Nhớ anh Cung Tích Biền
Tôi đã đến để xếp một chương trình tiễn biệt. Không ngờ lại được nhìn thấy, qua những viên sỏi người khác đặt xuống, dấu vết rất thật của một người đã thật sự sống giữa chúng ta. Ảnh: 1. Những vòng hoa đưa tiễn. 2. Tô Đăng Khoa với Cung Tích Biền.
Khi chị Kim, vợ anh Cung Tích Biền, nhờ tôi điều phối chương trình tang lễ của anh, tôi nhận lời mà không nghĩ nhiều về công việc ấy vì chị và gia đình đã chu đáo thu xếp chương trình tang lễ rồi. Tôi nghĩ chắc cũng chỉ là đứng lên giới thiệu từng người, giữ cho chương trình khỏi trễ, biết lúc nào nên nói, lúc nào nên lui xuống. Tôi nhẩm đọc những tên những người sẽ phát biểu, tên những bản nhạc, thứ tự chương trình. Những việc rất cụ thể.
Đến khi buổi lễ bắt đầu, tôi mới nhận thấy công việc của mình hóa ra hơi khác.
Tôi đứng ở một chỗ khá lạ. Không hẳn là người trong câu chuyện của anh, cũng không hoàn toàn ở ngoài. Tôi gọi từng người lên rồi ngồi xuống lặng lẽ nghe. Người này kể một chuyện. Người kia nhớ một chuyện khác. Có nhiều điều rất nhỏ, chẳng liên quan gì đến văn nghiệp của Anh. Một dáng người, một lần gặp, một cách cư xử, một chuyện từ nhiều năm trước mà người kể vẫn còn nhớ. Rồi tiếng đàn chen vào. Một bài hát. Lại một người bước lên chia sẽ những mảng ký ức rất riêng của họ về Anh.
Cứ như vậy, tôi bỗng thấy một Cung Tích Biền khác từ từ hiện ra.
Tôi đã biết Cung Tích Biền là một nhà văn lớn trong văn học Việtnam. Điều đó không cần ai trong tang lễ của anh để xác nhận, càng không cần một bài tưởng niệm để nâng lên. Văn chương anh đã ở đây. Tác phẩm đã ở đây. Người đọc và thời gian sẽ làm phần việc của họ.
Nhưng hôm đó tôi gặp một điều khác: Cung Tích Biền đã từng sống thật giữa chúng ta.
Câu ấy nghe rất bình thường. Đến một đám tang mới thấy nó không bình thường chút nào.
Một nhà văn, sau cùng, rất dễ còn lại thành một cái tên. Tên trên bìa sách, trong thư mục, trong một bài nghiên cứu, hay tên trong một giai đoạn văn học. Chúng ta đọc tác phẩm rồi dựng lại con người từ tác phẩm. Nhưng nhiều người ngồi trong căn phòng hôm ấy đã biết anh trước khi anh trở thành một cái tên như vậy trong trí nhớ người khác. Họ đã uống với anh, nói chuyện với anh, có lẽ đã cãi nhau với anh, thương anh, giận anh, nhìn anh già đi. Họ biết một Cung Tích Biền rất thật và rất người.
Tôi ngồi nghe và chợt nghĩ đến hai chữ thân chứng.
Không chỉ nhân chứng của một thời đại, theo nghĩa đã nhìn thấy những gì xảy ra. Đời anh đã thực sự bị lịch sử đi xuyên qua. Chiến tranh phải một “khoảng trống để ra ngoài” (tựa đề một truyện ngắn của Anh CTB mà nhà văn Đặng Thơ Thơ kể cho chúng tôi nghe hôm tang lễ) để nhà văn quan sát rồi viết về nó. Một thế hệ đã sống trong cơn bão ấy bằng chính thân phận mình, với những mất mát, chia lìa, lựa chọn và những điều không được quyền lựa chọn.
Đi qua một cơn bão như vậy mà còn sống đã khó. Đi qua nó mà không để nó quyết định mình sẽ trở thành người thế nào, có lẽ còn khó hơn.
Tôi không muốn làm cho anh đẹp hơn sau khi anh mất. Người đã mất cũng không cần chúng ta làm việc ấy. Tôi chỉ ghi lại điều mình cảm được khi nghe những người đã sống gần anh nói về anh: lịch sử có thể để lại thương tích, nhưng dường như nó đã không lấy mất nơi Cung Tích Biền một phần rất căn bản — cái tâm thiện lành của một con người.
Có lẽ chính chỗ đó mới khiến tôi nghĩ lại về văn chương của anh.
Không phải tác phẩm ở một bên và cuộc đời ở một bên, rồi ta cố tìm vài chiếc cầu cho chúng gặp nhau. Có thể đơn giản hơn: người viết đem vào câu chữ chính cái con người đã sống, đã chịu đựng, đã nhìn, đã sai, đã mất, đã tìm đường trở lại với mình. Văn chương nếu có sức nặng lâu dài, đôi khi không phải vì nhà văn đứng cao hơn cuộc đời, mà vì họ đã đi đủ sâu vào nó mà vẫn còn mang được một cái gì đó trở ra.
Tôi không biết có nên gọi cái đó là minh triết hay không. Chữ ấy hơi lớn.
Tôi chỉ biết sáng hôm ấy tôi đã nhìn thấy “nó” qua ký ức của những người khác.
Và lúc ấy tôi mới hiểu thêm về ý nghĩa của việc chị Kim đã nhờ mình làm.
Tôi không phải người điều phối chương trình tang lễ của Anh Cung Tích Biền. Tôi càng không có tư cách ráp những câu chuyện ấy thành một chân dung hoàn chỉnh. Tôi chỉ tình cờ là người đứng ở giữa, trân trọng nghe và xếp từng viên sỏi ký ức mà bằng hữu của anh mang tới, rồi đặt chúng xuống cạnh nhau theo chương trình soạn sẵn của chị Kim.
Tôi thích nghĩ đó là những viên sỏi. Không phải những mảnh ghép.
Mảnh ghép làm ta tưởng rằng nếu thu thập đủ, cuối cùng sẽ ráp xong một con người. Nhưng một đời người đâu thể nào ráp xong được. Một người bạn giữ một Cung Tích Biền. Người vợ giữ một Cung Tích Biền khác. Người đọc lại gặp một người khác nữa trên trang sách. Có những phần chắc đã mất theo những người không còn ở đây. Có những chuyện chỉ một mình anh biết và đã Anh đã mang theo.
Những viên sỏi thì không hứa hẹn như vậy. Chúng chỉ nằm cạnh nhau hôm đó.
Vậy mà nhìn chúng nằm cạnh nhau, mình biết một người đã từng đi qua đây.
Có lẽ đó là điều còn đọng lại trong tôi sâu nhất sau ngày tang lễ.
Chúng ta thường nói một nhà văn để lại tác phẩm. Đúng. Nhưng chưa đủ. Một con người còn để lại những thay đổi rất nhỏ mà sự hiện diện của họ đã gây ra trong đời người khác. Một câu nói khiến cho người nghe vẫn nhớ mải. Một ân tình sâu đậm. Một lần Anh đối xử tử tế mà không màng ai biết tới. Một ánh mắt Anh đang nhắm nghiền. Một nụ cười sảng khoái giòn tan. Một buổi chiều chẳng có gì quan trọng lúc nó xảy ra, nhiều năm sau bỗng thành thứ không thể tìm lại.
Những thứ này không nằm trong tuyển tập văn chương nào của Anh.
Hôm đó, chúng nằm trong căn phòng tang lễ, trong ký ức rất riêng của từng người thân thương của Anh.
Tôi cảm ơn chị Hoàng Thị Kim đã tin tưởng giao cho tôi một chỗ đứng nhỏ trong ngày gia đình và bằng hữu tiễn anh. Lúc nhận lời, tôi nghĩ mình đến chỉ để giúp xếp một chương trình. Khi ra về, tôi biết mình vừa được chứng kiến một điều khác.
Một đời người đang được những người còn sống nhớ lại. Không đầy đủ. Không ngay ngắn. Mỗi người một phía.
Nhưng thật.
Và giữa những ký ức ấy, tôi thấy văn chương của Cung Tích Biền trở về nơi có lẽ nó đã bắt đầu: không phải ở danh xưng nhà văn, mà ở một con người đã bị cuộc đời làm cho đau, đã đi qua những cơn bão của lịch sử, rồi vẫn cố tìm đường trở lại phần người nhất của mình.
Anh Cung Tích Biền đã ra đi.
Sách còn đó. Chữ còn đó. Những người từng biết anh rồi cũng sẽ lần lượt đi.
Còn buổi sáng ấy, với riêng tôi, chắc sẽ ở lại rất lâu.
Tôi đã đến để xếp một chương trình tiễn biệt.
Không ngờ lại được nhìn thấy, qua những viên sỏi người khác đặt xuống, dấu vết rất thật của một người đã thật sự sống giữa chúng ta.
Tô Đăng Khoa
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình