Nếu người ta thực sự muốn dựng nên một hệ thống truyền thông quốc doanh ở nước Mỹ, họ sẽ không bao giờ báo trước.
Suốt nhiều tháng, những lời cảnh cáo lan đi như tin đồn: xoá đi, đừng cho con dùng nữa, Trung Cộng đang dòm ngó. Thuật toán ấy, người ta bảo, nuôi dưỡng uất hận, buồn nản, tuyệt vọng. Một trăm năm mươi triệu người Mỹ dùng chung một ứng dụng, mỗi ngày miết tay gần trăm phút; máy chủ đặt tận Bắc Kinh. Dân biểu, nghị sĩ gọi đó là mối đe doạ an ninh quốc gia. Cha mẹ gọi là “ma tuý kỹ thuật số”. TikTok đang dòm ngó con cái quý vị, đang tẩy não cả một thế hệ, họ nói.
Nỗi lo không phải vô cớ. Nguy cơ, biết đâu, cũng thật. Rốt cuộc, họ quyết định ép bán.
Năm hôm trước, cái ứng dụng từng khiến họ kinh hãi ấy đã đổi chủ. Nỗi sợ cũ tan đi, nhưng một nỗi sợ khác bắt đầu hiện hình.
Tiệm làm tóc
Hôm qua, tại một tiệm làm tóc ở Chicago, một người đàn bà, còn mặc áo choàng giữa hai khách, dựng chiếc iPhone trước gương, quay một đoạn nói chuyện về ICE. Ba mươi giây. Đăng lên. Rồi nàng trở lại với công việc.
Một giờ sau: không một người xem.
Nàng xoá. Quay lại. Lần này dùng biểu tượng 🧊 thay cho chữ ICE, e rằng thuật toán để ý những từ “nhạy cảm”. Đăng lên. Đêm xuống, màn hình vẫn sáng trên tay.
Vẫn là con số không.
Sáng hôm sau, nàng quay ly cà phê latte. Đến trưa, đã ba nghìn lượt xem.
Cùng lúc đó, ở nhiều nơi khác trên nước Mỹ, những chuyện tương tự. Một người cha ở Minneapolis, có bốn trăm ngàn người theo dõi, đăng đoạn nói về Palestine: không một bóng người. Một chuyên viên vật lý trị liệu ở New Jersey gõ chữ “Epstein” trong tin nhắn riêng, lập tức ứng dụng treo lại, hiện lên một hàng chữ: “Tin này có thể vi phạm Hướng dẫn Cộng đồng.” Phóng viên CNBC thử ngay trên truyền hình, gõ cùng cái tên đó, và gặp đúng cái chặn đó.
TikTok giải thích: mất điện ở trung tâm dữ liệu.
Nhưng cái “mất điện” ấy hình như biết phân biệt người dùng Anh với người dùng Mỹ. “Mất điện” trúng ngay lúc người ta gõ một cái tên. “Mất điện” chỉ đụng vào chuyện chính trị, còn video nhảy, video son môi thì chẳng hề hấn gì.
Chiếc máy quay
Đây từng là nền tảng cho cả thế giới thấy cảnh Minneapolis cháy rực khi truyền hình đã ngưng máy.
Ngày 25 tháng 5 năm 2020, trong mươi phút, một cô gái mười bảy tuổi tên Darnella Frazier cầm máy, giữ cho hình khỏi rung, quay cảnh một viên cảnh sát đè gối lên cổ George Floyd. Nàng đưa đoạn phim ấy lên mạng. Nó lan đi. Cả thế giới thấy rõ những điều “tường thuật chính thức” sẽ gạt bỏ: anh kêu mẹ, người chung quanh năn nỉ, và phải tám phút bốn mươi sáu giây trên lề đường nước Mỹ, một người đàn ông mới tắt thở.
TikTok không phải chỗ đầu tiên có đoạn phim ấy. Nhưng TikTok là chỗ những chuyện như thế không thể bị ém. Gaza, khi truyền hình nhìn chỗ khác. Những vụ bố ráp của ICE, được quay tại chỗ. Biểu tình, trước khi ký giả xuất hiện. Suốt mấy năm, nó là cái máy quay không ai điều khiển nổi, là làn sóng không ai phá được, là nơi thường dân có thể cho thiên hạ thấy quyền lực hành xử ra sao, khỏi xin phép ai.
Một trăm năm mươi triệu người Mỹ mở nó mỗi ngày. Một phần ba thanh thiếu niên coi đó là nguồn tin chính. Không phải CNN. Không phải tờ Times. Là thuật toán.
Và giờ đây, thuật toán ấy đã đổi chủ.
Người chủ mới
Ngày 22 tháng 1 năm 2026, một khung nhỏ hiện lên trên 150 triệu chiếc điện thoại ở Mỹ. Chính sách riêng tư mới. Đa số chỉ bấm “chấp nhận” rồi thôi. Nhưng câu chữ đã khác. TikTok nay liệt kê những thứ nó thu thập: chủng tộc, nguồn gốc dân tộc, tôn giáo, xu hướng tình dục, quốc tịch, tình trạng di trú. Các dữ kiện ấy, trước đây, chảy về ByteDance, một công ty Trung Quốc, không dính gì đến chính sách trục xuất ở Mỹ.
Nay, nó chảy về một chủ khác.
Nhóm đứng đầu vụ mua lại là một liên danh do Larry Ellison chủ tọa, chủ tịch Oracle, người từng tiếp Trump tại Rancho Mirage.
Tháng 9 năm 2024, Ellison nói với cổ đông về tương lai ông hình dung: “Công dân sẽ biết điều hơn, vì chúng ta liên tục ghi nhận và báo cáo mọi điều đang diễn ra.”
Đó là con người, và là công ty, bây giờ ngồi gần nhất với bộ máy.
Trong vòng bảy mươi hai giờ sau khi giấy tờ chuyển xong, giới làm nội dung đồng loạt cho biết: video chống Trump bị bóp tầm với, clip nói về ICE đứng yên ở số không, chữ “Epstein” bị chặn trong tin nhắn. Cũng cái tên đó, Bộ Tư pháp có bổn phận phải công bố hồ sơ cách đây bốn mươi ngày, mà vẫn chưa. Video BBC, Guardian vẫn hiện bình thường ở London, nhưng biến mất ở Los Angeles.
Người ta gỡ ứng dụng, chưa có thống kê chính thức, chỉ thấy tràn ngập ảnh chụp màn hình, những lời chào tạm biệt, người này khuyên người kia xoá đi cho xong. Trên mạng, nhiều người gọi cùng một cảm giác bằng nhiều chữ khác nhau: cái “feed” coi bộ như đã có lính gác. “Tôi bỏ xong thấy đầu óc yên hơn,” một người viết.
Hồi đó, Netanyahu nói thẳng: “Vụ mua quan trọng nhất hiện nay là TikTok. Tôi mong nó thành, vì nó có thể quyết định nhiều chuyện.”
Thì nó đã thành.
Người ta không cần bằng cớ rõ ràng. Họ chỉ cần cái cảm giác: căn phòng đã có người canh cửa.
Kẻ bị xoá khỏi sổ
Orwell không tưởng tượng kiểm duyệt như đốt sách ngoài đường. Ông thấy nó giống một thứ công việc giấy tờ.
Trong 1984, khi một người tên Withers thất thế, ông ta không bị bắt giữa chợ. Ông hoá thành một “kẻ không tồn tại”. Hồ sơ bị sửa. Ảnh bị thay. “Withers không hiện hữu, chưa từng hiện hữu.” Báo vẫn in. Thế giới vẫn quay. Nhưng bản ghi chính thức của hiện thực đã âm thầm đổi, và chẳng ai chứng minh được nó từng khác.
Truyền thông quốc doanh, thời nay, không treo bảng gì cả. Nó giống y cái ứng dụng quý vị vẫn dùng, làm đúng những việc ứng dụng vẫn làm: sắp xếp, gợi ý, định đoạt cái gì lan, cái gì chìm. Khác nhau chỉ ở chỗ bàn tay nào nắm nút điều khiển.
Truyền thông quốc doanh bắt đầu từ chỗ thuật toán đáp ứng những gì quyền lực đòi hỏi, từ chỗ nội dung biến mất đúng những gì người nắm quyền muốn biến mất, từ chỗ “trục trặc kỹ thuật” luôn là câu giải thích gài sẵn.
Người đàn bà Chicago vẫn xem được video của mình trên điện thoại. Nó còn đó. Nhưng số không lượt xem có nghĩa là số không tầm với, và như vậy, số không trong đời sống chung.
Nàng không bị cấm. Nàng chỉ bị coi như chưa từng xuất hiện.
Lớp nguỵ trang
Làm sao biết tất cả là cố ý?
Thuật toán xưa nay vốn khó hiểu. Nội dung lên hay xuống, chẳng ai giải thích cho xong. Chính cái mờ mịt đó là lớp nguy trang. Dưới nó, việc bóp tiếng nói trở nên giống hệt rủi ro thường ngày. Nó không gọi tên được, không kiện được, không chứng minh được.
Cách kiểm duyệt hữu hiệu nhất không phải là xoá. Nó là bóp. Là nhốt trong bóng mờ. Nó để cho tiếng nói còn đó, nhưng bảo đảm không ai nghe. Và một thời gian sau, người ta thôi không còn nói những điều không ai nghe nữa. Người ta học những chữ thuật toán không ưa để mà tránh. Người ta gõ emoji thay vì nói thẳng. Người ta coi cái gì “chạy” cho người khác, rồi bắt chước. Người ta tự bịt miệng mình trước khi ai đụng tới.
Người đàn bà ở Chicago bắt đầu thấy một thứ nhịp điệu. Video nàng nói chuyện tiền thuê nhà, chuyện kẹt xe, vẫn ổn. Hễ đụng tới chính quyền, tới quyền lực, tới cảnh nhà nước làm điều gì đó với người nào đó: con số lại trở về không. Nàng không biết là thật hay nàng đa nghi. Nàng chỉ biết mỗi lần đăng, chuyện gì xảy ra – và chuyện gì không.
Bấy lâu nay, người ta bảo mối đe doạ là Trung Quốc. Một đối thủ ngoại bang nắm thuật toán, lèo lái điều dân Mỹ thấy, gom dữ liệu của cả trăm năm chục triệu người. Một nguy cơ an ninh nặng đến mức xứng đáng với biện pháp ép bán.
Họ đã ép bán.
Và cái nền tảng từng cho thiên hạ xem Minneapolis, từng chiếu Gaza, từng ghi ICE hành động tại trận – nay thuộc về một ông trùm mơ cảnh thiên hạ luôn “bị ghi nhận và báo cáo”, được hậu thuẫn bởi một tổng thống gọi liên danh đó là “những người yêu nước Mỹ vĩ đại”, và một phần vốn đến từ hai mươi tỷ đô-la của Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập.
Việc gom dữ kiện không hề ngừng lại. Thuật toán vẫn chạy. Chỉ khác một điều: nay nó là của người Mỹ.
Vậy là yên tâm.
TikTok bảo “trục trặc” đã giải quyết. Máy chủ vững.
Sáng nay, người đàn bà Chicago lại mở máy. Màn hình sáng trên tay. Đoạn nói về ICE: vẫn là con số không. Đoạn nói về ly latte: mười hai ngàn.
Nàng định gõ mấy dòng về cuộc bố ráp ở xóm mình. Ngừng lại. Xoá. Gõ lại. Lại xoá. Ngón tay treo trên nút “Đăng”, rồi trượt sang nút trở về màn hình chính.
Từ đó, nàng không còn nói về ICE nữa.
Nguyên Hòa biên tập
Nguồn: theo tiểu luận ‘State-Run Media’ của Jermaine Fowler, đăng trên Substack The Humanity Archive ngày 28-1-2026.
*Dịch chữ “State-Run Media” của Jermaine Fowler, 2026)
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình