Trong những mối quan hệ bạo hành, nạn nhân phát triển một thứ tình cảm vừa yêu vừa sợ. Sợi dây ràng buộc đó dệt bằng cảm giác “vừa nhục vừa vinh”. Bị chửi mà vẫn thấy được để mắt tới. Bị dọa mà vẫn thấy mình “quan trọng”. Ảnh: istockphoto.
Cô tự nhủ, cũng chưa đến nỗi nào.
Anh la hét, chửi mắng, nhưng chưa hẳn đánh cô. Anh sỉ nhục người khác, nhưng vì cô hiểu và yêu anh, cô tin mình sẽ không bị đối xử như thế. Hồi mới quen anh, cô có việc làm, đủ ăn đủ xài. Bây giờ, móc túi không đủ tiền đổ xăng, cô cũng không một lần oán anh.
Bị anh dụ ngọt, gạt hết lần này tới lần khác, cô ôm khư khư vào lòng cái lần đầu hiếm hoi anh cho cô cảm giác mình được bảo vệ, bênh vực. Chỉ một cái ôm, một câu nói “mình em hiểu anh thôi” là đủ vốn liếng để cô tự nuôi sống mối “tình anh với em” dài tập trong đầu.
Bạn bè phân tích, giải thích. Cô gạt đi. “Mấy người không hiểu anh ấy,” cô nói, “Mấy người không hiểu tôi.” Cô quen dần với lối anh nâng giọng, hạ giọng, bóp cổ, bịt miệng. Là người thông minh, trong sâu thẳm, cô biết có gì đó không ổn nhưng cô vẫn cố bênh vực, cố bào chữa. Bởi vì rời bỏ anh nghĩa là phải nhận mình đã sai lầm lâu năm, mà đối diện chuyện đó, đôi khi, còn đau hơn cả ở lại chịu đòn.
Đến đây, có lẽ bạn đọc nghĩ đến một người phụ nữ không dứt được khỏi người chồng bạo hành.
Nhưng tôi không có ý định nói chuyện vợ chồng. Tôi muốn nói về mối tình giữa một “lãnh tụ” và những người yêu ông. Tôi đang nói về thứ tình yêu mà rất nhiều người, trong đó có nhiều người Việt tại Mỹ, dành cho Donald Trump.
Các nhà tâm lý gọi mối quan hệ này là một dạng “ràng buộc chấn thương”. Trong đó, người trong cuộc dần dần phát triển một thứ tình cảm vừa yêu vừa sợ với kẻ bạo hành. Sợi dây đó dệt bằng cảm giác “vừa nhục vừa vinh”. Bị chửi mà vẫn thấy mình được để mắt tới. Bị dọa mà vẫn thấy mình “quan trọng”. Họ chờ đợi và mang ơn những phần thưởng nhỏ nhoi vốn dĩ là quyền của họ, như người vợ mang ơn chồng… đã không đánh mình trong hai ngày liên tiếp, như cử tri mang ơn tổng thống… đã không trục xuất họ. Dần dần, họ nghi ngờ chính trí nhớ, cảm nhận, lương tri, quyền yêu thương bất cứ ai khác của mình.
Mối quan hệ giữa Donald Trump và những người trung thành với ông, ở nhiều điểm, là một mối tình kiểu “yêu mình anh thôi” như vậy. Trump liên tục chửi bới, bóp méo sự thật, tấn công các nền tảng đạo đức và niềm tin, hạ nhỏ đối thủ, gọi báo chí là “kẻ thù của nhân dân”, tấn công khoa học, tòa án, xỉ vả bất cứ ai dám nói dám nghĩ khác mình, rồi bảo đám đông: chỉ có anh là nói thật, tụi kia toàn “fake news”. Cả giáo hoàng nói khác ý cũng bị ông xỏ là “không biết gì”, “không Công giáo cho lắm”. Ông không nói bừa. Ông nói để dằn mặt cho phe mình hiểu: ngoài ta ra, từ Giáo hoàng tới ông bà cha mẹ các ngươi, hễ không theo ta thì chẳng ai đáng tin. Đó là bài bản của kẻ bạo hành: tấn công mọi người thân tín, mọi nguồn thông tin, cắt dần từng chỗ dựa, để từ nay em có chuyện gì thì chỉ “nghe mình anh thôi”.
Song song, Trump rất mê diễn vai “anh hùng”, đem người yếu thế ra giễu cợt cho thiên hạ mua vui. Ông nhại điệu bộ một ký giả khuyết tật ngay trên sân khấu vận động, tay chân vặn vẹo, nói giọng ngọng nghịu, chờ đám đông “yêu ông” cười hả hê. Khi tuyên bố tranh cử, ông gom cả một cộng đồng người Mễ vào chung rọ “buôn ma túy”, “tội phạm”, “hiếp dâm”, rồi ném thêm câu “chắc cũng có vài đứa tốt” kiểu đại ca giang hồ ban ơn, cho thiên hạ thấy mình cũng biết “công bằng”.
Đụng đến phụ nữ, ai ông không ưa thì tỉnh bơ gọi là “heo nái”, “chó má”, “đồ rỗng não, đĩ thỏa”, như thể đó là thứ ngôn ngữ hoàn toàn chấp nhận được ở cửa miệng một nguyên thủ. Mấy xứ da màu hay xứ nghèo thì ông gộp luôn thành mấy “xứ hố phân” cho gọn. Riêng mấy nữ dân biểu da màu, ông phán thẳng: “Không ưa thì xách gói cút về xứ tụi bây đi”, bất kể họ là công dân Mỹ.
Ở mức độ đó, ông không chỉ buột miệng vài câu cho qua chuyện mà dựng hẳn một giáo trình nhục mạ bài bản. Kẻ đầu đàn đứng giữa sân khấu biểu diễn sự tàn nhẫn, đám đông xung quanh học cách nuốt nhục giùm người khác mà vẫn tưởng không phải nhục của mình. Ví dụ điển hình là vụ người Việt yêu ông nuốt xuống lời lẽ hạ tiện khi Trump ví việc “tránh bệnh hoa liễu lúc chơi gái” với “chiến tranh Việt Nam của tôi”.
Chiêu kinh điển nữa là lỗi không bao giờ ở anh. Chính sách trục trặc là do “thằng kia”, do “bọn di dân”, “truyền thông dối trá”, “deep state”, “tụi nó phá”, tuyệt nhiên không bao giờ vì quyết định của anh. “Anh đâu có vấn đề, chỉ là bọn tồi tệ nói xấu anh”. “Em làm anh giận nên anh mới phải bạt tai em”. Em mà bỏ anh là em “phản bội” nên anh mới phải trừng trị em.
Cứ thế, giữa một người đàn ông đội nón đỏ đứng trên sân khấu và đám đông dưới kia, sợi xích nối họ không chỉ là quan điểm chính trị, mà là một dạng dây trói tâm lý quen thuộc: vừa sợ, vừa nghiện, vừa tự thuyết phục mình rằng ăn chửi, ăn hắt hủi như vậy là… dấu hiệu của một thứ “tình yêu dịu vợi”.
Với cộng đồng người Việt tị nạn, những người mang theo vết thương 1975, triền miên bị ám ảnh cộng sản và nỗi sợ Trung Quốc – bài ca “anh là người duy nhất yêu em” đằng sau sợi dây bạo hành rất dễ đâm trúng tim đen. Lịch sử một ngàn năm Bắc thuộc, một trăm năm Pháp thuộc, chiến tranh tương tàn, biến cố mất nước 1975, thuyền nhân, trại tị nạn… để lại những mất mát, những vết sẹo tập thể khó lành. Trong ký ức của nhiều người, thế giới chia làm hai màu: một bên là cộng sản và những kẻ “thân cộng”; một bên là bất cứ ai “chống tụi nó” đủ to tiếng.
Trong cái khung trắng–đen đó, chỉ cần ai lên giọng hô khẩu hiệu chống xã hội chủ nghĩa, chống cộng sản, chửi “Tàu”, đánh thuế hàng Trung Quốc là lập tức được phong “anh hùng trong tim em”, bất kể người đó có thật sự làm điều đó, có tôn trọng luật pháp, có bảo vệ tự do dân chủ, có giẫm lên những cộng đồng yếu thế khác hay không.
Chính ở đây, câu chuyện chính trị trượt sang quỹ đạo bạo hành tâm lý. Trong một quan hệ bạo hành, người trong cuộc thường bám lấy một chi tiết nhỏ nào đó: một vòng ôm, một lời xin lỗi, một lần không bị chửi – tất cả chỉ để khỏa lấp cả một chuỗi hành vi làm nhục, bóp nghẹt, kiểm soát. Nghe một tổng thống Mỹ chửi “Tàu”, chửi “xã hội chủ nghĩa”, thậm chí chửi bọn da “đen hơn mình”, mặc cảm được vuốt ve. Người ta hả dạ vì cuối cùng cũng có người quát thay, giận thay, trả thù thay mình, hay ít gì cũng coi mình hơn “bọn chúng”. Trong một thế giới khéo xếp hạng màu da và đẳng cấp, thấy người khác bị đạp xuống thấp hơn mình mang lại cảm giác mình “vẫn còn trên cơ”. Những cơn hả hê đó nặng cân đến mức mọi giá trị căn bản lâu đời bị dẹp sang một bên. Người Việt yêu Trump mặc kệ cách ông ta ăn nói cư xử vô văn hóa, vô đạo đức, bỏ qua luôn việc ông ta làm khó di dân, kỳ thị người khuyết tật, nhục mạ da màu; xem thường luật lệ, đạp đổ những thể chế tự do dân chủ từng bảo vệ chính họ và con cái họ.
Lá phiếu của một bộ phận lớn người Việt này, vì thế, không dựa trên đời sống hằng ngày trên đất Mỹ – lương bổng, bảo hiểm, giáo dục, sức khỏe, tương lai con cái – mà dựa trên những ám ảnh của quá khứ, của “kẻ thù truyền kiếp” và sự mặc cảm nhược tiểu. Họ bỏ phiếu như người đang đứng trên boong tàu nửa thế kỷ trước, chứ không như công dân một nước Mỹ của hôm nay. Họ nhắm mắt trước những giá trị tự do, dân chủ mà chính quyền Trump đang ra sức đục khoét. Từ ngoài nhìn vào, lòng sùng bái của một cộng đồng mất nước thật khó giải thích, nhưng nhìn kỹ cũng hệt như lý lẽ của người vợ bị bạo hành, thà chịu đòn còn hơn một lần nữa bị quẳng ra đường.
Nhắc đến những người Việt yêu Trump, sẽ thiếu sót nếu chỉ dừng ở vài nhãn “cuồng”, “mê muội”, “vô cảm”, vì thật ra họ là nạn nhân của một chuỗi dài bạo lực lịch sử, mang vết thương chưa lành, và đang bị một lãnh đạo chính trị rất thiện nghệ khai thác đến tận cùng.
Và như mọi quan hệ bạo hành khác, chúng ta thay vì chỉ ngồi ngoài hỏi “sao chịu đựng hoài vậy”, điều hữu ích hơn là tìm cách soi đèn vào hầm, để người trong cuộc tự tìm lại niềm tin vào cảm nhận, vào giá trị và lương tri của chính họ, để có ngày đủ tỉnh, đủ giận mà bước ra khỏi hấp lực ấy.
Nhìn rộng ra khỏi cộng đồng Việt, đây không phải chuyện riêng của người tị nạn. Cả nước Mỹ hôm nay có hàng chục triệu người đang ở trong một mối quan hệ bạo hành với Donald Trump mà từ chối nhận ra điều này. Họ say sưa với câu chuyện đẹp đẽ họ tự thêu dệt về ông – người duy nhất dám nói thẳng, dám bảo vệ họ, dám đuổi đám nhập cư “giết người, cướp của, giành công ăn việc làm” với họ, dám đề cao các chính sách bảo vệ làn da, nòi giống thượng tôn của họ khiến nước Mỹ của riêng họ “vĩ đại trở lại”. Để bảo vệ câu chuyện tình đó, họ chấp nhận đạp lên những gì xưa nay thật sự làm nên nước Mỹ vĩ đại, bao gồm luật pháp bình đẳng, báo chí tự do, xã hội đa dạng, tư pháp độc lập... Họ trở nên hoang tưởng, bất an, lúc nào cũng trong tư thế “chuẩn bị đánh nhau” với thiên hạ. Bởi nếu ngừng bênh ông ta, họ phải thú nhận rằng mình chưa từng “đặc biệt”, chưa từng “hơn tụi kia” như ông đã ‘vì họ’ mà điểm mặt bọn chúng.
Ai từng chứng kiến một người bước ra khỏi một quan hệ bạo hành đều biết khoảnh khắc “nở bung” ấy như thế nào: nạn nhân nhìn lại được gương mặt mình trong gương, nhìn lại được thế giới, nhận ra mình xứng đáng hơn những gì đã chịu đựng. Rồi tự hỏi: “Sao mình lại để người ta đối xử với mình kiểu đó lâu dữ?” Nước Mỹ – với tất cả những người đang bị Trump mê hoặc – cũng xứng đáng có một khoảnh khắc bừng tỉnh như thế.
Và cái ngày soi gương đó chính là bây giờ, không phải là ngày mai. Người Mỹ hôm nay phải hỏi thẳng mình đang sống với Donald Trump trong thứ quan hệ gì vậy? Sau bao lần bênh vực, bào chữa cho những lời nói và việc làm của ông, sau khi đã thấy ông thò tay vào bữa ăn, việc làm, tương lai con cháu mình, sau khi thấy ICE bịt mặt chĩa súng vào dân cư, lôi ông già ra khỏi nhà trong chiếc quần tà lỏn, lôi trẻ em ra khỏi lớp học ngay trong cộng đồng mình sinh sống, thấy nhà báo bị đuổi khỏi phòng họp, người khác chính kiến bị bắt, bị trục xuất – hãy tự hỏi mình bỏ quê hương đi tìm tự do nhưng trở lại cam chịu sống dưới mũi súng nhà nước này tới bao giờ. Đã đến lúc nỗi sợ “mất mặt” nhỏ hơn nỗi sợ mất tương lai con cháu. Đã đến lúc đứng dậy làm bổn phận.
Mà đứng dậy, trong một xứ vẫn còn lá phiếu, không phải là cho ông ta thêm cơ hội mong “anh sẽ khá hơn”. Kẻ bạo hành không “khá hơn”. Họ chỉ xây tường cao hơn, khóa cửa kỹ hơn, siết cổ chặt hơn, để lần sau muốn trốn bạn sẽ không còn lối ra. Với những người này, mỗi lần quay lại là một lần tự chặt bớt đường thoát của chính mình.
Cơ hội hôm nay không đâu xa - ở ngay trong phòng phiếu. Đừng nghĩ rằng cuộc bầu cử giữa kỳ và những lá phiếu địa phương sắp tới không quan trọng, bởi đó chính là lúc chúng ta quyết định có trao thêm quyền lực vào tay người đã nhiều lần dùng chính cỗ lực đó đè cổ, bịt miệng, bóp bụng cộng đồng mình hay không.
Cách duy nhất để thoát khỏi mối quan hệ bạo hành này – với người Việt yêu Trump cũng như với cả nước Mỹ – rốt cuộc vẫn là bài học cũ: nhận lại giá trị của chính mình, nhớ lại mình từng tin vào những gì, và dùng chính lá phiếu của mình để giữ những giá trị đó thay vì nhắm mắt tiếp tục “dâng hiến”.
Không phải vì “phe này đúng, phe kia sai” mà vì một điều tưởng là hiển nhiên mà đôi lúc người ta quên đi: KHÔNG AI ĐÁNG ĐƯỢC PHÉP BÓP CỔ, BỊT MIỆNG MÌNH dù họ nhân danh bất kỳ thứ tình yêu, cờ quạt nào.
Một nước Mỹ từng hãnh diện là thành trì dân chủ, và một cộng đồng người Việt sau hành trình liều mạng tìm tự do - xứng đáng với những gì tốt đẹp hơn mối “tình anh với em” kiểu này.
Nina Hòa Bình Lê
Tài liệu tham khảo
- Linh Lê & Vivianne Nguyen, “Why some Vietnamese Americans support Donald Trump”, The Conversation, 18.8.2020.
- CVDVN, “Why do Vietnamese Americans support Donald Trump? And why not?”, 23.11.2020.
- “Vietnamese Americans, Donald Trump, and Intergenerational Trauma”, paper trình bày tại American Academy of Religion, 2024.
- Bài viết “The Abusive Relationship of Trump and His Supporters”, John Pavlovitz, Substack, 2025.
- “Trauma Bonding: Why Victims Get Attached to Their Abuser”, Recovery Unplugged, 2024; và “Trauma Bonding”, Psychology Today
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình