Tôi được họa sĩ Paulina Đàm tặng một tập sách ảnh có tên Purple Skies gồm 21 bức tranh trừu tượng biểu hiện của cô, và một số bài thơ của các tác giả xen kẽ với tranh mang tính minh họa ý nghĩa các bức tranh này. Tôi quen biết họa sĩ Paulina không lâu, và cũng chưa từng có dịp xem tranh của cô. Tuy nhiên, dẫu tập sách ảnh có những hạn chế trong việc trình bày tranh nhưng với tôi đấy cũng là một kiểu triển lãm bỏ túi, và tôi rất thích thú với những tấm tranh đặc trưng trừu tượng biểu hiện (abstract expressionism) này của Paulina.
Tôi không phải là người phê bình hội họa mà chỉ là kẻ thích xem tranh thế thôi. Nghệ thuật ngoài hình thái văn học, âm nhạc, tôi đặc biệt thích thú tranh vẽ, và lúc nào cũng mang đầy ắp tâm trạng của kẻ khao khát một chân trời mỗi khi được xem tranh. Trong cuộc sống theo đuổi bủa vây đầy máy móc, âm thanh ồn ào phức tạp hôm nay, hội họa quả nhiên là nơi chốn để tâm hồn có chỗ bình an nhìn lại mình, thấy lại diện mục của quá khứ trong chính sự gãy đổ đứt đoạn của một hiện tại băng hoại vì tiến độ phát triển quá nhanh của AI.
Tôi viết bài này với tư cách người bạn của Paulina, có chút nhận xét bằng tấm lòng chứ không mục đích gì khác. Tôi có thể nêu lên xúc cảm đơn sơ của mình, tuy không đủ khả năng miêu tả hết cái ẩn giấu trong “nghệ thuật vô thể” tôi tạm đặt tên như thế với đa phần biểu hiện trong 21 bức tranh in trong sách.
Trong nghệ thuật tạo hình, tranh Trừu tượng Biểu hiện (Abstract Expressionism) đã xuất hiện từ giữa thế kỷ 20. Nó là cánh tay nối dài của tranh Siêu thực (Surrealism) khi thêm vào tính giải phóng cảm xúc khỏi những ràng buộc nhất định mà tranh siêu thực chủ trương. Có nghĩa tranh trừu trượng biểu hiện mô tả phóng khoáng hơn bằng vào cảm hứng tự do, vô thức trong sáng tác. Chú tâm vào ngẫu nhiên mà không chủ tâm, suy nghĩ sâu xa trước khi tác phẩm hình thành. Tranh trừu tượng biểu hiện là bài thơ tự do tuôn trào từ cảm xúc có được bất chợt, hoặc nỗi niểm ám ảnh tồn - ứ - đọng từ tiềm thức, hoặc vô thức được tỏ bày một cách tự động (automatism) qua màu sắc cùng trạng huống mà nó chuyên chở.
Purple Skies (Những mảnh trời tím) là chủ đề mang tính tiềm thức, đại biểu cho cốt cách mô tả của cảm hứng về một thời ám ảnh ẩn giấu của ký ức. Và nếu Ký Ức mang tính tái tạo về mặt tâm lý theo quan điểm của E. Loftus[2] thì phải chăng chính nó làm sáng tỏ tính bền vững biểu hiện cảm xúc trong các bức tranh Trừu tượng Biểu hiện. Cảm hứng trong sáng tạo một bức tranh đúc kết từ nhiều tầng cảm xúc hội tụ với nhau. Nó không chỉ một nguồn mà có thể nhiều nguồn vì “Nghệ thuật không tái hiện cái đã thấy mà làm thấy cái chưa thấy” [3] theo Paul Klee. Cảm hứng cho dẫu trừu tượng nhưng ý nghĩa biểu hiện lại vô cùng cụ thể. Có thể thấy sự dung hòa tranh chấp, hoặc xung đột từ những mảnh rời cảm xúc tách biệt xuất hiện đa phần trong tranh của Paulina Đàm.
Morning Surprise (Bất chợt buổi sáng) là bức tranh biểu hiện trừu tượng khá dễ chịu một khi đặt cạnh bức Autumn Breath và trở nên cổ điển khi mô tả những chiếc lá xanh xám, cành cây biểu trưng mơ hồ trên phần nền xám và tảng màu trắng vươn lên cô đọng hình tượng của sự bất ngờ, nhưng không che dấu thứ cảm xúc ngẫu nhiên bất chợt đối với một buổi sáng bên kia giấc ngủ. Bức tranh Autumn Breath (Hơi thở mùa Thu) là nỗi niềm cô đọng trên những vụn vỡ lá vàng và cũng với nền xám, đó là ký ức của một cảm hứng vực trở về thành hình thể rồi từng bước trôi về vô thể (hình). Hình thái này với tôi là sự dằn vặt tâm hồn hiện hữu nhất định trong một số tranh của Paulina.
Beloved Lightning
Bức Áo Xưa là một bức tranh kết hợp giữa tượng trưng và hiện thực và màu tím ở đây không phải màu hiện thực nhưng là màu dĩ vãng, màu của hoài cảm nostalgia. Bức trang giản đơn nhưng đầy ắp chất cảm xúc, cho tôi cảm giác lưu luyến mơ hồ về một thời hạnh phúc tuy đã tan rã nhưng không nhạt phai trong hoài niệm.
Chilhood Memories cho sự bất ngờ về bao kỷ niệm của thời thơ ấu. Đây là một bức tranh biểu tượng tuyệt vời ý niệm trừu tượng biểu hiện qua cảm xúc màu sắc đối với tôi. Nó không cho sự êm đềm tĩnh lặng, ngược lại hoài niệm về tuổi thơ là một cuộc sắp xếp những sự kiện với nhau thành một xâu chuổi thời gian mà thời điểm không hề hài hòa, sáng sủa: là kết hợp ánh sáng để xua đuổi bóng tối bủa vây của một ký ức buồn phiền chen lẫn ước mơ và sự chấp nhận. Những cụm không gian của thời gian được tảng, vạt màu tối cấu thành citadel, thành lũy hoài cảm của cố quận, hương xưa bao hàm những ẩn ức, khao khát ngoài ước muốn.
Ba bức Promise Me, Beloved Lightning, và Opera House nổi bật tính sáng tạo trong nghệ thuật vô thể (hình) đặc thù của Paulina Đàm. Cô dùng nhiều màu tối và thường màu trắng xử dụng mô tả biểu hiện chủ đề tranh. Ba bức tranh này có thể đại biểu cho tất cả khuynh hướng sáng tác của cô vì điểm mạnh của nó. Có thể tôi chủ quan nhưng nó cho thấy nét rực rỡ sáng tạo của cô, cho dù cảm xúc hằn nét xung đột mâu thuẫn. Promise Me là yêu cầu vô vọng trong khi những đóa hoa trang trí cho một nền màu sắc ảm đạm tiêu cực. Paulina dùng nhiều biểu tượng đầu người, sọ người, vực sâu, hố thẳm… như nhấn mạnh ấn tượng cuộc đời qua màu sắc, nét vẽ chìm đắm một khát khao không hoàn tất nào đó! Phải chăng là sự mệt mỏi của nỗi cô đơn xuất phát từ sự hoang vu của sa mạc tâm thức?
Bức tranh Abyss dùng hai màu xanh trắng: xanh của biển phản ánh cả màu trời và trắng màu sóng bạc và cả mây trắng cô đọng hình thái một tâm tư vô vọng và vô định. Cranes Landing đặc biệt dùng màu đỏ tím nền, trên hàng trăm con hạc sà cánh đáp xuống những chiếc khung trí nhớ bên dưới. Bức tranh là một panoramic view nhưng đóng dấu trong chiếc hộp kín mô tả sự tự do bị trói buộc từ suy gẫm nội tâm. Màu đỏ, tím đậm nhạt đại biểu một khối không gian điêu khắc ngàn cánh hạc khiến bức tranh cho ý nghĩa vượt thoát những hệ lụy đang bủa vây từ một thực tại bế tắc dâng trào.
Bức Aging với màu sáng xanh chen các biểu tượng đặc trưng quá trình chuyển đổi của vật lý, tâm lý và triết lý vận hành tương quan với nhau từ thế giới tự nhiên cho đến thế giới con người. Tuy nhiên bức tranh này sinh động do cách xử dụng màu làm tính chủ đề mất đi vẻ nặng nề của ý nghĩa tuổi tác từ sự dồn ép thời gian tâm lý. Đây cũng là bức tranh tượng trưng khá hiện thực. Và bố cục tranh có cùng nội dung khuynh hướng diễn tả tầng lớp cảm xúc chen chúc trong bức tranh Cave Ambience.
Trong khi Treetop là một bức tranh tượng trưng hiện thực, Cello Concerto in the Vine lại đặc thù tính tượng trưng trừu tượng nghệ thuật (abstract figurative art) với bố cục độc đáo trong chiếc khung không, thời gian đan xen vào nhau. Hình tượng chiếc Cello biểu trưng vật lý trên chiếc nền tâm lý màu sắc chứa đựng một kỷ niệm nào đó tương quan một hồi ức không quên. Bức tranh còn tượng trưng một độc thoại tuyệt vời. Với tôi, tài năng của tác giả có thể biểu trưng trên bức tranh này.
Các bức tranh còn lại của Paulina đều là những bức tranh tượng trưng biểu hiện, phong phú cách diễn tả qua phối trí màu sắc và bố cục tự do, không ràng buộc (fantasies); đôi khi cảm xúc chen lẫn giữa thực tại và hư ảo một cách độc đáo kỳ diệu (The Flying Head at Dawn, Earth Landing, Cave Ambiences, Bird Bride, Immigration Bull) và hình như còn có bao giấc mơ không hồi đáp biểu hiện (Peekaboo, Dali and Picasso With Cherry Blossoms, The Turning Point, Da Mau, Wise One Beneath the Cool Blue Eyes).
Tổng quát những bức tranh của Paulina Đàm trong Purple Skies mô tả phần nào nét đặc trưng sáng tạo nghệ thuật của cô. Đó là một giấc mơ dài mà tôi thường chúc cô mỗi khi gặp nhau là “hãy như chim bay thật cao và thật xa” trong sáng tác. Và hình như lúc nào Paulina cũng cười đủ diễn tả trạng huống của mình như những tảng màu xanh, xám có phần uể oải nhọc mệt trong tranh của cô. Tôi kính trọng tài năng của Paulina, và hi vọng sẽ được thưởng thức nhiều tranh của cô hơn qua những cuộc triễn lãm chính thức.
Lê Lạc Giao
6/2026
[1] Purple Skies, tập sách ảnh in 21 bức tranh của Paulina Đàm và những bài thơ của Đặng Thơ Thơ, Trần C. Trí, Thụy Vy, Nguyễn Tà Cúc, Lê Đình Nhất Lang, và Nguyễn Thị Minh Ngọc.
[2] Elizabeth Loftus, “…memories are reconstructed, not replayed.” The New Yorker, March 29, 2021
[3] Paul Klee, Art does not reproduce what is visible but makes things visible.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình