóc ngắn bồng bềnh, áo khoác da cowboy, tay cầm guitar, lãng tử nhưng chẳng liên quan gì Lâm Đại Ngọc.

Đó là MV Say Một Đời Vì Em đã làm mưa làm gió, một hiện tượng đã phủ sóng mạng xã hội và các hàng quán trong năm qua. Nhiều ca sĩ “thiệt” đã trình diễn lại bài hát này của tác giả Hương My Bông, nhưng lại không “nổi” như phiên bản của “ca sĩ” AI.

Tiếng hát có đẹp. Gương mặt có đẹp (AI mà). Biểu diễn cũng có, như chớp mắt, cúi đầu, nhướng mày, nói chung là những thay đổi cơ bản của cơ mặt để cho thấy đó là cảm xúc. Nhưng đó là biểu cảm của một khuôn mẫu đút sẵn. Khi cần bày tỏ sự thiết tha, da diết cho thấy “ta say không phải vì men, mà vì em, yêu quá nên quên lối về, quên cả mình” thì cũng vẫn là ánh mắt đó, cơ mặt đó. Nói chung là hai chữ: vô cảm.

Tác giả của ca khúc này giải thích lý do không mời ca sĩ thật mà lại để ca sĩ AI thể hiện vì “sợ màu giọng của người khác có thể khiến câu chuyện cảm xúc bị lệch khỏi tinh thần ban đầu.” Do đó, nữ tác giả này nói với truyền thông, “việc sử dụng AI được mô phỏng từ chính giọng hát gốc thu trước đó là một lựa chọn an toàn và phù hợp tại thời điểm đó.” Cô cho rằng AI giúp tạo ra bản demo hoàn chỉnh, đúng tinh thần và đúng nhịp cảm xúc mà không phải nhờ hay chờ đợi bất kỳ ai. Đây là cách để tác phẩm kịp được "giữ lại cảm xúc" ngay khi vừa hoàn thành.

Nếu quả là như thế, AI thật là “vi diệu”?

Nhưng rồi cũng chính tác giả nói, AI có nhiều ưu điểm như hát đúng giai điệu, giữ ổn định nhịp, tái tạo được màu giọng gần với bản thu gốc, song AI không thể thay thế ca sĩ thật. AI không thở như con người, không có ký ức, không có những rung chấn cảm xúc thật.

Nghe cũng thật là kỳ lạ! Vậy mà đã có cả một “AI Nhạc Trịnh – Vol.1 | 21 Tuyệt Phẩm Bất Hủ & Giai Điệu Mãi Với Thời Gian.”

Ngay cả cái tiêu đề của MV chắc cũng chỉ có AI mới nghĩ ra được, “Giai Điệu Mãi Với Thời Gian.” Một cuộc cách mạng chữ nghĩa, chẳng khác nào “một cuộc bể dâu.”

Những ca khúc đã đi vào lịch sử của một dân tộc và ký ức của cả một thế hệ. Chỉ cần nghe tiếng nhạc dạo cũng có thể nhắm mắt hát trọn bài hát đó. Từng câu từng chữ đi vào lòng người, xuyên thủng bức màn thời gian bởi không chỉ do trái tim của người viết nhạc mà còn từ tâm hồn của người ca sĩ. Đó gọi là sáng tác, là nghệ thuật, là tài năng, là những giá trị vô giá mà chỉ con người mới tạo ra được. AI không thể tạo ra một Trịnh Công Sơn. AI không thể viết ra một Khánh Ly. AI không thể vẽ ra một Lam Phương. AI không thể sáng tác bằng trái tim và AI không thể hát bằng linh hồn.

Để chứng minh điều này, tôi vào suno.com, một trang web hiện đang được giới “sáng tác” dùng rất nhiều để tạo ra “tác phẩm.” Tôi đề nghị “một bài hát buồn về mưa ở Sài Gòn.” Chưa đến một phút, một ca khúc ra đời. Đó là một bản ballad R&B nhẹ nhàng với tiếng guitar và những hợp âm Rhodes êm dịu, tiếng trống đệm nhẹ nhàng, không quá phô trương, đủ để giữ nhịp. Giọng nam trầm, tạo một cảm giác gần gũi như đang hiện diện trong phòng trà. Tiếng bass nhẹ nhàng, có cả nhạc cụ gõ nhẹ và tiếng mưa được thu âm từ xa. Đoạn điệp khúc bùng nổ với những hòa âm phức tạp và hiệu ứng vang nhẹ nhàng.

“Chiều nay mưa rơi / Mái tôn kêu lách tách /Quán cà phê quen…” Thế thôi. Để nghe được hết, cần phải có đăng nhập vào Suno và trả tiền sáng tác cho nó. Đó không phải là thứ tôi cần.

AI hát hay AI sáng tác như một cách “siêu thực giải pháp thị giác” trong hội họa. Họ nhầu nặn ra một tác phẩm mô phỏng phong cách trừu tượng của Picasso, hay bóp méo hình ảnh như Dalí, rồi rồi bắt người nghe phải nuốt trôi nó, coi như là “giải pháp thính giác.” Trịnh Công Sơn và Khánh Ly có thể chuyển tải nỗi đau của cả dân tộc trong Gia Tài Của Mẹ, hay Chế Linh có thể gánh cả nỗi buồn của Lam Phương trong Thành Phố Buồn. Nhưng điều đó không có nghĩa một câu lệnh đúng tiêu chuẩn cùng với phần mềm đắt giá thì có thể tạo ra một ca sĩ ảo để thay thế. Thuật ngữ “tái sinh” chỉ hiện hữu trong nghệ thuật, chứ không phải di dời từ câu này sang lệnh khác trong công nghệ.

Đầu tháng này, Spotify tiết lộ đã xóa hơn 75 triệu bài hát do AI tạo ra. Họ đánh giá đó là "rác" và loại khỏi nền tảng của mình. Trong khi đó, Deezer, một dịch vụ nghe nhạc trực tuyến và podcast toàn cầu gần đây tuyên bố rằng hơn 28% số bài hát được tải lên hoàn toàn do AI tạo ra – một gia tăng đáng kể so với con số 10% mà họ báo cáo vào Tháng Giêng. Số nghệ sĩ giả mạo này thậm chí còn tạo dựng được lượng người hâm mộ đáng kể. Ban nhạc nhạc rock psychedelic "The Velvet Sundown" đã thu hút hàng triệu người nghe trên Spotify trước khi có thông tin cho rằng họ chỉ là sản phẩm của AI.

Trong suốt thế kỷ qua, thực tế là công nghệ đã thay đổi cách chúng ta tiếp nhận và thưởng thức âm nhạc. Từ băng cối, đĩa than, băng từ, CD, DVD, kỹ thuật số… Tuy nhiên, sự ra đời của AI lại diễn ra trong một thời kỳ đặc biệt khó khăn đối với các nghệ sĩ, khi các nền tảng phát nhạc trực tuyến đang tạo ra văn hóa nghe nhạc thụ động và nhạt nhẽo.

Không phủ nhận một những bước phát triển thú vị nhất trong lĩnh vực AI chính là khả năng sáng tác nhạc, qua những ví dụ đã nói ở trên. Các công ty AI sử dụng thuật toán học thuật máy tính, có thể phân tích lượng dữ liệu khổng lồ để tạo ra các tác phẩm âm nhạc độc đáo. AI có thể tạo ra giai điệu, hòa âm và nhịp điệu không chỉ sáng tạo mà còn phù hợp với các thể loại hoặc tâm trạng cụ thể. Nhiều “dự án hợp tác” giữa các nhạc sĩ con người và AI đã xuất hiện.

Không thể phủ nhận sự phát triển của kỷ nguyên AI như một cơn đại hồng thủy sẵn sàng cuốn phăng tất cả những gì thuộc về quá khứ, để thay thế bằng một kỷ nguyên mới. Nơi đó, riêng về âm nhạc, người ca sĩ không cần phải đến phòng thu âm, mất hàng giờ để có một đoạn kết như ý. Họ cũng không cần phải mở cửa sổ, ngước nhìn trời cao để luyện giọng hát. Ngược lại, khán giả sẽ dễ dàng có những “thần tượng” trẻ mãi, đúng nghĩa đen, theo thời gian.

Với những công cụ ngày càng nhiều hơn do AI điều khiển, có thể biến tất cả chúng ta thành nghệ sĩ. Và một ngày nào đó không xa, sẽ có cuộc thi The AI Idol chăng?

Chấp nhận kỷ nguyên này là tự do của riêng mỗi người, mỗi thế hệ. Nhưng Tô Đông Pha có câu nói để đời: "Nghệ thuật là cách con người giao tiếp với vũ trụ và với chính mình.” Hiểu điều này để thấy rằng dù có bao nhiêu nghệ sĩ AI nổi tiếng cũng không có nghĩa là bản chất cố hữu của âm nhạc – sự kết nối, văn hóa và cộng đồng – sẽ chấm dứt.

Kalynh Ngô