Hôm nay,  

Lịch Sử và Bàn Tay... Thúi

08/09/202613:57:00(Xem: 276)
GettyImages-2262709064
Ông Lonnie Bunch, người đứng đầu Smithsonian Institution, phát biểu tại Bảo Tàng Quốc Gia Lịch Sử Hoa Kỳ ở Washington, D.C., ngày 20 tháng Hai, 2026. Trong thời gian qua, ông Bunch phải đối phó với áp lực ngày càng tăng từ Bạch Ốc trong khi cố bảo vệ tính độc lập của Smithsonian. Ảnh: Anna Moneymaker/Getty Images.



Hôm nay, Thứ Ba, 8 tháng Chín, Lonnie G. Bunch III loan báo ông sẽ rời chức người đứng đầu Viện Bảo Tàng Lịch Sử Quốc Gia 'Smithsonian Institution' vào cuối năm. Ông Bunch, 73 tuổi, đã lãnh đạo hệ thống viện bảo tàng lớn nhất nước Mỹ suốt bảy năm. Nhưng năm cuối cùng của ông lại phải dành khá nhiều thì giờ cho một công việc không có trong nghề sử học: đối phó với Bạch Ốc.

Chính quyền Trump muốn dạy Smithsonian cách kể lịch sử.

Ông Bunch nói Trump không ép ông nghỉ. Nhưng “Đến lúc rồi,” ông nói. Ông còn bảo mình là người thích chiến đấu, nhưng rồi thú nhận công việc đã quá mệt, có lúc ông chỉ muốn sáng thức dậy mà khỏi phải nhìn điện thoại xem hôm nay lại có chuyện gì.

Cũng phải thông cảm.

Ông Bunch có gần 40 năm gắn bó với Smithsonian, đi qua bảy đời tổng thống Mỹ, từ Jimmy Carter cho tới Donald Trump lần thứ hai. Ông từng lãnh đạo công cuộc xây dựng Bảo Tàng Quốc Gia về Lịch Sử và Văn Hóa Người Mỹ Gốc Phi, một công trình phải mất nhiều năm vận động Quốc Hội, gây quỹ và dung hòa đủ mọi khuynh hướng mới thành hình. Năm 2019, ông trở thành người da đen đầu tiên đứng đầu Smithsonian.

Rắc rối đến khi Donald Trump cho rằng các viện bảo tàng quốc gia đang kể lịch sử nước Mỹ không đúng ý ông.

Trump từng nổi giận trên mạng xã hội rằng Smithsonian đã “mất kiểm soát,” vì ở đó người ta cứ nói nước Mỹ tệ ra sao, chế độ nô lệ xấu thế nào, những người bị áp bức đã chịu những gì, mà không nói đủ về thành công, ánh sáng và tương lai.

Khổ một điều, viện bảo tàng lịch sử lại chuyên làm cái việc ấy: giữ những chuyện đã xảy ra.

Lịch sử Hoa Kỳ có George Washington thì cũng có chế độ nô lệ. Có Gettysburg thì có Jim Crow. Có cuộc đổ bộ Normandy thì có những trại giam người Mỹ gốc Nhật. Có Martin Luther King Jr. thì phải có lý do tại sao ông phải xuống đường. Không thể chỉ lưu giữ phần đẹp dấu đi cái xấu rồi gọi đó là “lịch sử ái quốc.”

Nhưng Trump không dừng ở chỗ chê, mà còn cáo buộc Smithsonian cổ võ quan điểm cho rằng các giá trị Hoa Kỳ và Tây phương mang tính áp bức. Bạch Ốc sau đó đòi Smithsonian giao tài liệu về các cuộc triển lãm để chính quyền xem xét. Hội đồng Smithsonian phải yêu cầu 21 viện bảo tàng rà lại nội dung xem có thiên vị chính trị hay không. Chưa đủ, chính quyền còn mở cuộc kiểm duyệt riêng, soi từng lời chú thích trên tường, cách trình bày lịch sử và nội dung trên mạng xã hội có phù hợp với “các lý tưởng Hoa Kỳ” hay không.

Một tổng thống có quyền chê một viện bảo tàng. Chê dở, chê thiên lệch, chê treo tranh xấu. Nhưng dùng quyền hành và ngân sách để bảo sử gia phải kể lịch sử đúng ý lại là chuyện khác.


Smithsonian không phải phòng thông tin của Bạch Ốc. Quốc Hội lập ra Smithsonian từ năm 1846 dưới hình thức một định chế tín thác. Từ lâu nó vẫn được xem là độc lập đối với hành pháp. Tổng thống ở bốn năm, tám năm rồi đi. Những thứ Smithsonian lưu giữ phải sống lâu hơn tổng thống.

Ông Bunch đã cố sống giữa hai “làn đạn”. Ông vừa thương lượng, vừa chống. Có lúc nhượng bộ, có lúc từ chối. Ông giải thích khá rõ rằng mục tiêu không phải để mình cảm thấy anh hùng, mà cốt để giữ Smithsonian. “Có lúc tôi phải chiến đấu, phải nói rõ lằn ranh. Có lúc tôi bỏ qua.”

Phe chống Trump chê ông nhịn quá nhiều. Phe Trump lại cho rằng Smithsonian vẫn quá cấp tiến. Đứng giữa hai bên, ông Bunch, như một số người khác, cuối cùng chọn rút lui.

Nhưng chuyện đáng nói không phải một ông Bunch đi hay ở. Người này nghỉ sẽ có người khác lên. Điều đáng nói là cái ý nghĩ đứng phía sau tất cả chuyện này.

Người Việt có câu: “Dốt hay nói chữ.”  Khi cái dốt nắm quyền, nó không chỉ nói chữ, nó còn muốn sửa chữ, sửa tranh, sửa bảo tàng, sửa cả lịch sử. Và đây không phải lần đầu.

Kennedy Center, một trong những trung tâm văn hóa nghệ thuật danh tiếng nhất nước Mỹ, đã phải thử thuốc dốt trước. Trump thay ban lãnh đạo, đưa “băng đảng” của mình vào hội đồng quản trị rồi tự ngồi ghế chủ tịch. Hàng loạt văn nghệ sĩ và chương trình nghệ thuật lớn rút lui; Hamilton cũng bỏ diễn. Khán giả thưa dần, tiền vé và tiền quyên góp lao dốc, đến mức dự toán nội bộ cho thấy tổng thu có thể hụt gần $100 triệu so với mục tiêu. Trong lúc ấy, hội đồng do Trump kiểm soát lại lo chuyện gắn tên ông lên một trung tâm vốn được Quốc Hội dành làm đài tưởng niệm John F. Kennedy, rồi biểu quyết đóng cửa hai năm để trùng tu.

Chuyện văn hóa không thiếu những bàn tay đụng đâu thơm đó. Nhưng đây là thứ bàn tay khác. Thò tay vào Kennedy Center, nhà hát danh tiếng biến thành màn “diễn dở”. Bàn tay ấy giờ mò tới viện Smithsonian, biến lịch sử thành tuồng chính trị.

Ông Bunch vì vậy trước khi ra đi đã nhắn gửi người Mỹ đủ can đảm để làm nên nhiều điều lớn lao, thì cũng phải đủ can đảm để nhìn thẳng vào lịch sử của mình. Ông nói ông luôn chống lại việc lịch sử bị xóa đi, làm nhẹ hoặc sửa lại cho dễ nuốt.

Người Mỹ có câu “You can put lipstick on a pig, it’s still a pig.” Có tô son, khoác áo nhung lụa thì “heo vẫn hoàn heo”. Người kém văn hóa bước vào chốn văn hóa chỉ càng lộ thêm cái dốt.

Lịch sử cũng vậy. Quyền lực có thể đẩy sử gia ra khỏi cửa, tháo gỡ triển lãm, xé sách, bắt tô vẽ quá khứ theo ý mình. Nhưng rồi cũng có ngày chính bàn tay thò vào sửa lịch sử ấy được chính lịch sử đóng khung ghi lại, nguyên vẹn một bàn tay... thúi.

Nina HB Lê

Tham khảo: Robin Pogrebin và Graham Bowley, The New York Times, ngày 8 tháng Chín, 2026; Reuters.

In Trang
Trang đầuTrang trước18192021222324Trang sauTrang cuối

Người ta thường có nhiều cách định nghĩa về hy vọng. Hy vọng là một cảm xúc lạc quan, một niềm tin tươi sáng rằng mọi thứ chắc chắn sẽ được cải thiện. Hy vọng có thể đến từ một tiếng nói cá nhân xa lạ nào đó trong triệu triệu người trên thế giới này. Hy vọng có thể đến từ một bản tuyên bố chung của hai phong trào đối lập. Hy vọng là phải nhận ra rằng cái ác và sự bất công có thể chiếm ưu thế ngay cả khi chúng ta đang đối đầu với nó. Hy vọng là khi nhìn thấy rõ một bên sáng và một bên tối, thấu hiểu rằng vòng cung của vũ trụ đạo đức có thể không uốn cong về phía công lý – nhưng chúng ta không tuyệt vọng. Hy vọng, là khi một đêm vinh danh nghệ thuật trở thành nơi hàng trăm người giơ cao ngọn đuốc tôn vinh sự kiên cường, tiếng nói dũng cảm, như một lời nhắc nhở với thế giới rằng nghệ thuật và nhân văn là không thể tách rời.

Donald Trump từng bóng gió rằng mình xứng đáng được khắc tượng trên núi Rushmore, sánh vai cùng những bậc khai quốc công thần nước Mỹ. Bên kia Thái Bình Dương, Tập Cận Bình chẳng màng đá núi, nhưng ôm mộng lọt vào sử xanh, đặt mình ngang hàng những “đại thánh đế vương” của đảng và đất nước. Bởi thế, cuộc duyệt binh rùm beng ở Thiên An Môn vừa rồi không chỉ là phô trương cờ trống rình rang, mà là lời tuyên cáo giữa chiến địa, là tiếng trống thúc quân của một kẻ đang gấp gáp thúc ngựa đuổi theo bá mộng thiên cổ.

Bạn, tôi, chúng ta, không ai an toàn trước bạo lực súng đạn ở Mỹ. Chắc người Mỹ chưa kịp quên hình ảnh người mẹ tất tả chạy trên đôi chân trần, tìm con trong vụ xả súng mới nhất ở Annunciation Catholic School in Minneapolis tháng vừa qua. Những đứa trẻ xứng đáng có đời sống an toàn để đến trường mỗi ngày và trở về an toàn trong vòng tay cha mẹ. “Thay vì kích động thêm bạo lực, các nhà lãnh đạo chính trị nên tận dụng thời điểm này để đoàn kết chúng ta hướng tới những thay đổi hợp lý về súng đạn mà đa số người Mỹ ủng hộ,” Giáo sư Robert Reich đã nói như thế.

Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động nghiêm trọng về kinh tế, chính trị và công nghệ, toàn cầu hoá – vốn từng được xem là động lực chính thúc đẩy cho tăng trưởng và thịnh vượng – đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Tiến trình công nghiệp hoá và toàn cầu hoá đã đem lại nhiều thành tựu vượt bậc trong suốt thời gian dài qua, từ thế kỷ XX sang thế kỷ XXI, đặc biệt là thông qua sự chuyên môn hoá, tự do thương mại và tiến bộ công nghệ. Tuy nhiên, các cuộc khủng hoảng tài chính, đại dịch toàn cầu, chiến tranh và cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc đã khiến mô hình toàn cầu hoá truyền thống bộc lộ nhiều tình trạng bất ổn...

Nhiều thế hệ sống ở Sài Gòn những năm của thập niên 80-90, khi con gà trống của Thương Xá Tax chưa bị bức tử, khi những hàng cây cổ thụ trên đường Tôn Đức Thắng vẫn là nét thơ mộng của Sài Gòn, có lẽ đều quen thuộc với câu “Chương Trình Truyền Hình Đến Đây Là Hết…” Nó thường xuất hiện vào cuối các chương trình tivi tối, khi chưa phát sóng 24/24. Thời đó, mỗi ngày truyền hình chỉ phát sóng trong một số khung giờ nhất định (thường từ chiều đến khuya) nên hầu như ai cũng có tâm lý chờ đợi đến giờ ngồi trước màn ảnh nhỏ, theo dõi vài giờ giải trí. Đó cũng là chút thời gian quên đi một ngày cơ cực, bán mồ hôi cho một bữa cơm độn bo bo thời bao cấp. Nhắc nhớ chút chuyện xưa, để nói chuyện nay, đang diễn ra ở một đất nước văn minh hàng đầu, từng là niềm mơ ước của biết bao quốc gia về quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận.

Trên mạng gần đây lan truyền một bức tranh chuỗi tiến hóa ngược nhại kiểu Banksy - vẽ hình ảnh tiến hóa quen thuộc từ khỉ tiến tới người, nhưng đến giữa chặng đường, một gương mặt ai cũng nhận ra quay lưng đi ngược lại về phía khỉ. Cái dáng ngoảnh đầu ấy khiến tôi chạnh lòng nghĩ đến hình ảnh nước Mỹ hôm nay. Giữa thế kỷ XXI, lẽ ra phải tiếp tục đi tới, nhưng thay vì mở rộng tự do học thuật – ngọn nguồn của sáng tạo – chúng ta lại thấy những dấu hiệu nước Mỹ thoái lui theo một quỹ đạo lạ lùng: thử nghiệm một kiểu “tiến hóa ngược”.

Từ khi Tối Cao Pháp Viện lật đổ Roe v. Wade, chúng ta đều biết câu chuyện không dừng lại ở đó. “Để tiểu bang tự quyết” chỉ là cái cớ. Và Texas, tiểu bang bảo thủ dẫn đầu, vừa chứng minh điều đó bằng một luật mới: trao cho bất kỳ ai quyền săn lùng và kiện những người dính dáng tới thuốc phá thai. Texas vốn đã có một trong những lệnh cấm khắc nghiệt nhất: phá thai bị cấm hoàn toàn, trừ vài ca y tế khẩn cấp. Không ngoại lệ cho thai dị tật chết non. Không ngoại lệ cho hiếp dâm. Không ngoại lệ cho loạn luân. Thế nên, nhiều phụ nữ Texas chỉ còn con đường tìm đến thuốc phá thai qua mạng, thường từ những nhà cung cấp ở ngoài tiểu bang. Luật mới nhắm thẳng vào cánh cửa mong manh ấy.

Suốt 250 năm, người Mỹ đồng ý rằng cai trị bởi một người duy nhất là sai lầm, rằng chính quyền liên bang vốn cồng kềnh, kém hiệu quả. Lẽ ra hai điều ấy đủ để ngăn một cá nhân cai trị bằng mệnh lệnh từ Bạch Ốc. Nhưng Trump đang làm đúng điều đó: đưa quân vào thành phố, áp thuế quan, can thiệp vào ngân hàng trung ương, chen vào quyền sở hữu công ty, gieo nỗi sợ để buộc dân chúng cúi đầu. Quyền lực bao trùm, nhưng không được lòng dân. Tỉ lệ chấp thuận của ông âm 14 điểm, chỉ nhỉnh hơn chút so với Joe Biden sau cuộc tranh luận thảm hại năm ngoái. Khi ấy chẳng ai lo ông Biden “quá mạnh”. Vậy tại sao Trump, dù bị đa số phản đối, vẫn dễ dàng thắng thế?

Có bao giờ bạn nói một điều rõ ràng như ban ngày, rồi nghe người khác nhắc lại với nghĩa hoàn toàn khác? Bạn viết xuống một hàng chữ, tin rằng ý mình còn nguyên, thế mà khi quay lại, nó biến thành điều bạn chưa từng nghĩ đến – kiểu như soi gương mà thấy bóng mình méo mó, không phải bị hiểu lầm, mà bị người ta cố ý dựng chuyện. Chữ nghĩa, rơi vào tay kẻ cố ý xuyên tạc, chẳng khác gì tấm gương vỡ. Mỗi mảnh gương phản chiếu một phần, nhưng người ta vẫn đem mảnh vỡ đó làm bằng chứng cho toàn bộ bức tranh. Một câu, một đoạn, một khẩu hiệu – xé khỏi bối cảnh trở nên lệch lạc – hóa thành thứ vũ khí đâm ngược lại chính ý nghĩa ban đầu. Câu chuyện của đạo diễn Trấn Thành gần đây là một minh họa. Anh chỉ viết đôi dòng thương tiếc chia buồn với sự ra đi của nghệ sĩ đàn bầu Phạm Đức Thành. Vậy thôi. Thế mà lập tức bị chụp mũ, bêu riếu, bị gọi “3 que,” “khát nước,” “Cali con.” Người ta diễn giải đủ kiểu, vẽ ra đủ cáo buộc: từ tội mê văn hóa Việt Nam Cộng Hòa đến tội phản quốc.

Sau thất bại trước đối thủ đảng Dân Chủ Joe Biden trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2020, nội các “gia đình trị” của Donald Trump gần như biến mất khỏi chính trường. Các đồng minh không thể có cùng tiếng nói với Trump, nhất là sau vụ bạo loạn Quốc Hội Jan 06. Duy nhất một người vẫn một lòng trung thành không bỏ rơi Trump, đó chính là Stephen Miller. Nhiệm kỳ hai của Trump, người được cho là có quyền lực hơn trong vòng tròn thân cận của Trump, hơn cả JD Vance, chẳng ai khác hơn chính là Stephen Miller. Để tạo ra những ảnh hưởng chính trong chính quyền Trump hôm nay, Miller đã có một đường dài chuẩn bị, khôn ngoan và nhẫn nại.
Trang đầuTrang trước18192021222324Trang sauTrang cuối
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.