Tuần qua, nước Pháp đã mất sự phù phiếm dịu dàng khi Françoise Sagan tạ thế. Mình thì chưa...
Năm đó, một quả bom be bé đã nổ tại Pháp.
Năm đó là 1954.
Quả bom không phải là vụ Điện Biên Phủ vào tháng Bảy, mà là một tuyệt tác của sự phù phiếm, xuất hiện trước đó một tháng, vào tháng Sáu. Cuốn Bonjour Tristesse được nhà Julliard xuất bản làm chấn động cả một xã hội vừa ra khỏi thời chiến và chưa biết sẽ đi về đâu.
Về sau, độc giả được biết cuốn tiểu thuyết mỏng này - chữ của tác giả - hoàn tất trong có bảy tuần, sau khi tác giả thi vào Văn Khoa mà không xong. Năm ấy, nàng mới 18 tuổi. Thời đó, cốt truyện được coi là ly kỳ. Nhân vật, một cô bé 17, con nhà trung lưu, muốn phá cho bằng được mối tình của người cha goá bụa với một phụ nữ đàng hoàng. Cô bé làm cho người đàn bà phải chết, trong khi bản thân thì cắn vào trái cấm của tình yêu xác thịt. Đã đời thật, giao hợp mà chẳng có giao kết hay trách nhiệm gì cả. Sau khi nước Pháp được giải phóng, chúng ta đã được giải phóng.
Cuốn sách gây chấn động vì sự đồng dạng giữa nhân vật và tác giả. Một nhà văn nữ, tuổi vị thành niên - một ý niệm luật pháp - viết về sự phóng dục của tình yêu và tuổi trẻ, với văn phong nhẹ nhàng, hóm hỉnh. Một cuộc cách mạng! Phù phiếm nhưng vẫn là cách mạng.
Ở tuổi vị thành niên, nàng phải nghe lời cha, một kỹ nghệ gia thành công và khá giả, mà tìm một bút hiệu. Françoise Quoirez bèn lấy tên nàng công chúa Sagan trong tác phẩm thời danh của Proust (À la recherche du temps perdu). Françoise Sagan ra đời. Tên tác phẩm, “Buồn ơi chào mi”, thì lấy từ ý thơ Eluard. Cuốn sách lập tức ăn khách, được tái bản nhiều lần (sau này được phiên dịch ra 22 thứ tiếng) đã đem lại cho nàng vừa tiếng tăm vừa tiền tài. Năm trăm triệu quan (cũ), thời đó là một số tiền rất lớn cho một cô bé vốn không cần tiền.
Lại nghe lời cha, nàng cố xài cho hết, rồi từ đó, quen thói xài cho hết... Kể cả tuổi thanh xuân.
Françoise Quoirez sinh năm 1935 tại miền Tây Nam nước Pháp.
Theo lối nói của ta, gia đình nàng thuộc loại gia thế, nàng là nữ sinh trường “Nhà Trắng”, ưa lêu lổng nên bị các Dì đuổi khỏi trường sau khi trượt Tú tài một vì cả năm nghe Jazz hơn là học bài. Nhưng, nàng công chúa Sagan có khiếu văn chương từ nhỏ, thích viết lách từ tuổi 13, thi luận văn thì được 17/20, và buồn tình phóng bút là ra một tác phẩm để đời.
Kể từ đó, Sagan liên tục viết, trước sau hơn ba chục tiểu thuyết và tập truyện ngắn cùng chín vở kịch, nhiều tác phẩm được đưa vào điện ảnh, với các diễn viên nổi tiếng như Jeanne Moreau, Catherine Deneuve, Michel Piccoli, Jean Louis Trintignant, Jean Claude Brialy, Monica Vitti, Yves Montand, Ingrid Bergman và Anthony Perkins. Các tác phẩm như Un certain sourire, Dans un mois dans un an, Aimez-vous Brahm, Les merveilleux nuages, La chamade (nhịp tim loạn cuồng như hồi trống trận, lúc thu quân - chữ của Nguyễn Đình Toàn - có thể là lời dịch rất sát!).... đều là sách bán chạy. Trước sau mấy triệu cuốn.
Cho tới sau này thì nàng thiên về tùy bút và hồi ký, về những người nổi danh mà đa số cũng là bằng hữu (Avec mon premier souvenir, cuốn tùy bút thuộc loại hay nhất của nàng). Tại Hoa Kỳ, người ta đã viết luận án Tiến sĩ về Sagan, Nhật Bản đã có câu lạc bộ nhưng người hâm mộ Sagan. Theo lối nói của Saigon 60, Sagan là một “quái tượng”. Từ điển Pháp xém có hình dung từ “saganesque”, nếp Sagan.
Françoise Sagan là người nổi loạn trong sự an toàn đầy tiện nghi.
Không - tiện nghi thì có, chứ an toàn thì chưa chắc. Nàng sống như kẻ đu dây không lưới.
Nếu Jean Paul Sartre là người học đòi triết gia Đức để viết về thuyết hiện sinh, Françoise Sagan mới thực sự là người sống hiện sinh. Nàng cắt tóc ngắn, như muốn nén bớt nữ tính trong mình, nhoài người sống đến không kịp thở và thích phóng xe bạt mạng. Đi xe phải là loại thể thao đắt tiền của Anh của Ý – chứ xe Pháp lúc đó là quá thường – và phải mở mui. Và đạp xe chân đất. “Để cơ thể hòa nhập cùng thiên nhiên”, như nàng nói. Năm 1957, chiếc Aston-Martin của nữ hoàng chân đất đã có lần bị lật làm nàng gãy gần một chục xương sườn mà chưa tởn. Nếu có phải than là đời đáng chán thì nên than trong xe Jaguar hơn là trong xe buýt công cộng.... Hình như Sagan đã có câu châm ngôn như vậy! Khôn hơn – hay may hơn – Camus một bậc: cũng năm đó, Camus bị lật xe mà mất giữa buổi sung sức nhất của ngòi bút.
Sagan nổi loạn tiếp bằng rượu chè, cờ bạc, chơi cả ma túy lẫn rất nhiều đấng nổi danh. Bạn và bồ của nàng có những tên tuổi như Jean Paul Sartre hay François Mitterrand - khi ông đã là Tổng thống. Năm 1995, tháp tùng Mitterrand đi Colombia, nàng ngã bệnh và gây nhiều lúng túng cho giới ngoại giao.
Như đa số nghệ sĩ trí thức của thế giới tự coi là tự trọng đó, Françoise Sagan là người thiên tả.
Dân Pháp gọi cánh tả đó là “la gauche caviar”, cánh tả sang trọng ăn caviar đắt tiền, như dân Mỹ diễu “cánh tả đi xe limo”, hay đeo cà-vạt Hermès. Cách mạng làm dáng.
Trong những biến động năm 1968 của “tuổi trẻ xuống đường” tại Pháp, chẳng thua gì Sartre, Sagan hăng hái tham gia đấu tranh cùng... tầng lớp nhân dân lao động và thanh niên tiến bộ. Bị họ mỉa mai là xuống đường bằng xe Ferrari, Sagan đĩnh đạc yêu cầu được quyền cải chính: xe Maserati chứ! Còn đắt hơn nữa. Nước Pháp tuyệt vời!
Sách bán chạy, Sagan kiếm tiền như nước, nhưng tiêu như thác đổ. Quen thói bốc rời, nàng bắt đầu gặp túng quẫn, có khi phải tạm ở nhà bạn và năm 2002 từng bị một năm tù treo về tội khai gian thuế, sau khi bị án treo về tội hút sách và mua bán ma túy năm 1995. Sagan đáng được ghi là “hưởng dương” 69 tuổi vì nỗi đam mê cuộc sống dường như không già theo tuổi.
Trong văn chương, Françoise Sagan không là một tác giả lớn - nhiều nhà phê bình còn cho sự nghiệp của nàng là hời hợt. Nhưng nàng là một hiện tượng xã hội.
Sagan xuất hiện như biểu tượng của nữ quyền. Một nhà văn nữ viết truyện đầy dục tính và không kiêng nể bất cứ gì trong một xã hội mà thuốc ngừa thai đã bắt đầu xuất hiện. Tình yêu trở thành vùng oanh kích tự do. Vui là chơi thôi. Mới lắm. Kỷ cương xã hội là trò đạo đức giả của bọn tư sản. Nàng nốc rượu và nói như viết - với tốc độ của khẩu liên thanh. Nàng là khách xộp của các hộp đêm và sòng bạc, ngỗ nghịch phô bày sự ngang ngược trước sự trầm trồ hay kinh ngạc của dư luận. Giây dắt chó thì phải tiệp với màu ví xách tay mới được. Mới lắm. Nàng ăn nói có duyên, đầy lém lỉnh và trí tuệ, khi đã được nghệ thuật quảng cáo – lúc đó còn lạ lắm – đưa lên đỉnh cao của văn đàn, nên từng lời nói đã là thành ngữ. Văn hoá ý hả" “Là những gì mình còn nhớ khi đã quên ráo trọi.” Cái chết ý hả" “Chả có gì đáng nhìn, không quá khứ đằng sau, không hành lang, ánh sáng. Một sự phẳng lặng, tầm thường.”
Nàng yêu cuồng, sống vội, rong chơi và tận hưởng mọi thú vui của cuộc đời và tủm tỉm cười sự trầm trồ của thiên hạ.
Năm 1988, được yêu cầu viết “cáo phó” cho chính mình trong cuốn Từ điển các nhà văn, Françoise Sagan hạ bút: “Xuất hiện năm 1954 với một cuốn tiểu thuyết mỏng, Bonjour tristesse, và gây xì-căng-đan cho thế giới. Sự ra đi của nàng - sau một đời và một sự nghiệp văn chương dễ thương và cẩu thả như nhau - là một xì-căng-đan cho chính nàng.” Thông minh chừng nào! Sagan là đứa con nuông của một Paris phù phiếm, nhưng đáng yêu vì ý thức được sự phù phiếm của bản thân.
Khi được tin nàng tạ thế tại thị trấn Honfleur của tỉnh Calvados trong vùng Normandie vào tối Thứ Sáu 24, sau một thời gian dài bệnh tật trong nghèo túng, từ Tổng thống đến Thủ tướng rồi Bộ trưởng Văn hoá Pháp đều có lời ngỏ ý tiếc thương. Nàng là một hiện tượng đánh dấu xã hội Pháp vào thập niên 60 của thế kỷ trước.
Đó cũng là thập niên mà xã hội Việt Nam còn chịu ảnh hưởng đã vàng vọt của văn hoá Pháp. Thời mà những người lăng nhăng phiên dịch và diễn giải Sartre - một trí thức rởm - lại được coi là bậc thầy. Thời mà sự phù phiếm hay ngỗ nghịch trong văn chương đã có thể thay thế được văn tài. Thời mà các nhân vật của Tự lực Văn đoàn đã thành già nua lạc hậu và các nữ hoàng chân đất phì phèo điếu thuốc bước lên ngôi với lối ăn nói bạt mạng. Thời mà sự luông tuồng càn rỡ được thành phố coi là thời thượng. Đập phá thần tượng là đồng nghĩa với sáng tạo. Có một chút hơi hướng Paris mới đáng là trí thức.
Xã hội Pháp lúc đó đã qua thời chiến tranh và có thể nuông chiều sự phù phiếm. Nó vô bổ nhưng vô hại và còn cho Paris dáng vẻ văn minh hơn. Xã hội ta lúc đó bắt đầu đi vào một cuộc chiến tranh mới. Và khi nói “buồn ơi chào mi”, mình không biết rằng nỗi buồn đó sẽ lao tới như trái phá, thành một thảm kịch lớn.
Đọc lại Sagan và nhớ lại những say mê của Sàigòn thời đó, chúng ta có thể kết luận: hồn nhiên thật!
Đáng yêu mà cũng đáng thương chừng nào.
Năm đó, một quả bom be bé đã nổ tại Pháp.
Năm đó là 1954.
Quả bom không phải là vụ Điện Biên Phủ vào tháng Bảy, mà là một tuyệt tác của sự phù phiếm, xuất hiện trước đó một tháng, vào tháng Sáu. Cuốn Bonjour Tristesse được nhà Julliard xuất bản làm chấn động cả một xã hội vừa ra khỏi thời chiến và chưa biết sẽ đi về đâu.
Về sau, độc giả được biết cuốn tiểu thuyết mỏng này - chữ của tác giả - hoàn tất trong có bảy tuần, sau khi tác giả thi vào Văn Khoa mà không xong. Năm ấy, nàng mới 18 tuổi. Thời đó, cốt truyện được coi là ly kỳ. Nhân vật, một cô bé 17, con nhà trung lưu, muốn phá cho bằng được mối tình của người cha goá bụa với một phụ nữ đàng hoàng. Cô bé làm cho người đàn bà phải chết, trong khi bản thân thì cắn vào trái cấm của tình yêu xác thịt. Đã đời thật, giao hợp mà chẳng có giao kết hay trách nhiệm gì cả. Sau khi nước Pháp được giải phóng, chúng ta đã được giải phóng.
Cuốn sách gây chấn động vì sự đồng dạng giữa nhân vật và tác giả. Một nhà văn nữ, tuổi vị thành niên - một ý niệm luật pháp - viết về sự phóng dục của tình yêu và tuổi trẻ, với văn phong nhẹ nhàng, hóm hỉnh. Một cuộc cách mạng! Phù phiếm nhưng vẫn là cách mạng.
Ở tuổi vị thành niên, nàng phải nghe lời cha, một kỹ nghệ gia thành công và khá giả, mà tìm một bút hiệu. Françoise Quoirez bèn lấy tên nàng công chúa Sagan trong tác phẩm thời danh của Proust (À la recherche du temps perdu). Françoise Sagan ra đời. Tên tác phẩm, “Buồn ơi chào mi”, thì lấy từ ý thơ Eluard. Cuốn sách lập tức ăn khách, được tái bản nhiều lần (sau này được phiên dịch ra 22 thứ tiếng) đã đem lại cho nàng vừa tiếng tăm vừa tiền tài. Năm trăm triệu quan (cũ), thời đó là một số tiền rất lớn cho một cô bé vốn không cần tiền.
Lại nghe lời cha, nàng cố xài cho hết, rồi từ đó, quen thói xài cho hết... Kể cả tuổi thanh xuân.
Françoise Quoirez sinh năm 1935 tại miền Tây Nam nước Pháp.
Theo lối nói của ta, gia đình nàng thuộc loại gia thế, nàng là nữ sinh trường “Nhà Trắng”, ưa lêu lổng nên bị các Dì đuổi khỏi trường sau khi trượt Tú tài một vì cả năm nghe Jazz hơn là học bài. Nhưng, nàng công chúa Sagan có khiếu văn chương từ nhỏ, thích viết lách từ tuổi 13, thi luận văn thì được 17/20, và buồn tình phóng bút là ra một tác phẩm để đời.
Kể từ đó, Sagan liên tục viết, trước sau hơn ba chục tiểu thuyết và tập truyện ngắn cùng chín vở kịch, nhiều tác phẩm được đưa vào điện ảnh, với các diễn viên nổi tiếng như Jeanne Moreau, Catherine Deneuve, Michel Piccoli, Jean Louis Trintignant, Jean Claude Brialy, Monica Vitti, Yves Montand, Ingrid Bergman và Anthony Perkins. Các tác phẩm như Un certain sourire, Dans un mois dans un an, Aimez-vous Brahm, Les merveilleux nuages, La chamade (nhịp tim loạn cuồng như hồi trống trận, lúc thu quân - chữ của Nguyễn Đình Toàn - có thể là lời dịch rất sát!).... đều là sách bán chạy. Trước sau mấy triệu cuốn.
Cho tới sau này thì nàng thiên về tùy bút và hồi ký, về những người nổi danh mà đa số cũng là bằng hữu (Avec mon premier souvenir, cuốn tùy bút thuộc loại hay nhất của nàng). Tại Hoa Kỳ, người ta đã viết luận án Tiến sĩ về Sagan, Nhật Bản đã có câu lạc bộ nhưng người hâm mộ Sagan. Theo lối nói của Saigon 60, Sagan là một “quái tượng”. Từ điển Pháp xém có hình dung từ “saganesque”, nếp Sagan.
Françoise Sagan là người nổi loạn trong sự an toàn đầy tiện nghi.
Không - tiện nghi thì có, chứ an toàn thì chưa chắc. Nàng sống như kẻ đu dây không lưới.
Nếu Jean Paul Sartre là người học đòi triết gia Đức để viết về thuyết hiện sinh, Françoise Sagan mới thực sự là người sống hiện sinh. Nàng cắt tóc ngắn, như muốn nén bớt nữ tính trong mình, nhoài người sống đến không kịp thở và thích phóng xe bạt mạng. Đi xe phải là loại thể thao đắt tiền của Anh của Ý – chứ xe Pháp lúc đó là quá thường – và phải mở mui. Và đạp xe chân đất. “Để cơ thể hòa nhập cùng thiên nhiên”, như nàng nói. Năm 1957, chiếc Aston-Martin của nữ hoàng chân đất đã có lần bị lật làm nàng gãy gần một chục xương sườn mà chưa tởn. Nếu có phải than là đời đáng chán thì nên than trong xe Jaguar hơn là trong xe buýt công cộng.... Hình như Sagan đã có câu châm ngôn như vậy! Khôn hơn – hay may hơn – Camus một bậc: cũng năm đó, Camus bị lật xe mà mất giữa buổi sung sức nhất của ngòi bút.
Sagan nổi loạn tiếp bằng rượu chè, cờ bạc, chơi cả ma túy lẫn rất nhiều đấng nổi danh. Bạn và bồ của nàng có những tên tuổi như Jean Paul Sartre hay François Mitterrand - khi ông đã là Tổng thống. Năm 1995, tháp tùng Mitterrand đi Colombia, nàng ngã bệnh và gây nhiều lúng túng cho giới ngoại giao.
Như đa số nghệ sĩ trí thức của thế giới tự coi là tự trọng đó, Françoise Sagan là người thiên tả.
Dân Pháp gọi cánh tả đó là “la gauche caviar”, cánh tả sang trọng ăn caviar đắt tiền, như dân Mỹ diễu “cánh tả đi xe limo”, hay đeo cà-vạt Hermès. Cách mạng làm dáng.
Trong những biến động năm 1968 của “tuổi trẻ xuống đường” tại Pháp, chẳng thua gì Sartre, Sagan hăng hái tham gia đấu tranh cùng... tầng lớp nhân dân lao động và thanh niên tiến bộ. Bị họ mỉa mai là xuống đường bằng xe Ferrari, Sagan đĩnh đạc yêu cầu được quyền cải chính: xe Maserati chứ! Còn đắt hơn nữa. Nước Pháp tuyệt vời!
Sách bán chạy, Sagan kiếm tiền như nước, nhưng tiêu như thác đổ. Quen thói bốc rời, nàng bắt đầu gặp túng quẫn, có khi phải tạm ở nhà bạn và năm 2002 từng bị một năm tù treo về tội khai gian thuế, sau khi bị án treo về tội hút sách và mua bán ma túy năm 1995. Sagan đáng được ghi là “hưởng dương” 69 tuổi vì nỗi đam mê cuộc sống dường như không già theo tuổi.
Trong văn chương, Françoise Sagan không là một tác giả lớn - nhiều nhà phê bình còn cho sự nghiệp của nàng là hời hợt. Nhưng nàng là một hiện tượng xã hội.
Sagan xuất hiện như biểu tượng của nữ quyền. Một nhà văn nữ viết truyện đầy dục tính và không kiêng nể bất cứ gì trong một xã hội mà thuốc ngừa thai đã bắt đầu xuất hiện. Tình yêu trở thành vùng oanh kích tự do. Vui là chơi thôi. Mới lắm. Kỷ cương xã hội là trò đạo đức giả của bọn tư sản. Nàng nốc rượu và nói như viết - với tốc độ của khẩu liên thanh. Nàng là khách xộp của các hộp đêm và sòng bạc, ngỗ nghịch phô bày sự ngang ngược trước sự trầm trồ hay kinh ngạc của dư luận. Giây dắt chó thì phải tiệp với màu ví xách tay mới được. Mới lắm. Nàng ăn nói có duyên, đầy lém lỉnh và trí tuệ, khi đã được nghệ thuật quảng cáo – lúc đó còn lạ lắm – đưa lên đỉnh cao của văn đàn, nên từng lời nói đã là thành ngữ. Văn hoá ý hả" “Là những gì mình còn nhớ khi đã quên ráo trọi.” Cái chết ý hả" “Chả có gì đáng nhìn, không quá khứ đằng sau, không hành lang, ánh sáng. Một sự phẳng lặng, tầm thường.”
Nàng yêu cuồng, sống vội, rong chơi và tận hưởng mọi thú vui của cuộc đời và tủm tỉm cười sự trầm trồ của thiên hạ.
Năm 1988, được yêu cầu viết “cáo phó” cho chính mình trong cuốn Từ điển các nhà văn, Françoise Sagan hạ bút: “Xuất hiện năm 1954 với một cuốn tiểu thuyết mỏng, Bonjour tristesse, và gây xì-căng-đan cho thế giới. Sự ra đi của nàng - sau một đời và một sự nghiệp văn chương dễ thương và cẩu thả như nhau - là một xì-căng-đan cho chính nàng.” Thông minh chừng nào! Sagan là đứa con nuông của một Paris phù phiếm, nhưng đáng yêu vì ý thức được sự phù phiếm của bản thân.
Khi được tin nàng tạ thế tại thị trấn Honfleur của tỉnh Calvados trong vùng Normandie vào tối Thứ Sáu 24, sau một thời gian dài bệnh tật trong nghèo túng, từ Tổng thống đến Thủ tướng rồi Bộ trưởng Văn hoá Pháp đều có lời ngỏ ý tiếc thương. Nàng là một hiện tượng đánh dấu xã hội Pháp vào thập niên 60 của thế kỷ trước.
Đó cũng là thập niên mà xã hội Việt Nam còn chịu ảnh hưởng đã vàng vọt của văn hoá Pháp. Thời mà những người lăng nhăng phiên dịch và diễn giải Sartre - một trí thức rởm - lại được coi là bậc thầy. Thời mà sự phù phiếm hay ngỗ nghịch trong văn chương đã có thể thay thế được văn tài. Thời mà các nhân vật của Tự lực Văn đoàn đã thành già nua lạc hậu và các nữ hoàng chân đất phì phèo điếu thuốc bước lên ngôi với lối ăn nói bạt mạng. Thời mà sự luông tuồng càn rỡ được thành phố coi là thời thượng. Đập phá thần tượng là đồng nghĩa với sáng tạo. Có một chút hơi hướng Paris mới đáng là trí thức.
Xã hội Pháp lúc đó đã qua thời chiến tranh và có thể nuông chiều sự phù phiếm. Nó vô bổ nhưng vô hại và còn cho Paris dáng vẻ văn minh hơn. Xã hội ta lúc đó bắt đầu đi vào một cuộc chiến tranh mới. Và khi nói “buồn ơi chào mi”, mình không biết rằng nỗi buồn đó sẽ lao tới như trái phá, thành một thảm kịch lớn.
Đọc lại Sagan và nhớ lại những say mê của Sàigòn thời đó, chúng ta có thể kết luận: hồn nhiên thật!
Đáng yêu mà cũng đáng thương chừng nào.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình