Những điều cần biết về bầu cử sơ bộ tại California

 

Cuộc bầu cử sơ bộ ở California sẽ góp phần định hình tương lai bang đông dân nhất nước Mỹ trong nhiều năm tới. Đảng Dân chủ cầm quyền đứng trước một bước ngoặt, trong khi dân chúng vẫn xoay xở với đời sống đắt đỏ, lo các đợt truy quét di dân và thiên tai do biến đổi khí hậu.

Dù vậy, nhiều người vẫn chưa mấy quan tâm đến các cuộc đua ảnh hưởng trực tiếp đời sống của họ, nhất là ghế thống đốc. Tuần này, tình hình có thể đổi khác, khi diễn ra hai cuộc tranh luận truyền hình liên tiếp giữa các ứng viên thống đốc, bắt đầu với chương trình trên CNN lúc 6 giờ chiều thứ Ba, giờ California. Các cuộc tranh luận diễn ra đúng lúc lá phiếu đã được gởi đến đa số cử tri, để họ có thể bỏ sớm trước ngày 2 tháng 6.

Cuộc đua gây chú ý nhất là chọn người kế nhiệm Thống đốc Gavin Newsom, Dân chủ, không được tái tranh cử vì giới hạn nhiệm kỳ. Tại Los Angeles, cử tri quyết định bà Thị trưởng Karen Bass có ở lại nhiệm sở hay nhường chỗ cho một cựu đồng minh trong Hội đồng Thành phố hoặc một nhân vật bước ra từ truyền hình thực tế.

 

Sau hơn một năm vận động, chưa có ứng viên nào thật sự vượt lên trong cuộc đua vào ghế thống đốc, đặc biệt phía Dân chủ vẫn chưa thu gọn được danh sách. Không ai có tầm nhận diện như cựu Phó tổng thống Kamala Harris, người từng cân nhắc tranh cử nhưng rút lui từ năm ngoái.

Một thời gian, dân biểu Eric Swalwell, Dân chủ, vùng Vịnh San Francisco, thường công kích Tổng thống Trump, lên điểm trong thăm dò và được nhiều nhân vật tên tuổi ủng hộ. Tháng trước, ông bị cáo buộc tấn công tình dục; ông lập tức chấm dứt vận động, rời Hạ viện và phủ nhận cáo buộc.

Hiện phía Dân chủ còn sáu ứng viên nổi bật; phía Cộng hòa có hai người đứng trên trong thăm dò. Theo luật bầu cử California, hai người có số phiếu cao nhất, bất kể đảng phái, sẽ vào vòng tổng tuyển cử tháng 11.

 

Ngày 2 tháng 6 là bầu cử sơ bộ, chưa phải bầu chung cuộc. Tất cả ứng viên thống đốc, thuộc bất cứ đảng nào, đều nằm trên cùng một lá phiếu; cử tri chỉ chọn một người. Hai người đạt số phiếu cao nhất toàn bang – không phân biệt đảng – sẽ trở lại trên lá phiếu tháng 11; lúc ấy, cử tri chọn một trong hai làm thống đốc.

Sau khi ông Swalwell rút lui, Xavier Becerra – cựu tổng chưởng lý bang, từng giữ chức vụ trong chính quyền Biden – bất ngờ bứt lên sau thời gian dài ít được chú ý. Ông Tom Steyer, tỷ phú theo khuynh hướng cấp tiến, cũng là gương mặt nổi, sau khi chi hơn 130 triệu đô-la tiền riêng và được nhiều nhân vật Dân chủ ủng hộ.

Bên Cộng hòa, Steve Hilton – cựu người dẫn chương trình Fox News, từng hoạt động chính trị tại Anh – thường được ủng hộ nhiều hơn Chad Bianco, cảnh sát trưởng hạt Riverside. Ông Hilton vừa được Tổng thống Trump chính thức hậu thuẫn. Còn quá sớm để đoán kết cục, nhất là sau hai cuộc tranh luận lớn trên CNN tối thứ Ba và NBC Los Angeles tối thứ Tư.

Cử tri sẽ thấy có tới 61 ứng viên thống đốc trên lá phiếu, nhưng chỉ một số ít đủ tầm để được mời lên truyền hình.

California là bang Dân chủ vững, không có thống đốc Cộng hòa nào từ sau thời Arnold Schwarzenegger, hơn 15 năm nay. Gần đây có lúc người ta bàn đến khả năng hai nhân vật Cộng hòa sáng giá, Hilton và Bianco, có thể chiếm cả hai suất vào vòng tháng 11, nếu phiếu Dân chủ bị chia cho quá nhiều ứng viên.

Thăm dò mới cho thấy khả năng này giảm dần, khi cử tri chú ý hơn. Một số cuộc khảo sát ghi nhận phía Cộng hòa đang dồn ủng hộ về ông Hilton sau khi ông được Tổng thống Trump “gật đầu”, khiến ông Bianco tuột xuống dưới ít nhất một ứng viên Dân chủ. Nếu vòng tháng 11 là cuộc đấu giữa một Dân chủ và một Cộng hòa, thì với lợi thế đăng ký đảng viên áp đảo, phe Dân chủ gần như chắc thắng.

Ngày bầu cử sơ bộ là 2 tháng 6, nhưng mọi cử tri đã đăng ký và còn hoạt động đều được gửi phiếu qua bưu điện trước đó. Họ có thể gửi lại phiếu qua đường bưu điện, bỏ vào các thùng phiếu, hoặc đem đến điểm bỏ phiếu. Cử tri đủ điều kiện vẫn có thể đăng ký đến hết ngày bầu cử, theo hình thức “đăng ký có điều kiện” tại văn phòng bầu cử quận.

Phiếu gửi qua bưu điện phải được đóng dấu bưu điện chậm nhất là ngày 2 tháng 6 và đến tay sở bầu cử không muộn hơn một thời hạn ấn định sau đó. Vì dùng nhiều phiếu gửi qua thư và những lý do hậu cần khác, việc kiểm và chứng nhận kết quả tại California thường lâu hơn các nơi khác.

Thống đốc Newsom đã nhắc các giới chức bầu cử quận về những đạo luật mới giúp rút ngắn thời gian kiểm phiếu, trong đó cho phép xử lý phiếu gửi qua bưu điện sớm hơn. Trong khi Tổng thống Trump và một số tiếng nói bảo thủ tiếp tục nghi ngờ hình thức bỏ phiếu qua thư mà không đưa bằng chứng, ông Newsom cảnh báo rằng càng chậm công bố kết quả, thông tin sai lệch càng dễ lan rộng.

Thị trưởng Karen Bass bị xem là yếu thế hơn sau vụ cháy Palisades năm ngoái, và nay đối mặt với hai đối thủ đáng kể: Spencer Pratt, nhân vật bước ra từ truyền hình thực tế, và Nithya Raman, nghị viên Hội đồng Thành phố theo khuynh hướng cấp tiến.

Ông Pratt, người có nhà bị cháy rụi, đã dành nhiều tháng dùng podcast và mạng xã hội để chỉ trích bà Bass và Thống đốc Newsom về cách xử lý thảm họa, rồi tuyên bố ra tranh cử với hình ảnh chiếc Airstream dựng trên nền đất cháy như biểu tượng vận động. Bà Raman cho rằng dưới quyền bà Bass, khủng hoảng ngân sách thành phố trở nên không thể chấp nhận, và các dịch vụ căn bản như sửa đèn đường bị bỏ bê.

Hai đối thủ này đang lên điểm, nhưng vẫn phải đối mặt với sức hậu thuẫn mà bà Bass nhận được từ các nghiệp đoàn lớn và giới làm ăn. Trong cuộc đua thị trưởng, ai đạt trên 50% số phiếu trong kỳ sơ bộ ngày 2 tháng 6 sẽ thắng ngay; nếu không, hai người đứng đầu sẽ vào vòng chung kết tháng 11.

California đã vẽ lại bản đồ các đơn vị bầu cử Hạ viện liên bang năm ngoái, theo hướng có lợi hơn cho đảng Dân chủ, như một phản ứng trước chiến dịch “vẽ lại bản đồ” ở Texas do ông Trump khởi xướng. Những cuộc đua sát nút tại các khu vốn là “thành trì” Dân chủ sẽ cho thấy cử tri muốn đưa đảng này đi theo hướng nào, kể cả cuộc đua tại San Francisco để tìm người thay thế dân biểu Nancy Pelosi, cựu Chủ tịch Hạ viện, sắp nghỉ hưu.

Đối với người Mỹ gốc Việt, cuộc đua tại Địa hạt 45 California năm nay là một trong những nơi đáng dõi theo nhất. Địa hạt này trải dài một phần bắc Quận Cam và một phần quận Los Angeles, với số cử tri gốc Việt và Latino khá đông, và là nơi cử tri lần đầu tiên đưa một người gốc Việt – ông Derek Trần – vào Hạ viện liên bang trong kỳ bầu cử 2024, với số phiếu hơn đối thủ Cộng hòa Michelle Steel chỉ trên 600 phiếu. Kết quả lần này sẽ cho thấy cộng đồng Việt có giữ được tiếng nói ấy hay không trong một địa hạt đang đổi màu, nơi đời sống đắt đỏ, nhà cửa và nạn vô gia cư là những đề tài chính của mùa vận động.

Ông Derek Trần, 45 tuổi, là luật sư, cựu quân nhân Lục quân Hoa Kỳ, con của một gia đình tị nạn cộng sản lớn lên tại vùng San Gabriel, hiện cùng vợ điều hành một nhà thuốc tây nhỏ. Trong nhiệm kỳ đầu, văn phòng ông cho biết đã giúp cư dân và cơ sở nhỏ giải quyết nhanh hồ sơ An sinh Xã hội và các khoản vay nhỏ với tổng số tiền khoảng 5 triệu đô-la, đồng thời mang về thêm ngân sách liên bang cho hạ tầng chống ngập tại thành phố Cypress. Ông cũng đứng tên một số dự luật liên quan đến quyền phục vụ tác chiến của quân nhân nữ và bảo vệ các chương trình nghiên cứu của doanh nghiệp nhỏ trước nguy cơ tin tặc – những việc làm cụ thể, gần với đời sống thường ngày của cử tri trong địa hạt.

Trong vòng sơ bộ ngày 2 tháng 6, ông Trần phải đối đầu với năm ứng cử viên Cộng hòa, phần lớn là những gương mặt quen thuộc trong cộng đồng người Việt: ông Tom Võ, cựu phi công Không lực Việt Nam Cộng hòa, sang Mỹ theo diện tị nạn, mở võ đường và làm địa ốc; ông Chi Charlie Nguyễn, Thị trưởng Westminster, cũng là người tị nạn sau khi cha bị đưa vào “trại học tập cải tạo” và nay ra tranh cử với lời hứa chống “cánh tả cực đoan”; ông Chương Võ, cựu cảnh sát thành phố Torrance, từng giữ chức thị trưởng Cerritos; bà Amy Phan West, nghị viên Westminster, con một gia đình vượt biển năm 1985 và lớn lên trong trại tị nạn; cùng ông Mark Leonard, một doanh nhân địa phương. Việc có nhiều ứng viên gốc Việt phía Cộng hòa chia nhau lá phiếu trong cùng một địa hạt vừa cho thấy sức mạnh của cộng đồng, vừa đặt ra câu hỏi: người Mỹ gốc Việt tại đây sẽ tiếp tục giữ một tiếng nói đã chứng tỏ phần nào hiệu quả ở Hạ viện hay sẽ lại trao cơ hội cho một gương mặt khác.

 

Cử tri San Francisco còn bỏ phiếu cho một cuộc trưng cầu dân ý về đánh “thuế C.E.O. nhận lương quá cao”, nhắm vào các công ty trả lương cho lãnh đạo cao nhất nhiều hơn 100 lần mức lương trung vị của nhân viên. Đây là một phần trong loạt dự luật nhằm đo thái độ cử tri California đối với giới tỷ phú, trong bối cảnh chi phí sinh hoạt tăng nhanh.

Một dự luật đánh thuế tài sản gới tỷ phú trên toàn bang, do nghiệp đoàn đưa ra, muốn đánh thuế tài sản giới tỷ phú để góp ngân sách cho y tế, nhiều khả năng cũng sẽ có mặt trên lá phiếu tháng 11. Trong khi đó, một nhóm do các tỷ phú tài trợ đã chuẩn bị phát sóng quảng cáo truyền hình đầu tiên chống lại kế hoạch đánh thuế này, dự trù lên sóng đúng giờ tranh luận trên CNN tối thứ Ba. Quảng cáo, do tỷ phú công nghệ Chris Larsen và công ty Ripple chi tiền, lập luận rằng thuế tài sản sẽ làm giảm các nguồn thu thuế khác vốn dùng để tài trợ học đường và lực lượng cứu hỏa.