Tại hội nghị cấp cao của Hiệp hội ASEAN vào tuần tới ở Bali, Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo sẽ đề nghị Thỏa ước Hữu nghị và Hợp tác với 10 nước Đông Nam Á, trong khi Hoa Kỳ vẫn có dấu hiệu kịch liệt bảo hộ mậu dịch. Việt Nam ra sao"
Đài RFA thảo luận về đề tài nóng hổi này với kinh tế gia Nguyễn Xuân Nghĩa như sau.
Hỏi: Trong hai ngày mùng bảy và mùng tám tháng 10, hội nghị cấp cao của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á, gọi tắt là ASEAN, sẽ họp tại Bali của Indonesia. Tin quốc tế cho biết Bắc Kinh sẽ đưa ra một đề nghị đáng chú ý. Xin ông cho biết chi tiết về đề nghị này.
-- Trước hết, về bối cảnh, Hiệp hội ASEAN gồm 10 quốc gia Đông Nam Á, quy tụ khoảng 500 triệu dân, vẫn có Thượng đỉnh mà ta gọi là “hội nghị cấp cao”. Năm nay, Thượng đỉnh kỳ thứ chín sẽ họp tại Bali của Indonesia, với nguyên thủ của 10 nước hội viên. Kế tiếp, ASEAN sẽ mở rộng Thượng đỉnh để họp với ba cường quốc kinh tế Á châu ngoài khu vực ASEAN là Nhật Bản, Trung Quốc và Nam Hàn, gọi tắt là ASEAN+3. Năm nay, ASEAN còn họp với lãnh đạo Ấn Độ, quốc gia đông dân nhất Á châu sau Trung Quốc. Vì vậy, ta có một thượng đỉnh của hầu hết các quốc gia đáng kể của châu Á, trừ Đài Loan. Trở về câu hỏi, thì nhân dịp Thượng đỉnh này, Tổng lý Quốc vụ viện Trung Hoa là Thủ tướng Ôn Gia Bảo thông báo sẽ đề nghị ký kết với ASEAN một Thỏa ước Hữu nghị và Hợp tác hầu thắt chặt quan hệ kinh tế và chính trị với các nước Đông Nam Á và nhờ đó thúc đẩy việc thành lập một vùng mậu dịch tự do giữa Trung Quốc và ASEAN.
Hỏi: Thưa ông, việc này có phải là một bất ngờ chăng"
-- Đây không là điều bất ngờ, và nếu có thì chỉ là bất ngờ cho truyền thông Mỹ mà thôi. Là nhân vật lãnh đạo đứng hàng thứ ba tại Trung Quốc sau Tổng bí thư Hồ Cẩm Đào và Chủ tịch Quốc hội Ngô Bang Quốc trong Thường vụ Bộ Chính trị đảng Cộng sản Trung Hoa, Thủ tướng Ngô Gia Bảo không thể đề nghị những gì chưa được Bộ Chính trị đồng ý và đề án này đã được Thường vụ Bộ Chính trị thông qua từ tháng Sáu. Nhưng lúc đó dư luận còn chú ý đến Hoa Kỳ, cuộc chiến tại Iraq và nạn khủng bố trên toàn cầu.
Hỏi: Xin ông cho biết sơ lược về nội dung của Thỏa ước này...
-- Các nguồn tin kinh tế nói đến ba phần chính của văn kiện có thể được ký kết. Thứ nhất, về mặt chính trị và an ninh chiến lược, thỏa ước đề ra những nguyên tắc cho 11 nước là cùng tôn trọng chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không chen lấn vào nội bộ và không hăm dọa hoặc sử dụng võ lực để giải quyết các mâu thuẫn. Thứ hai, tăng cường hợp tác kinh tế trên nhiều địa hạt, chủ yếu là đầu tư và mậu dịch. Thứ ba là thúc đẩy việc thương thảo để có thể tiến tới một vùng mậu dịch tự do, nghĩa là trao đổi ngoại thương không hạn ngạch và quan thuế. Thời điểm của việc thành lập vùng mậu dịch tự do này dự trù là 2010, lúc đó sẽ quy tụ khoảng gần hai tỷ dân của địa cầu hơn sáu tỷ người và làm chủ một sản lượng kinh tế tổng cộng là hơn hai ngàn tỷ Mỹ kim. Phải nói rằng nếu được ký kết, đây là Thỏa ước đầu tiên của ASEAN kể từ khi thành lập vào năm 1967 đến nay, và quan hệ giữa các nước Đông Nam Á với Trung Quốc đã hoàn toàn thay đổi kể từ đó.
Hỏi: Quan hệ giữa ASEAN và Trung Quốc có những thay đổi như thế nào"
-- Hiệp hội ASEAN chỉ là một câu lạc bộ kinh tế giữa các nước Đông Nam Á với nhau nhưng được thành lập trong bối cảnh chiến tranh lạnh của toàn cầu và chiến trang nóng tại Việt Nam, nên vẫn được coi như một tổ chức đề cao giải pháp kinh tế thị trường và hợp tác hòa bình, đối nghịch với chủ trương bành trướng chủ nghĩa cộng sản của Việt Nam tại miền Bắc và chủ yếu của Trung Quốc. Sau khi chiến tranh lạnh kết thúc và ý thức hệ cộng sản phá sản, Trung Quốc rồi Việt Nam đều phải cải tổ theo xu hướng kinh tế tự do hơn và Việt Nam được phép gia nhập tổ chức này. Kể từ đó, Trung Quốc cũng trở thành một đối tác và đối thủ kinh tế của ASEAN, với sức cạnh tranh đáng nể nhờ nhân công rẻ và một đường lối kinh tế hướng ngọai rất tích cực. Về khía cạnh hợp tác thì quan hệ ngoại thương giữa Trung Quốc với ASEAN đã gia tăng đáng kể, trong nửa năm 2003 này đã tăng 45% lên đến 34 tỷ đô la, với số xuất khẩu của ASEAN vào Hoa Lục tăng hơn 55% để lên tới hơn 20 tỷ. Về mặt cạnh tranh, Trung Quốc thu hút đầu tư quốc tế nhiều hơn ASEAN và chiếm lĩnh những thị trường trước đây là sở trường của ASEAN. Đó là về kinh tế, về an ninh thì hiện nay Trung Quốc vẫn còn mâu thuẫn nặng với Philippines và Việt Nam về chủ quyền trên các quần đảo ngoài biển Đông của Việt Nam nhưng có lợi thế là thái độ nhịn nhục của Hà Nội. Thỏa ước sẽ ký kết coi như hợp thức hóa tinh thần nhịn nhục đó theo nguyên tắc do Bắc Kinh đề ra là sẽ không làm trầm trọng thêm vấn đề và cùng hợp tác để khai thác kinh tế những vùng tranh chấp; sau này, chừng 50 năm nữa, các nước có mâu thuẫn về chủ quyền sẽ cùng thảo luận lại. Năm mươi năm nữa thì nước chảy qua cầu và Trung Quốc không còn như ngày hôm nay, về cả thế lẫn lực. Đấy là điều đáng lo về dài cho Việt Nam, nhưng, như một kinh tế gia nổi tiếng đã nói, “về dài, ai cũng chết”, nên giới lãnh đạo ngày nay coi như xử hòa, và nếu có thì chỉ bị phê phán bởi lịch sử...
Hỏi: Trong nhiều kỳ trước, ông có nói đến Thái Lan như một quốc gia có uy tín được tăng cường trong tổ chức ASEAN, thế trong vụ Thỏa ước này, Thái Lan đóng vai trò gì"
-- Thái Lan thực ra là quốc gia đã thúc đẩy hợp tác kinh tế với Trung Quốc, cụ thể là tăng cường trao đổi nông phẩm với Hoa Lục theo quy chế tự do, với thuế quan hạ rất thấp. Thỏa ước song phương Thái-Hoa sẽ được áp dụng kể từ ngày mai, mùng một tháng 10 và là mẫu mực để Trung Quốc đưa ra một đề nghị tương tự với các nước ASEAN còn lại, sẽ có hiệu lực kể từ đầu năm tới. Thái Lan không có tranh chấp nặng với Trung Quốc ngoài biên giới hay ngoài biển như Việt Nam và còn có mối lợi gắn bó với Trung Quốc trong việc khai thác lưu vực sông Mekong, khác hẳn với trường hợp Việt Nam.
Hỏi: Cách đây hai tuần, khi hội nghị WTO tan vỡ tại Cancun, ông có nói đến sự thất bại của các cơ chế đa phương và cho rằng các hiệp định song phương hay cấp vùng sẽ trở thành giải pháp cho nhiều quốc gia, điều đó có đúng cho Thỏa ước này hay không"
-- Điều đó hoàn toàn đúng và thực ra đã manh nha từ lâu tại châu Á. Cách đây bốn năm, cũng trong một thượng đỉnh của ASEAN với ba cường quốc kinh tế Đông Á là Nhật, Tầu và Đại Hàn, các nước đã nói đến việc thành lập một khu vực mậu dịch tự do riêng, như một lực đối trọng với khối kinh tế Âu-Mỹ. Sau đó, người ta thấy sự rạn nứt của ASEAN với từng quốc gia muốn ký kết Hiệp định Thương mại song phương với từng đối tác và mặc nhiên phát triển theo hai tốc độ, một là của các nước mạnh nhất ASEAN, hai là của bốn nước tân tòng là Việt Nam, Lào, Cămbôt và Miến Điện. Với thỏa ước này do Trung Quốc đề nghị, các nước ASEAN có thể sẽ nghiêng về giải pháp hợp tác với Hoa Lục.
Hỏi: Và theo ông, đây không phải là điều có lợi nhất"
-- Như trong mọi câu hỏi về kinh tế, ta phải hỏi ngược lại là “có lợi cho ai’" Giải pháp có lợi nhất cho dân Á châu là tự do mậu dịch với toàn thế giới, gọi là mậu dịch toàn phương vị hay đa phương. Giải pháp đó gặp trở ngại, như vụ tan vỡ tại Cancun cho thấy, thì các nước ASEAN đành phải tìm cách thỏa hiệp và hợp tác với Trung Quốc, là điều đang có xu hướng xảy ra, với Trung Quốc nắm dao đằng chuôi. Giải pháp có lợi cho Việt Nam là tìm cách phát triển cả trong lẫn ngoài, vừa tăng cường thị trường nội địa vừa thúc đẩy xuất khẩu làm sức bật. Cho đến nay, ta có chân ngoài dài hơn chân trong mà vẫn chưa đi tới đâu, trong khi hàng nội hóa vẫn thua kém không cạnh tranh nổi với hàng Trung Quốc, dù là nhập lậu hay nhập khẩu chính thức. Từ 20 năm nay, thế giới đã đổi thay khi Trung Quốc giã từ ảo tưởng cộng sản nhưng có lẽ Việt Nam thay đổi chưa kịp.
Hỏi: Câu hỏi cuối đang làm nhiều người quan tâm là thái độ của Hoa Kỳ trong vụ này"
-- Người Mỹ có câu thành ngữ là “tự bắn vào chân”, tức là lấy những quyết định tai hại cho mình. Là một siêu cường giàu có, Hoa Kỳ không bị phá sản vì loại quyết định dại dột đó nhưng gây khủng hỏang cho xứ nào trao phó vận mệnh của mình vào tay họ. Trước những đổi thay khá lớn lao của thế giới, hoặc của kinh tế và nạn khủng bố tại Á châu, giới lãnh đạo Mỹ, nhất là trong Quốc hội, thuộc cả hai đảng, đều chỉ nhìn vào tấm lịch sinh hoạt chính trị của năm tới là năm bầu cử, nên đều hùa theo hay tương nhượng với xu hướng bảo hộ mậu dịch để lấy lòng một số cử tri, thí dụ như nông gia, doanh nghiệp thép hay các công đoàn. Chính quyền của Tổng thống Bush có muốn thúc đẩy các hiệp định thương mại song phương với một số quốc gia thì vẫn có thể gặp trở ngại từ Quốc hội và trong một năm tranh cử, với tỷ lệ thất nghiệp còn cao, trở ngại đó là một rủi ro lớn. Vì vậy, Hoa Kỳ đang nhường hậu thuẫn của nhiều nước đối tác cho Trung Quốc và mất sự ủng hộ của Á châu trong một vấn đề nghiêm trọng nhất của chính mình là nạn khủng bố.
Đài RFA thảo luận về đề tài nóng hổi này với kinh tế gia Nguyễn Xuân Nghĩa như sau.
Hỏi: Trong hai ngày mùng bảy và mùng tám tháng 10, hội nghị cấp cao của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á, gọi tắt là ASEAN, sẽ họp tại Bali của Indonesia. Tin quốc tế cho biết Bắc Kinh sẽ đưa ra một đề nghị đáng chú ý. Xin ông cho biết chi tiết về đề nghị này.
-- Trước hết, về bối cảnh, Hiệp hội ASEAN gồm 10 quốc gia Đông Nam Á, quy tụ khoảng 500 triệu dân, vẫn có Thượng đỉnh mà ta gọi là “hội nghị cấp cao”. Năm nay, Thượng đỉnh kỳ thứ chín sẽ họp tại Bali của Indonesia, với nguyên thủ của 10 nước hội viên. Kế tiếp, ASEAN sẽ mở rộng Thượng đỉnh để họp với ba cường quốc kinh tế Á châu ngoài khu vực ASEAN là Nhật Bản, Trung Quốc và Nam Hàn, gọi tắt là ASEAN+3. Năm nay, ASEAN còn họp với lãnh đạo Ấn Độ, quốc gia đông dân nhất Á châu sau Trung Quốc. Vì vậy, ta có một thượng đỉnh của hầu hết các quốc gia đáng kể của châu Á, trừ Đài Loan. Trở về câu hỏi, thì nhân dịp Thượng đỉnh này, Tổng lý Quốc vụ viện Trung Hoa là Thủ tướng Ôn Gia Bảo thông báo sẽ đề nghị ký kết với ASEAN một Thỏa ước Hữu nghị và Hợp tác hầu thắt chặt quan hệ kinh tế và chính trị với các nước Đông Nam Á và nhờ đó thúc đẩy việc thành lập một vùng mậu dịch tự do giữa Trung Quốc và ASEAN.
Hỏi: Thưa ông, việc này có phải là một bất ngờ chăng"
-- Đây không là điều bất ngờ, và nếu có thì chỉ là bất ngờ cho truyền thông Mỹ mà thôi. Là nhân vật lãnh đạo đứng hàng thứ ba tại Trung Quốc sau Tổng bí thư Hồ Cẩm Đào và Chủ tịch Quốc hội Ngô Bang Quốc trong Thường vụ Bộ Chính trị đảng Cộng sản Trung Hoa, Thủ tướng Ngô Gia Bảo không thể đề nghị những gì chưa được Bộ Chính trị đồng ý và đề án này đã được Thường vụ Bộ Chính trị thông qua từ tháng Sáu. Nhưng lúc đó dư luận còn chú ý đến Hoa Kỳ, cuộc chiến tại Iraq và nạn khủng bố trên toàn cầu.
Hỏi: Xin ông cho biết sơ lược về nội dung của Thỏa ước này...
-- Các nguồn tin kinh tế nói đến ba phần chính của văn kiện có thể được ký kết. Thứ nhất, về mặt chính trị và an ninh chiến lược, thỏa ước đề ra những nguyên tắc cho 11 nước là cùng tôn trọng chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không chen lấn vào nội bộ và không hăm dọa hoặc sử dụng võ lực để giải quyết các mâu thuẫn. Thứ hai, tăng cường hợp tác kinh tế trên nhiều địa hạt, chủ yếu là đầu tư và mậu dịch. Thứ ba là thúc đẩy việc thương thảo để có thể tiến tới một vùng mậu dịch tự do, nghĩa là trao đổi ngoại thương không hạn ngạch và quan thuế. Thời điểm của việc thành lập vùng mậu dịch tự do này dự trù là 2010, lúc đó sẽ quy tụ khoảng gần hai tỷ dân của địa cầu hơn sáu tỷ người và làm chủ một sản lượng kinh tế tổng cộng là hơn hai ngàn tỷ Mỹ kim. Phải nói rằng nếu được ký kết, đây là Thỏa ước đầu tiên của ASEAN kể từ khi thành lập vào năm 1967 đến nay, và quan hệ giữa các nước Đông Nam Á với Trung Quốc đã hoàn toàn thay đổi kể từ đó.
Hỏi: Quan hệ giữa ASEAN và Trung Quốc có những thay đổi như thế nào"
-- Hiệp hội ASEAN chỉ là một câu lạc bộ kinh tế giữa các nước Đông Nam Á với nhau nhưng được thành lập trong bối cảnh chiến tranh lạnh của toàn cầu và chiến trang nóng tại Việt Nam, nên vẫn được coi như một tổ chức đề cao giải pháp kinh tế thị trường và hợp tác hòa bình, đối nghịch với chủ trương bành trướng chủ nghĩa cộng sản của Việt Nam tại miền Bắc và chủ yếu của Trung Quốc. Sau khi chiến tranh lạnh kết thúc và ý thức hệ cộng sản phá sản, Trung Quốc rồi Việt Nam đều phải cải tổ theo xu hướng kinh tế tự do hơn và Việt Nam được phép gia nhập tổ chức này. Kể từ đó, Trung Quốc cũng trở thành một đối tác và đối thủ kinh tế của ASEAN, với sức cạnh tranh đáng nể nhờ nhân công rẻ và một đường lối kinh tế hướng ngọai rất tích cực. Về khía cạnh hợp tác thì quan hệ ngoại thương giữa Trung Quốc với ASEAN đã gia tăng đáng kể, trong nửa năm 2003 này đã tăng 45% lên đến 34 tỷ đô la, với số xuất khẩu của ASEAN vào Hoa Lục tăng hơn 55% để lên tới hơn 20 tỷ. Về mặt cạnh tranh, Trung Quốc thu hút đầu tư quốc tế nhiều hơn ASEAN và chiếm lĩnh những thị trường trước đây là sở trường của ASEAN. Đó là về kinh tế, về an ninh thì hiện nay Trung Quốc vẫn còn mâu thuẫn nặng với Philippines và Việt Nam về chủ quyền trên các quần đảo ngoài biển Đông của Việt Nam nhưng có lợi thế là thái độ nhịn nhục của Hà Nội. Thỏa ước sẽ ký kết coi như hợp thức hóa tinh thần nhịn nhục đó theo nguyên tắc do Bắc Kinh đề ra là sẽ không làm trầm trọng thêm vấn đề và cùng hợp tác để khai thác kinh tế những vùng tranh chấp; sau này, chừng 50 năm nữa, các nước có mâu thuẫn về chủ quyền sẽ cùng thảo luận lại. Năm mươi năm nữa thì nước chảy qua cầu và Trung Quốc không còn như ngày hôm nay, về cả thế lẫn lực. Đấy là điều đáng lo về dài cho Việt Nam, nhưng, như một kinh tế gia nổi tiếng đã nói, “về dài, ai cũng chết”, nên giới lãnh đạo ngày nay coi như xử hòa, và nếu có thì chỉ bị phê phán bởi lịch sử...
Hỏi: Trong nhiều kỳ trước, ông có nói đến Thái Lan như một quốc gia có uy tín được tăng cường trong tổ chức ASEAN, thế trong vụ Thỏa ước này, Thái Lan đóng vai trò gì"
-- Thái Lan thực ra là quốc gia đã thúc đẩy hợp tác kinh tế với Trung Quốc, cụ thể là tăng cường trao đổi nông phẩm với Hoa Lục theo quy chế tự do, với thuế quan hạ rất thấp. Thỏa ước song phương Thái-Hoa sẽ được áp dụng kể từ ngày mai, mùng một tháng 10 và là mẫu mực để Trung Quốc đưa ra một đề nghị tương tự với các nước ASEAN còn lại, sẽ có hiệu lực kể từ đầu năm tới. Thái Lan không có tranh chấp nặng với Trung Quốc ngoài biên giới hay ngoài biển như Việt Nam và còn có mối lợi gắn bó với Trung Quốc trong việc khai thác lưu vực sông Mekong, khác hẳn với trường hợp Việt Nam.
Hỏi: Cách đây hai tuần, khi hội nghị WTO tan vỡ tại Cancun, ông có nói đến sự thất bại của các cơ chế đa phương và cho rằng các hiệp định song phương hay cấp vùng sẽ trở thành giải pháp cho nhiều quốc gia, điều đó có đúng cho Thỏa ước này hay không"
-- Điều đó hoàn toàn đúng và thực ra đã manh nha từ lâu tại châu Á. Cách đây bốn năm, cũng trong một thượng đỉnh của ASEAN với ba cường quốc kinh tế Đông Á là Nhật, Tầu và Đại Hàn, các nước đã nói đến việc thành lập một khu vực mậu dịch tự do riêng, như một lực đối trọng với khối kinh tế Âu-Mỹ. Sau đó, người ta thấy sự rạn nứt của ASEAN với từng quốc gia muốn ký kết Hiệp định Thương mại song phương với từng đối tác và mặc nhiên phát triển theo hai tốc độ, một là của các nước mạnh nhất ASEAN, hai là của bốn nước tân tòng là Việt Nam, Lào, Cămbôt và Miến Điện. Với thỏa ước này do Trung Quốc đề nghị, các nước ASEAN có thể sẽ nghiêng về giải pháp hợp tác với Hoa Lục.
Hỏi: Và theo ông, đây không phải là điều có lợi nhất"
-- Như trong mọi câu hỏi về kinh tế, ta phải hỏi ngược lại là “có lợi cho ai’" Giải pháp có lợi nhất cho dân Á châu là tự do mậu dịch với toàn thế giới, gọi là mậu dịch toàn phương vị hay đa phương. Giải pháp đó gặp trở ngại, như vụ tan vỡ tại Cancun cho thấy, thì các nước ASEAN đành phải tìm cách thỏa hiệp và hợp tác với Trung Quốc, là điều đang có xu hướng xảy ra, với Trung Quốc nắm dao đằng chuôi. Giải pháp có lợi cho Việt Nam là tìm cách phát triển cả trong lẫn ngoài, vừa tăng cường thị trường nội địa vừa thúc đẩy xuất khẩu làm sức bật. Cho đến nay, ta có chân ngoài dài hơn chân trong mà vẫn chưa đi tới đâu, trong khi hàng nội hóa vẫn thua kém không cạnh tranh nổi với hàng Trung Quốc, dù là nhập lậu hay nhập khẩu chính thức. Từ 20 năm nay, thế giới đã đổi thay khi Trung Quốc giã từ ảo tưởng cộng sản nhưng có lẽ Việt Nam thay đổi chưa kịp.
Hỏi: Câu hỏi cuối đang làm nhiều người quan tâm là thái độ của Hoa Kỳ trong vụ này"
-- Người Mỹ có câu thành ngữ là “tự bắn vào chân”, tức là lấy những quyết định tai hại cho mình. Là một siêu cường giàu có, Hoa Kỳ không bị phá sản vì loại quyết định dại dột đó nhưng gây khủng hỏang cho xứ nào trao phó vận mệnh của mình vào tay họ. Trước những đổi thay khá lớn lao của thế giới, hoặc của kinh tế và nạn khủng bố tại Á châu, giới lãnh đạo Mỹ, nhất là trong Quốc hội, thuộc cả hai đảng, đều chỉ nhìn vào tấm lịch sinh hoạt chính trị của năm tới là năm bầu cử, nên đều hùa theo hay tương nhượng với xu hướng bảo hộ mậu dịch để lấy lòng một số cử tri, thí dụ như nông gia, doanh nghiệp thép hay các công đoàn. Chính quyền của Tổng thống Bush có muốn thúc đẩy các hiệp định thương mại song phương với một số quốc gia thì vẫn có thể gặp trở ngại từ Quốc hội và trong một năm tranh cử, với tỷ lệ thất nghiệp còn cao, trở ngại đó là một rủi ro lớn. Vì vậy, Hoa Kỳ đang nhường hậu thuẫn của nhiều nước đối tác cho Trung Quốc và mất sự ủng hộ của Á châu trong một vấn đề nghiêm trọng nhất của chính mình là nạn khủng bố.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình