Cầu Ambassador nối Detroit, Michigan, với Windsor, Ontario, một trong những huyết mạch thương mại giữa Hoa Kỳ và Canada. Ảnh: Public domain.
Tổng Thống Donald Trump vừa đưa cuộc chiến thuế quan với Canada sang một vòng mới, áp thuế 50% lên khoảng $20 tỷ hàng nhập cảng từ nước láng giềng phía bắc, chỉ hơn hai tháng trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Trên lý thuyết, đây là một đòn đánh vào Canada. Trong thực tế, nó cũng là một sắc thuế đánh vào kỹ nghệ Hoa Kỳ.
Lý do khá rõ: sau nhiều thập niên tự do mậu dịch, hai nền kinh tế Hoa Kỳ và Canada đã đan vào nhau từ dầu thô, điện lực, thép, nhôm cho tới xe hơi và linh kiện. Đánh thuế một mắt xích ở Canada, nhiều khi chính hãng xưởng Mỹ lại là nơi gánh thêm phí tổn.
Trump viện dẫn Điều 338 của Luật Thuế Quan năm 1930, cho phép tổng thống đánh thuế tới 50% đối với hàng hóa từ một quốc gia bị cho là kỳ thị thương mại Hoa Kỳ. Chưa có vị tổng thống Mỹ nào trước ông sử dụng quyền này.
Hai bên tưởng đã gần đạt thỏa thuận vào cuối tuần qua. Theo những điều kiện đang được thương lượng, Hoa Kỳ có thể hạ thuế xe hơi Canada từ 25% xuống 15%, đồng thời giảm thuế thép và nhôm từ 50% xuống 25%. Nhưng cuộc thương lượng đổ vỡ vào giờ chót.
Thủ Tướng Canada Mark Carney nói phía Mỹ đưa thêm những điều kiện mà Ottawa không thể chấp nhận. Ông tóm tắt cuộc thương lượng bằng một câu: “Họ đòi quá nhiều mà cho quá ít.”
Canada tuyên bố sẽ ăn miếng trả miếng kể từ ngày 8 tháng 9, đánh thuế đáp trả lên hàng hóa Mỹ. Khi được hỏi liệu hai nước có đang bước vào một cuộc chiến thương mại hay không, Carney đáp: “Bị tấn công thì là chiến tranh. Chúng tôi đã bị tấn công.”
Trump có một số lý do để bất bình với Canada. Ottawa bảo vệ ngành sữa, từng hạn chế rượu Mỹ tại một số tỉnh bang và có những chính sách gây bất lợi cho một số công ty kỹ thuật Hoa Kỳ. Những vấn đề ấy hoàn toàn có thể đem ra thương lượng.
Nhưng Trump còn dựa vào một luận cứ khác: Hoa Kỳ bị thâm thủng mậu dịch với Canada, vì vậy Mỹ đang bị Canada “qua mặt.”
Phần lớn mức thâm thủng ấy đến từ dầu thô. Hoa Kỳ mua nhiều dầu Canada vì nhiều nhà máy lọc dầu tại vùng Trung Tây và Duyên Hải Vịnh Mexico được thiết kế để sử dụng loại dầu nặng này, chứ không phải vì Ottawa buộc Washington phải mua. Nếu loại dầu ra khỏi cán cân hàng hóa, Hoa Kỳ thực ra bán sang Canada nhiều hơn mua vào.
Cho nên giảm nhập dầu Canada có thể làm mức thâm thủng nhỏ lại trên sổ sách, nhưng lại có thể làm tăng chi phí cho chính nền kinh tế Hoa Kỳ.
Nhà máy lọc dầu không vận hành theo con số thâm thủng hay thặng dư. Nó cần đúng loại nguyên liệu với giá thích hợp. Nếu dầu Canada bị đánh thuế hoặc phải thay bằng nguồn khác đắt hơn, phí tổn lọc dầu tăng. Phần tăng ấy rồi sẽ được phân bổ qua hãng dầu, hãng vận tải, cây xăng và sau cùng tới người lái xe.
Đó là điểm căn bản thường bị bỏ quên trong tranh luận về thuế quan: giảm nhập cảng không mặc nhiên tạo ra lợi ích kinh tế.
Nếu doanh nghiệp Mỹ đang mua một món hàng từ Canada vì giá rẻ hơn, nguồn cung gần hơn hoặc phẩm chất thích hợp hơn, buộc họ phải tìm nguồn thay thế đắt hơn có thể làm cán cân thương mại đẹp hơn, nhưng lại làm giảm sức cạnh tranh của chính doanh nghiệp Hoa Kỳ.
Ngành xe hơi cho thấy rõ nhất sự ràng buộc ấy.
Một chiếc xe ráp tại Michigan có thể dùng động cơ từ Ontario, thép từ Mỹ, hộp số từ Canada rồi trở lại Hoa Kỳ để hoàn tất. Linh kiện có thể qua biên giới nhiều lần trước khi chiếc xe ra khỏi hãng.
Trong một chuỗi sản xuất như vậy, biên giới chính trị vẫn còn nguyên, nhưng đường ranh kinh tế đã mờ đi từ lâu.
Thuế đánh lên một linh kiện Canada vì thế không chỉ làm người bán Canada chịu thiệt. Nó trở thành một phần trong giá thành của chiếc xe Mỹ.
Giá sản phẩm thép tại Hoa Kỳ đã tăng 22.5% trong một năm, nhôm tăng 40.5%. General Motors dự trù thuế quan có thể khiến công ty thiệt từ $2.5 tỷ đến $3.5 tỷ trong năm nay. Các hãng xe Mỹ vì vậy đã thúc giục chính quyền Trump tìm đường đình chiến với Ottawa.
Một trong những điểm khiến cuộc thương lượng tan vỡ là Washington không chịu giảm thuế đối với xe vận tải hạng trung và hạng nặng, kể cả những chiếc Ford sản xuất tại Ontario.
Thành ra, muốn trừng phạt Canada mà lại đánh vào Ford.
Đó chính là nhược điểm của chính sách bảo hộ khi chuỗi cung ứng đã vượt qua biên giới quốc gia.
Thuế thép có thể giúp nhà sản xuất thép Mỹ bán được giá cao hơn, nhưng hãng xe Mỹ phải mua thép đắt hơn.
Thuế nhôm có thể che chở một số nhà máy nhôm, nhưng các hãng sản xuất máy móc, lon nước, máy bay và đồ gia dụng lại chịu giá nguyên liệu cao hơn.
Thuế lên vật liệu xây dựng có thể có lợi cho một số nhà sản xuất trong nước, nhưng người mua nhà phải gánh thêm chi phí.
Một ngành được bảo vệ bằng hàng rào thuế quan thường có một ngành khác đứng phía sau trả hóa đơn.
Và người cuối cùng cầm hóa đơn ấy thường là người tiêu thụ.
Thuế nhập cảng cũng không phải khoản tiền Canada đem tới Washington nộp. Người nhập cảng tại Hoa Kỳ trả thuế tại cửa khẩu. Sau đó, họ tìm cách chuyển phần chi phí ấy sang người mua bằng giá cao hơn, ép nhà cung cấp hạ giá, chấp nhận lợi nhuận thấp hơn hoặc cắt giảm chi phí ở nơi khác.
Canada dĩ nhiên cũng sẽ chịu thiệt nếu cuộc chiến kéo dài. Hàng xuất cảng mất sức cạnh tranh, doanh nghiệp mất thị trường, đầu tư có thể chậm lại. Vì nền kinh tế Canada nhỏ hơn, một cuộc đối đầu kéo dài với Hoa Kỳ có thể gây tổn thất nặng hơn cho Ottawa.
Nhưng một chính sách kinh tế không trở thành khôn ngoan chỉ vì đối phương chịu thiệt nhiều hơn mình.
Nếu Canada mất mười đồng mà Hoa Kỳ cũng mất sáu đồng, Washington có thể gọi đó là thắng. Với doanh nghiệp Mỹ, sáu đồng ấy vẫn là sáu đồng bị mất. Với người tiêu thụ Mỹ, khoản ấy vẫn phải lấy từ túi mình ra.
Trump muốn dùng sức nặng của thị trường Hoa Kỳ để ép Canada nhượng bộ. Xét về tương quan lực lượng, Washington quả có ưu thế.
Nhưng Canada không chỉ là khách hàng của Mỹ. Canada còn bán dầu cho nhà máy lọc dầu Mỹ, thép và nhôm cho hãng xưởng Mỹ, linh kiện cho xe Mỹ, đồng thời là một trong những thị trường lớn nhất của hàng hóa Hoa Kỳ.
Đánh vào một nền kinh tế đã buộc chặt với mình, rất khó chỉ làm bên kia đau. Mỗi lần Washington vung gậy về phía Ottawa, cây gậy ấy lại bật ngược phang thẳng vào đầu hãng xưởng và người tiêu thụ Mỹ.
Nguyên Hòa tổng hợp
Nguồn tham khảo: The Wall Street Journal; Reuters, và AP.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình